Adhyaya 170: Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara: Dharma Tested, Sight Restored
অধ্যায় ১৭০ত গৌতমী নদীৰ দক্ষিণ তীৰত যোগেশ্বৰ হৰি পূজিত চক্খু-তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য, ধৰ্মে অধৰ্মক অতিক্ৰম কৰে বুলি দেখুওৱা নীতিকথাৰ সৈতে বৰ্ণিত। ভৌৱনপুৰ-সম্পৰ্কিত অঞ্চলত বৃদ্ধকৌশিকৰ পুত্ৰ ব্ৰাহ্মণ গৌতম আৰু ধনী বৈশ্য মণিকুণ্ডল সঙ্গী হয়। গৌতমৰ লোভ আৰু নাস্তিক মনোভাৱ তাকে চুৰি আৰু ধৰ্মনিন্দালৈ ঠেলি দিয়ে; জনসমক্ষে বিতৰ্ক ক্ৰূৰ পণত পৰিণত হৈ বৈশ্যৰ অঙ্গহানি আৰু অন্ধত্ব ঘটালেও সি ধৰ্মস্তৱ ত্যাগ নকৰে। তেতিয়া বিভীষণ আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ হনুমানৰ পৰ্বত-প্ৰসঙ্গৰ সৈতে জড়িত বিশল্যকৰণী ঔষধিৰ অংশ প্ৰয়োগ কৰি তাৰ অঙ্গ আৰু দৃষ্টি পুনৰুদ্ধাৰ কৰে। সুস্থ হৈ মণিকুণ্ডলে এক ৰাজকন্যাৰ দৃষ্টিও ঘূৰাই দিয়ে আৰু ৰাজ্য লাভ কৰে, তথাপি পূৰ্বসখাৰ প্ৰতি দয়া ৰাখি তাক যোগেশ্বৰত শুদ্ধিৰ পথলৈ লৈ যায়। সেয়ে এই তীৰ্থ ‘মৃতসঞ্জীৱন’ আৰু ‘চক্খু-তীৰ্থ’ নামে খ্যাত; স্মৰণমাত্ৰেই পুণ্য, মনঃপ্ৰসাদ আৰু বিদ্বেষনাশ দান কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in tīrtha-māhātmya mode: Brahmā’s narration pivots to a specific, name-bearing sacred spot—Cakṣus-tīrtha on the Gautamī’s southern bank—where Yogeśvara Hari is worshipped, promising merit even by mere remembrance.","rising_action":"A moral tale is embedded to “prove” the tīrtha’s power: in Bhauvana-pura a brāhmaṇa line (Vṛddhakauśika → Gautama) intersects with a wealthy vaiśya, Maṇikuṇḍala. Their companionship becomes a contest when Gautama’s greed and skepticism push him toward theft and public denigration of dharma; disputation escalates into wagers and violence, culminating in the vaiśya’s mutilation and blindness—yet he continues to praise dharma.","climax_moment":"At the nadir of bodily ruin, the chapter’s thesis crystallizes: dharma is upheld even when it yields immediate suffering. Divine/extraordinary aid arrives through Vibhīṣaṇa’s lineage, who apply a fragment of viśalyakaraṇī (evoking Hanumān’s mountain episode) to restore limbs and sight—turning ethical steadfastness into visible miracle and naming-power for the tīrtha (Mṛtasaṃjīvana / Cakṣus).","resolution":"The healed Maṇikuṇḍala extends the boon outward—restoring a princess’s vision and receiving kingship—yet retains compassion for Gautama. He guides his former friend toward purification at Yogeśvara through bathing and devotion, and the chapter closes by reasserting the tīrtha’s phala: clarity of mind, removal of ill-will, and merit even through remembrance.","key_verse":"Sanskrit (representative teaching, paraphrased from the chapter’s thrust): “धर्म एव परो लोके धर्मे सत्यं प्रतिष्ठितम् । धर्मेण सुखमाप्नोति धर्मेणैव परा गतिः ॥” Translation: “Dharma alone is supreme in the world; truth stands established in dharma. By dharma one attains happiness, and by dharma alone the highest goal.”"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Godāvarī–Gautamī tīrtha-māhātmya: Cakṣus-tīrtha / Mṛtasaṃjīvana at Yogeśvara as a place where dharma is tested and sight (outer and inner) is restored.","secondary_themes":["Dharma vs. adharma staged as public disputation and wagered violence","Ritual-therapeutic miracle: viśalyakaraṇī and the logic of sacred medicine","Compassion and reconciliation: the healed benefactor guides the wrongdoer to purification","Merit by remembrance (smaraṇa-mātra-phala) and the cleansing of ill-will (dveṣa)"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter advances a characteristic Purāṇic doctrine of ‘ethical verification through geography’: a tīrtha is not merely a place to bathe, but a moral instrument where dharma’s truth becomes empirically manifest (healing, clarity, removal of malice), and where even remembrance participates in that efficacy.","adi_purana_significance":"As ‘Adi Purāṇa,’ it exemplifies how primordial sacred history is anchored to lived pilgrimage: epic memory (Hanumān’s herb-mountain; Vibhīṣaṇa) is localized on the Gautamī, turning pan-Indic narrative capital into a specific, repeatable sādhanā-site."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"शान्त","climax_rasa":"अद्भुत","closing_rasa":"शान्त","rasa_transitions":["शान्त → विवाद-उत्कर्ष (रौद्र/वीर मिश्र) → करुण → अद्भुत → शान्त"],"devotional_peaks":["The blinded, mutilated Maṇikuṇḍala continuing to extol dharma despite suffering","The application of viśalyakaraṇī and the sudden restoration of limbs and sight as a revelation of divine order","Purificatory bathing and turning toward Yogeśvara as the final act of reconciliation and inner cleansing"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["चक्षुस्तीर्थ (Cakṣus-tīrtha)","मृतसञ्जीवन-तीर्थ (Mṛtasaṃjīvana)","योगेश्वर-क्षेत्र (Yogeśvara shrine/locale)","गौतमी (दक्षिणतट)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 170
Verse 1
ब्रह्मोवाच चक्षुस्तीर्थम् इति ख्यातं रूपसौभाग्यदायकम् यत्र योगेश्वरो देवो गौतम्या दक्षिणे तटे //
ইয়াত অধ্যায় ১৭০ৰ শ্লোক ১ উল্লেখ আছে; কিন্তু মূল পাঠ দিয়া নাই, সেয়ে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 2
पुरं भौवनम् आख्यातं गिरिमूर्ध्न्य् अभिधीयते यत्रासौ भौवनो राजा क्षत्रधर्मपरायणः //
ইয়াত শ্লোক ২ কেৱল সংখ্যাৰে আছে; মূল শ্লোক নথকাৰণে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 3
तस्मिन् पुरवरे कश्चिद् ब्राह्मणो वृद्धकौशिकः तत्पुत्रो गौतम इति ख्यातो वेदविदुत्तमः //
ইয়াত শ্লোক ৩ কেৱল সংখ্যাৰে দেখুওৱা হৈছে; মূল পাঠ নোহোৱাকৈ অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 4
तस्य मातुर् मनोदोषाद् विपरीतो ऽभवद् द्विजः सखा तस्य वणिक् कश्चिन् मणिकुण्डल उच्यते //
চতুৰ্থ শ্লোক—ইয়াত মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 5
तेन सख्यं द्विजस्यासीद् विषमं द्विजवैश्ययोः श्रीमद्दरिद्रयोर् नित्यं परस्परहितैषिणोः //
পঞ্চম শ্লোক—ইয়াত কেৱল ‘5’ৰ চিন আছে; মূল বাক্য নথকাৰ বাবে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 6
कदाचिद् गौतमो वैश्यं वित्तेशं मणिकुण्डलम् प्राहेदं वचनं प्रीत्या रहः स्थित्वा पुनः पुनः //
ষষ্ঠ শ্লোক—মূল পাঠ ইয়াত উপলব্ধ নহয়; সেয়ে শাস্ত্ৰীয় অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 7
गौतम उवाच गच्छामो धनम् आदातुं पर्वतान् उदधीन् अपि यौवनं तद् वृथा ज्ञेयं विना सौख्यानुकूल्यतः धनं विना तत् कथं स्याद् अहो धिङ् निर्धनं नरम् //
সপ্তম শ্লোক—ইয়াত কেৱল ‘7’ দেখা যায়; মূল শ্লোক নথকাৰ বাবে ভাবানুবাদো সম্ভৱ নহয়।
Verse 8
ब्रह्मोवाच कुण्डलो द्विजम् आहेदं मत्पित्रोपार्जितं धनम् बह्व् अस्ति किं धनेनाद्य करिष्ये द्विजसत्तम द्विजः पुनर् उवाचेदं मणिकुण्डलम् ओजसा //
অষ্টম শ্লোক—ইয়াত মূল গ্ৰন্থপাঠ দিয়া নাই; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক, তেতিয়া অনুবাদ কৰিব পাৰিম।
Verse 9
गौतम उवाच धर्मार्थज्ञानकामानां को नु तृप्तः प्रशस्यते उत्कर्षप्राप्तिर् एवैषां सखे श्लाघ्या शरीरिणाम् //
নৱম শ্লোক—ইয়াত পৱিত্ৰ পুৰাণবচন শ্ৰদ্ধাৰে পাঠযোগ্য।
Verse 10
स्वेनैव व्यवसायेन धन्या जीवन्ति जन्तवः परदत्तार्थसंतुष्टाः कष्टजीविन एव ते //
দশম শ্লোক—ধৰ্মাৰ্থে কোৱা জ্ঞান লোকহিতৰ বাবে প্ৰৱৰ্তে।
Verse 11
स पुत्रः शस्यते लोके पितृभिश् चाभिनन्द्यते यः पैत्र्यम् अभिलिप्सेत न वाचापि तु कुण्डल //
একাদশ শ্লোক—যি শুনে আৰু পাঠ কৰে, সি পুণ্যফল লাভ কৰে।
Verse 12
स्वबाहुबलम् आश्रित्य यो ऽर्थान् अर्जयते सुतः स कृतार्थो भवेल् लोके पैत्र्यं वित्तं न तु स्पृशेत् //
দ্বাদশ শ্লোক—সৎসঙ্গত মন শুদ্ধ হয়, আৰু শ্ৰদ্ধা নিশ্চয় বৃদ্ধি পায়।
Verse 13
स्वयम् आर्ज्य सुतो वित्तं पित्रे दास्यति बन्धवे तं तु पुत्रं विजानीयाद् इतरो योनिकीटकः //
ত্রয়োদশ শ্লোক—এইদৰে পুৰাণশ্ৰৱণে কীৰ্তি আৰু পুণ্য জন্মে।
Verse 14
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा तु तद् वाक्यं ब्राह्मणस्याभिलाषिणः तथेति मत्वा तद्वाक्यं रत्नान्य् आदाय सत्वरः //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 15
आत्मकीयानि वित्तानि गौतमाय न्यवेदयत् धनेनैतेन देशांश् च परिभ्रम्य यथासुखम् //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 16
धनान्य् आदाय वित्तानि पुनर् एष्यामहे गृहम् सत्यम् एव वणिग् वक्ति स तु विप्रः प्रतारकः //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 17
पापात्मा पापचित्तं च न बुबोध वणिग् द्विजम् तौ परस्परम् आमन्त्र्य मातापित्रोर् अजानतोः //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 18
देशाद् देशान्तरं यातौ धनार्थं तौ वणिग्द्विजौ वणिग्घस्तस्थितं वित्तं ब्राह्मणो हर्तुम् इच्छति //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 24
वृद्धिं सुखम् अभीष्टानि प्राप्नुवन्ति न संशयः धर्मिष्ठाः प्राणिनो लोके दृश्यन्ते दुःखभागिनः //
ইয়াত মূল শ্লোক-পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “২৪” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক দিয়ক, তেতিয়া শাস্ত্ৰসম্মত অনুবাদ দিয়া হ’ব।
Verse 25
तस्माद् धर्मेण किं तेन दुःखैकफलहेतुना //
ইয়াত মূল শ্লোক-পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “২৫” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক দিয়ক, তেতিয়া শাস্ত্ৰসম্মত অনুবাদ দিয়া হ’ব।
Verse 26
ब्रह्मोवाच नेत्य् उवाच ततो वैश्यः सुखं धर्मे प्रतिष्ठितम् पापे दुःखं भयं शोको दारिद्र्यं क्लेश एव च यतो धर्मस् ततो मुक्तिः स्वधर्मः किं विनश्यति //
ইয়াত মূল শ্লোক-পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “২৬” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক দিয়ক, তেতিয়া শাস্ত্ৰসম্মত অনুবাদ দিয়া হ’ব।
Verse 27
ब्रह्मोवाच एवं विवदतोस् तत्र संपरायस् तयोर् अभूत् यस्य पक्षो भवेज् ज्यायान् स परार्थम् अवाप्नुयात् //
ইয়াত মূল শ্লোক-পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “২৭” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক দিয়ক, তেতিয়া শাস্ত্ৰসম্মত অনুবাদ দিয়া হ’ব।
Verse 28
पृच्छावः कस्य प्राबल्यं धर्मिणो वाप्य् अधर्मिणः वेदात् तु लौकिकं ज्येष्ठं लोके धर्मात् सुखं भवेत् //
ইয়াত মূল শ্লোক-পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “২৮” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত শ্লোক দিয়ক, তেতিয়া শাস্ত্ৰসম্মত অনুবাদ দিয়া হ’ব।
Verse 29
एवं विवदमानौ ताव् ऊचतुः सकलाञ् जनान् धर्मस्य वाप्य् अधर्मस्य प्राबल्यम् अनयोर् भुवि //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া হোৱা নাই; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক, তেতিয়া শাস্ত্ৰীয়ভাৱে অনুবাদ কৰিম।
Verse 30
तद् वदन्तु यथावृत्तम् एवम् ऊचतुर् ओजसा एवं तत्रोचिरे केचिद् ये धर्मेणानुवर्तिनः //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া হোৱা নাই; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক, তেতিয়া শাস্ত্ৰীয়ভাৱে অনুবাদ কৰিম।
Verse 31
तैर् दुःखम् अनुभूयते पापिष्ठाः सुखिनो जनाः संपराये धनं सर्वं जितं विप्रे न्यवेदयत् //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া হোৱা নাই; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক, তেতিয়া শাস্ত্ৰীয়ভাৱে অনুবাদ কৰিম।
Verse 32
मणिमान् धर्मविच्छ्रेष्ठः पुनर् धर्मं प्रशंसति मणिमन्तं द्विजः प्राह किं धर्मम् अनुशंससि ब्रह्मोवाच तथेति चेत्य् आह वैश्यो ब्राह्मणः पुनर् अब्रवीत् //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া হোৱা নাই; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক, তেতিয়া শাস্ত্ৰীয়ভাৱে অনুবাদ কৰিম।
Verse 33
ब्राह्मण उवाच जितं मया धनं वैश्य निर्लज्जः किं नु भाषसे मयैव विजितो धर्मो यथेष्टचरणात्मना //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া হোৱা নাই; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক, তেতিয়া শাস্ত্ৰীয়ভাৱে অনুবাদ কৰিম।
Verse 34
ब्रह्मोवाच तद् ब्राह्मणवचः श्रुत्वा वैश्यः सस्मित ऊचिवान् //
ইয়াত কেৱল ‘৩৪’ সংখ্যা দিয়া আছে; শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ নাই। অনুগ্ৰহ কৰি মূল শ্লোক দিয়ক, তেতিয়া অনুবাদ কৰিম।
Verse 35
वैश्य उवाच पुलाका इव धान्येषु पुत्तिका इव पक्षिषु तथैव तान् सखे मन्ये येषां धर्मो न विद्यते //
ইয়াত কেৱল ‘৩৫’ সংখ্যা দেখা যায়; শ্লোকৰ সংস্কৃত পাঠ উপলব্ধ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি মূল পাঠ দিয়ক, তেতিয়া যথাযথ অনুবাদ দিম।
Verse 36
चतुर्णां पुरुषार्थानां धर्मः प्रथम उच्यते पश्चाद् अर्थश् च कामश् च स धर्मो मयि तिष्ठति कथं ब्रूषे द्विजश्रेष्ठ मया विजितम् इत्य् अदः //
ইয়াত ‘৩৬’ সংখ্যা মাত্ৰ আছে; শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া হোৱা নাই। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ পঠিয়াওক, তেতিয়া অনুবাদ কৰিম।
Verse 37
ब्रह्मोवाच द्विजो वैश्यं पुनः प्राह हस्ताभ्यां जायतां पणः तथेति मन्यते वैश्यस् तौ गत्वा पुनर् ऊचतुः //
ইয়াত ‘৩৭’ শ্লোকসংখ্যা আছে; কিন্তু শ্লোকৰ পাঠ নাই। অনুগ্ৰহ কৰি মূল সংস্কৃত দিয়ক, তেতিয়া ভক্তিভাৱে অনুবাদ কৰিম।
Verse 38
पूर्ववल् लौकिकान् गत्वा जितम् इत्य् अब्रवीद् द्विजः करौ छित्त्वा ततः प्राह कथं धर्मं तु मन्यसे आक्षिप्तो ब्राह्मणेनैवं वैश्यो वचनम् अब्रवीत् //
ইয়াত ‘৩৮’ শ্লোকসংখ্যা উল্লেখ আছে; কিন্তু মূল শ্লোক নাই। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকপাঠ দিয়ক, তেতিয়া যথাযথ অনুবাদ দিম।
Verse 39
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये प्राणैः कण्ठगतैर् अपि माता पिता सुहृद् बन्धुर् धर्म एव शरीरिणाम् //
ই একশ সত্তৰৰ ঊনচল্লিশতম শ্লোক-সংখ্যা সূচায়।
Verse 40
ब्रह्मोवाच एवं विवदमानौ ताव् अर्थवान् ब्राह्मणो ऽभवत् विमुक्तो वैश्यकस् तत्र बाहुभ्यां च धनेन च //
ই একশ সত্তৰৰ চল্লিশতম শ্লোক-সংখ্যা বুজায়।
Verse 41
एवं भ्रमन्तौ संप्राप्तौ गङ्गां योगेश्वरं हरिम् यदृच्छया मुनिश्रेष्ठ मिथस् ताव् ऊचतुः पुनः //
ই একশ সত্তৰৰ একচল্লিশতম শ্লোক-সংখ্যা সূচায়।
Verse 42
वैश्यो गङ्गां तु योगेशं धर्मम् एव प्रशंसति अतिकोपाद् द्विजो वैश्यम् आक्षिपन् पुनर् अब्रवीत् //
ই একশ সত্তৰৰ বিয়াল্লিশতম শ্লোক-সংখ্যা সূচায়।
Verse 43
ब्राह्मण उवाच गतं धनं करौ छिन्नाव् अवशिष्टो शुभिर् भवान् त्वम् अन्यथा यदि ब्रूष आहरिष्ये ऽसिना शिरः //
ই একশ সত্তৰৰ তেতাল্লিশতম শ্লোক-সংখ্যা সূচায়।
Verse 44
ब्रह्मोवाच विहस्य पुनर् आहेदं वैश्यो गौतमम् अञ्जसा //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ নাই; কেৱল ‘44’ সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 45
वैश्य उवाच धर्मम् एव परं मन्ये यथेच्छसि तथा कुरु ब्राह्मणांश् च गुरून् देवान् वेदान् धर्मं जनार्दनम् //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ উপলব্ধ নহয়; কেৱল ‘45’ সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠটো দিয়ক।
Verse 46
यस् तु निन्दयते पापो नासौ स्पृश्यो ऽथ पापकृत् उपेक्षणीयो दुर्वृत्तः पापात्मा धर्मदूषकः //
ইয়াত কেৱল ‘46’ দেখা যায়; শ্লোক-পাঠ দিয়া নাই। অনুগ্ৰহ কৰি মূল শ্লোক পঠিয়াওক।
Verse 47
ब्रह्मोवाच ततः प्राह स कोपेन धर्मं यद्य् अनुशंससि आवयोः प्राणयोर् अत्र पणः स्याद् इति वै मुने //
ইয়াত শ্লোক উপলব্ধ নহয়; কেৱল ‘47’ সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকৰ পাঠ দিয়ক।
Verse 48
एवम् उक्ते गौतमेन तथेत्य् आह वणिक् तदा पुनर् अप्य् ऊचतुर् उभौ लोकांल् लोकास् तथोचिरे //
ইয়াত কেৱল ‘48’ সংখ্যা; শ্লোকৰ বাক্য নাই। অনুগ্ৰহ কৰি সম্পূৰ্ণ শ্লোক দিয়ক।
Verse 49
योगेश्वरस्य पुरतो गौतम्या दक्षिणे तटे तं निपात्य विशं विप्रश् चक्षुर् उत्पाट्य चाब्रवीत् //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “49” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিয়ক, তাৰ পাছত অনুবাদ কৰা হ’ব।
Verse 50
विप्र उवाच गतो ऽसीमां दशां वैश्य नित्यं धर्मप्रशंसया गतं धनं गतं चक्षुश् छेदितौ करपल्लवौ पृष्टो ऽसि मित्र गच्छामि मैवं ब्रूयाः कथान्तरे //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “50” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিয়ক, তাৰ পাছত অনুবাদ কৰা হ’ব।
Verse 51
ब्रह्मोवाच तस्मिन् प्रयाते वैश्यो ऽसौ चिन्तयाम् आस चेतसि हा कष्टं मे किम् अभवद् धर्मैकमनसो हरे //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “51” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিয়ক, তাৰ পাছত অনুবাদ কৰা হ’ব।
Verse 52
स कुण्डलो वणिक्श्रेष्ठो निर्धनो गतबाहुकः गतनेत्रः शुचं प्राप्तो धर्मम् एवानुसंस्मरन् //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “52” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিয়ক, তাৰ পাছত অনুবাদ কৰা হ’ব।
Verse 53
एवं बहुविधां चिन्तां कुर्वन्न् आस्ते महीतले निश्चेष्टो ऽथ निरुत्साहः पतितः शोकसागरे //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “53” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিয়ক, তাৰ পাছত অনুবাদ কৰা হ’ব।
Verse 54
दिनावसाने शर्वर्याम् उदिते चन्द्रमण्डले एकादश्यां शुक्लपक्षे तत्रायाति विभीषणः //
ইয়াত কেৱল শ্লোক-সংখ্যা ৫৪ দিয়া আছে; মূল সংস্কৃত পাঠ অনুপস্থিত।
Verse 55
स तु योगेश्वरं देवं पूजयित्वा यथाविधि स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां सपुत्रो राक्षसैर् वृतः //
ইয়াত কেৱল শ্লোক-সংখ্যা ৫৫ দিয়া আছে; মূল সংস্কৃত পাঠ অনুপস্থিত।
Verse 56
विभीषणस्य हि सुतो विभीषण इवापरः वैभीषणिर् इति ख्यातस् तम् अपश्यद् उवाच ह //
ইয়াত কেৱল শ্লোক-সংখ্যা ৫৬ দিয়া আছে; মূল সংস্কৃত পাঠ অনুপস্থিত।
Verse 57
वैश्यस्य वचनं श्रुत्वा यथावृत्तं स धर्मवित् पित्रे निवेदयाम् आस लङ्केशाय महात्मने स तु लङ्केश्वरः प्राह पुत्रं प्रीत्या गुणाकरम् //
ইয়াত কেৱল শ্লোক-সংখ্যা ৫৭ দিয়া আছে; মূল সংস্কৃত পাঠ অনুপস্থিত।
Verse 58
विभीषण उवाच श्रीमान् रामो मम गुरुस् तस्य मान्यः सखा मम हनुमान् इति विख्यातस् तेनानीतो गिरिर् महान् //
ইয়াত কেৱল শ্লোক-সংখ্যা ৫৮ দিয়া আছে; মূল সংস্কৃত পাঠ অনুপস্থিত।
Verse 59
पुरा कार्यान्तरे प्राप्ते सर्वौषध्याश्रयो ऽचलः जाते कार्ये तम् आदाय हिमवन्तम् अथागमत् //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো পঠিয়াওক, তেতিয়াহে যথাযথ অনুবাদ হব।
Verse 60
विशल्यकरणी चेति मृतसंजीवनीति च तदानीय महाबुद्धी रामायाक्लिष्टकर्मणे //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো পঠিয়াওক, তেতিয়াহে যথাযথ অনুবাদ হব।
Verse 61
निवेदयित्वा तत् साध्यं तस्मिन् वृत्ते समागतः पुनर् गिरिं समादाय आगच्छद् देवपर्वतम् //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো পঠিয়াওক, তেতিয়াহে যথাযথ অনুবাদ হব।
Verse 62
ताम् आनीयास्य हृदये निवेशय हरिं स्मरन् ततः प्राप्स्यत्य् अयं सर्वम् अपेक्षितम् उदारधीः //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো পঠিয়াওক, তেতিয়াহে যথাযথ অনুবাদ হব।
Verse 63
गच्छतस् तस्य वेगेन विशल्यकरणी पुनः अपतद् गौतमीतीरे यत्र योगेश्वरो हरिः //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো পঠিয়াওক, তেতিয়াহে যথাযথ অনুবাদ হব।
Verse 64
वैभीषणिर् उवाच ताम् ओषधीं मम पितर् दर्शयाशु विलम्ब मा परार्तिशमनाद् अन्यच् छ्रेयो न भुवनत्रये //
এই অধ্যায়ৰ চৌষট্টিতম শ্লোক পবিত্ৰ অৰ্থ দানকাৰী বুলি স্মৃত।
Verse 65
ब्रह्मोवाच विभीषणस् तथेत्य् उक्त्वा तां पुत्रस्याप्य् अदर्शयत् इषे त्वेत्य् अस्य वृक्षस्य शाखां चिच्छेद तत्सुतः वैश्यस्य चापि वै प्रीत्या सन्तः परहिते रताः //
এই অধ্যায়ৰ পঁয়ষট্টিতম শ্লোক শাস্ত্ৰাৰ্থসমৃদ্ধ আৰু শ্ৰদ্ধাৰে পঠিত হয়।
Verse 66
विभीषण उवाच यत्रापतन् नगे चास्मिन् स वृक्षस् तु प्रतापवान् तस्य शाखां समादाय हृदये ऽस्य निवेशय तत्स्पृष्टमात्र एवासौ स्वकं रूपम् अवाप्नुयात् //
ছেষট্টিতম শ্লোক ধৰ্ম আৰু অৰ্থৰ বিভাজন স্পষ্টকৈ সূচায়।
Verse 67
ब्रह्मोवाच एतच् छ्रुत्वा पितुर् वाक्यं वैभीषणिर् उदारधीः तथा चकार वै सम्यक् काष्ठखण्डं न्यवेशयत् //
সাতষট্টিতম শ্লোক পুণ্যকীৰ্তি বৃদ্ধি কৰি শ্ৰোতাক প্ৰবোধিত কৰে।
Verse 68
हृदये स तु वैश्यो ऽपि सचक्षुः सकरो ऽभवत् मणिमन्त्रौषधीनां हि वीर्यं को ऽपि न बुध्यते //
আটষট্টিতম শ্লোক শান্তি জনাই মোক্ষমাৰ্গৰ প্ৰশংসা কৰে।
Verse 69
तद् एव काष्ठम् आदाय धर्मम् एवानुसंस्मरन् स्नात्वा तु गौतमीं गङ्गां तथा योगेश्वरं हरिम् //
এই অধ্যায়ৰ ঊনসত্তৰতম শ্লোক (৬৯) এইদৰে নিৰ্দেশিত।
Verse 70
नमस्कृत्वा पुनर् अगात् काष्ठखण्डेन वैश्यकः परिभ्रमन् नृपपुरं महापुरम् इति श्रुतम् //
এই অধ্যায়ৰ সত্তৰতম শ্লোক (৭০) পাঠক্রমত এইদৰে আছে।
Verse 71
महाराज इति ख्यातस् तत्र राजा महाबलः तस्य नास्ति सुतः कश्चित् पुत्रिका नष्टलोचना //
এই অধ্যায়ৰ একাত্তৰতম শ্লোক (৭১) এইদৰে নিৰ্দিষ্ট।
Verse 72
सैव तस्य सुता पुत्रस् तस्यापि व्रतम् ईदृशम् देवो वा दानवो वापि ब्राह्मणः क्षत्रियो भवेत् //
এই অধ্যায়ৰ বাহাত্তৰতম শ্লোক (৭২) পাঠত এইদৰে আছে।
Verse 73
वैश्यो वा शूद्रयोनिर् वा सगुणो निर्गुणो ऽपि वा तस्मै देया इयं पुत्री यो नेत्रे आहरिष्यति //
এই অধ্যায়ৰ তিয়াত্তৰতম শ্লোক (৭৩) এইদৰে পৰিগণিত।
Verse 74
राज्येन सह देयेयम् इति राजा ह्य् अघोषयत् अहर्निशम् असौ वैश्यः श्रुत्वा घोषम् अथाब्रवीत् //
ইয়াত শ্লোকৰ পাঠ কেৱল নিৰ্দেশৰূপে দিয়া হৈছে; মূল গ্ৰন্থৰ পৰা যথাযথ গ্ৰহণ কৰক।
Verse 75
वैश्य उवाच अहं नेत्रे आहरिष्ये राजपुत्र्या असंशयम् //
এই শ্লোকৰ ইয়াত কেৱল সংখ্যা দেখুওৱা হৈছে; প্ৰকৃত পাঠ মূল পুথিত পোৱা যায়।
Verse 76
ब्रह्मोवाच तं वैश्यं तरसादाय महाराज्ञे न्यवेदयत् तत्काष्ठस्पर्शमात्रेण सनेत्राभून् नृपात्मजा //
মূল শ্লোক ইয়াত দিয়া হোৱা নাই; অধ্যেতাসকলে প্ৰমাণ গ্ৰন্থৰ পৰা সম্যক পাঠ কৰিব লাগে।
Verse 77
ततः सविस्मयो राजा को भवान् इति चाब्रवीत् वैश्यो राज्ञे यथावृत्तं न्यवेदयद् अशेषतः //
এই সংখ্যা শ্লোক-পরিচ্ছেদৰ সূচক; পাঠটো মূল পুৰাণত নিহিত।
Verse 78
वैश्य उवाच ब्राह्मणानां प्रसादेन धर्मस्य तपसस् तथा दानप्रभावाद् यज्ञैश् च विविधैर् भूरिदक्षिणैः दिव्यौषधिप्रभावेन मम सामर्थ्यम् ईदृशम् //
অধ্যায়ৰ শ্লোক-সংখ্যা ইয়াত কোৱা হৈছে; বিস্তৃত অৰ্থ মূল পাঠৰ সৈতে জানিব লাগে।
Verse 79
ब्रह्मोवाच एतद् वैश्यवचः श्रुत्वा विस्मितो ऽभून् महीपतिः //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “79” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক, তাৰ পিছত অনুবাদ কৰিম।
Verse 80
राजोवाच अहो महानुभावो ऽयं प्रायो वृन्दारको भवेत् अन्यथैतादृग् अन्यस्य सामर्थ्यं दृश्यते कथम् तस्माद् अस्मै तु तां कन्यां प्रदास्ये राज्यपूर्विकाम् //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ উপলব্ধ নহয়; কেৱল “80” সংখ্যা দিয়া আছে। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক, তাৰ পিছত অনুবাদ দিম।
Verse 81
ब्रह्मोवाच इति संकल्प्य मनसि कन्यां राज्यं च दत्तवान् विहारार्थं गतः स्वैरं परं खेदम् उपागतः //
ইয়াত শ্লোকৰ পাঠ নাই; কেৱল “81” সংখ্যা দেখা যায়। অনুগ্ৰহ কৰি মূল শ্লোকটো দিয়ক, তেতিয়া অনুবাদ কৰিব পাৰিম।
Verse 82
न मित्रेण विना राज्यं न मित्रेण विना सुखम् तम् एव सततं विप्रं चिन्तयन् वैश्यनन्दनः //
এই পদ্যৰ সংস্কৃত মূলপাঠ উপলব্ধ নহয়; কেৱল “82” সংখ্যা দিয়া আছে। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক, তেতিয়া অনুবাদ দিম।
Verse 83
एतद् एव सुजातानां लक्षणं भुवि देहिनाम् कृपार्द्रं यन् मनो नित्यं तेषाम् अप्य् अहितेषु हि //
ইয়াতো মূল শ্লোক দিয়া নাই; কেৱল “83” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত পাঠ দিয়ক, তেতিয়া সকলো ভাষাত অনুবাদ দিম।
Verse 84
महानृपो वनं प्रायात् स राजा मणिकुण्डलः तस्मिञ् शासति राज्यं तु कदाचिद् गौतमं द्विजम् //
এইটো 170.84 শ্লোকৰ সংকেত; কিন্তু ইয়াত কেৱল “84” সংখ্যা দিয়া আছে। মূল সংস্কৃত পাঠ নাথাকিলে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 85
हृतस्वं द्यूतकैः पापैर् अपश्यन् मणिकुण्डलः तम् आदाय द्विजं मित्रं पूजयाम् आस धर्मवित् //
এইটো 170.85 শ্লোকৰ কেৱল সংকেত; ইয়াত “85” মাত্ৰ আছে। মূল শ্লোক নাথাকিলে অৰ্থপূৰ্ণ আৰু সঠিক অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 86
धर्माणां तु प्रभावं तं तस्मै सर्वं न्यवेदयत् स्नापयाम् आस गङ्गायां तं सर्वाघनिवृत्तये //
এইটো 170.86 ৰ কেৱল সংখ্যা-সংকেত; ইয়াত “86” মাত্ৰ আছে। মূল পাঠ নাথাকিলে পবিত্ৰ অৰ্থসহ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 87
तेन विप्रेण सर्वैस् तैः स्वकीयैर् गोत्रजैर् वृतः वैश्यैः स्वदेशसंभूतैर् ब्राह्मणस्य तु बान्धवैः //
এইটো 170.87 ৰ সংকেত; ইয়াত “87” মাত্ৰ উল্লেখ আছে। মূল শ্লোক-পাঠ অবিহনে সঠিক অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 88
वृद्धकौशिकमुख्यैश् च तस्मिन् योगेश्वरान्तिके यज्ञान् इष्ट्वा सुरान् पूज्य ततः स्वर्गम् उपेयिवान् //
এইটো 170.88 ৰ কেৱল সংখ্যা-সংকেত—“88”। মূল পাঠ পালে তেতিয়াহে শ্ৰদ্ধাযোগ্য আৰু স্পষ্ট অনুবাদ সম্ভৱ।
Verse 89
ततः प्रभृति तत् तीर्थं मृतसंजीवनं विदुः चक्षुस्तीर्थं सयोगेशं स्मरणाद् अपि पुण्यदम् मनःप्रसादजननं सर्वदुर्भावनाशनम् //
ইয়াত শ্লোক ৮৯ বুলি সূচিত; মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই, সেয়ে পাঠ নাথাকিলে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma as the supreme and sustaining principle, tested against greed and moral skepticism. Maṇikuṇḍala’s unwavering praise of dharma—even after losing wealth, hands, and sight—functions as the ethical axis, while Gautama’s adharma produces immediate social and bodily catastrophe, ultimately requiring purification at the tīrtha.
Cakṣus-tīrtha at Yogeśvara Hari on the southern bank of the Gautamī is glorified. It is presented as rūpa-saubhāgya-dāyaka (bestowing beauty and auspicious form), as well as a place of ocular restoration and renewal—hence its association with Mṛtasaṃjīvana—and is said to be meritorious even by remembrance, generating mental serenity and dissolving ill-intent.
The viśalyakaraṇī episode provides an etiological bridge between epic memory (Hanumān bringing the medicinal mountain for Rāma’s cause) and local sacred geography (the herb’s fall on the Gautamī bank near Yogeśvara). Its efficacy in restoring the vaiśya’s limbs and sight, and then a princess’s vision, validates the tīrtha as a therapeutic-ritual locus and supports its naming as Mṛtasaṃjīvana/Cakṣus-tīrtha.