Adhyaya 241: Akshara and Kshara: Vasiṣṭha’s Teaching to Karāla Janaka on Cosmogenesis and Liberation
অধ্যায় ২৪১ত ঋষিসকলে অক্ষৰ (অবিনাশী তত্ত্ব, যাৰ পৰা পুনৰাগমন নাই) আৰু ক্ষৰ (নশ্বৰ জগত, য’ত জীৱ পুনঃপুনঃ ঘূৰি আহে)ৰ স্পষ্ট ভেদ বিচাৰে। ব্যাসে কৰাল জনক আৰু মৈত্ৰাবৰুণি বসিষ্ঠৰ প্ৰাচীন সংলাপ উত্থাপন কৰে। জনকে শাশ্বত ব্ৰহ্ম আৰু ক্ষৰ/অক্ষৰৰ অৰ্থ জানিব খোজে। বসিষ্ঠে যুগমাপ, ব্ৰহ্মাৰ দিন-ৰাতি, হিৰণ্যগৰ্ভ/মহান (বিৰিঞ্চি)ৰ উদ্ভৱ, তাৰ পিছত অহংকাৰ, মহাভূত, ইন্দ্ৰিয় আৰু চতুৰ্বিংশতি তত্ত্বৰ বিকাশে প্ৰকাশ জগত গঠনৰ বৰ্ণনা সাঙ্খ্যধাৰাত কৰে; পৰিবর্তন আৰু প্ৰলয়ধৰ্মী হোৱাৰ বাবে ই ‘ক্ষৰ’। ইয়াৰ ওপৰত পঞ্চবিংশতি, অমূর্ত আৰু নিত্য তত্ত্ব ‘অক্ষৰ’—সৰ্বৰূপত অন্তৰ্ব্যাপ্ত হলেও নিজে নিৰুপাধি। শেষত গুণসঙ্গই বন্ধন আৰু পুনর্জন্মৰ কাৰণ, আৰু অক্ষৰ-অব্যক্ত জ্ঞানেই মোক্ষ বুলি কোৱা হৈছে।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages press for a razor-sharp distinction: what is akṣara (that from which there is no return) and what is kṣara (that to which beings repeatedly return)? Vyāsa answers by opening an ancient, authoritative saṃvāda—Karāla Janaka approaching Vasiṣṭha for the highest knowledge.","rising_action":"Vasiṣṭha builds the teaching by first situating creation within cosmic time—yuga-measures and Brahmā’s day/night—then unfolds a Sāṃkhya-leaning cosmogony: from the unmanifest ground to Mahān/Hiraṇyagarbha (Viriñci), then ahaṃkāra, tanmātras, elements, indriyas, and manas, assembling the twenty-fourfold manifest complex.","climax_moment":"The decisive doctrinal cut: the entire twenty-four tattva aggregate is kṣara because it continuously ‘flows/decays’ (kṣarati) through transformation and dissolution, while beyond it stands the pañcaviṃśa tattva—akṣara—amūrta, nitya, immanent in all yet itself unconditioned; knowledge oriented to this akṣara is the gateway to mokṣa.","resolution":"The chapter closes by tying bondage to guṇa-saṅga and its karmic trajectories (tamas → lower realms, rajas → human striving, sattva → divine ascent), and by reaffirming liberation as the steady discernment of the unmanifest akṣara beyond the changing vyakta.","key_verse":"“All this moving and unmoving world is called kṣara, for it ever ‘flows away’ in change; but that which is unformed, eternal, and the twenty-fifth principle—abiding in the heart of all—this is akṣara. Knowing that, one is not born again.” (teaching-summary translation)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Akṣara–kṣara viveka (discernment of the imperishable and the perishable) through Sāṃkhya-inflected cosmogony as a path to mokṣa.","secondary_themes":["Cosmic time (yuga measures; Brahmā’s day and night) as the stage for sṛṣṭi–pralaya","Emergence of Mahān/Hiraṇyagarbha (Viriñci) and the cascade into ahaṃkāra, tanmātras, bhūtas, indriyas, manas","Guṇa-saṅga as the mechanism of bondage and realm-specific rebirth","Apunarāvṛtti (non-return) defined as knowledge of the unmanifest akṣara"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter crystallizes a Purāṇic-Sāṃkhya synthesis: the twenty-four tattvas constitute kṣara (the ever-transforming vyakta), while liberation hinges on recognizing the pañcaviṃśa, amūrta, nitya akṣara that indwells all yet is untouched by change.","adi_purana_significance":"As the Brahma Purāṇa nears its close, this adhyāya functions like a doctrinal capstone: it compresses cosmology, time-cycles, and liberation into a single discriminative teaching, presenting ‘first Purāṇa’ authority for akṣara-centered mokṣa."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा-प्रधान शान्त (śānta)","climax_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["śānta (inquiry) → adbhuta (cosmic unfolding) → śānta (discriminative stillness)"],"devotional_peaks":["The revelation of Mahān/Hiraṇyagarbha as the all-pervasive cosmic principle","The naming of akṣara as the nitya, amūrta ‘twenty-fifth’ abiding in the heart of all—turning cosmology into liberation-knowledge"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":[],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Detailed creation-framework within Brahmā’s day/night: yuga measures; rise of Mahān/Hiraṇyagarbha (Viriñci); evolution through ahaṃkāra into tanmātras, bhūtas, indriyas, manas—forming the twenty-four kṣara tattvas—followed by the akṣara pañcaviṃśa as the unchanging ground of mokṣa."}
Shlokas in Adhyaya 241
Verse 1
मुनय ऊचुः किं तद् अक्षरम् इत्य् उक्तं यस्मान् नावर्तते पुनः किंस्वित् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यस्माद् आवर्तते पुनः //
ঋষিসকলে ক’লে: হে ভগৱান! আপুনি সৰ্বধৰ্মজ্ঞ আৰু সমস্ত শাস্ত্ৰত বিশাৰদ। আমাৰ মনত প্ৰবল কৌতূহল আছে, সেয়েহে আমি অধ্যাত্মৰ বিষয়ে শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছোঁ।
Verse 2
अक्षराक्षरयोर् व्यक्तिं पृच्छामस् त्वां महामुने उपलब्धुं मुनिश्रेष्ठ तत्त्वेन मुनिपुंगव //
মানুহে সেই পৰম আৰু অবিনাশী স্থান কেনেকৈ লাভ কৰে? তেওঁ কেনেকৈ মোক্ষ আৰু ব্ৰহ্মভাৱ প্ৰাপ্ত হয়?
Verse 3
त्वं हि ज्ञानविदां श्रेष्ठः प्रोच्यसे वेदपारगैः ऋषिभिश् च महाभागैर् यतिभिश् च महात्मभिः //
ব্যাসদেৱে ক’লে: হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল! সেই সনাতন ধৰ্মৰ কথা শ্ৰৱণ কৰক, যি জানিলে মানুহে শাশ্বত আৰু শ্ৰেষ্ঠ গতি লাভ কৰে।
Verse 4
तद् एतच् छ्रोतुम् इच्छामस् त्वत्तः सर्वं महामते न तृप्तिम् अधिगच्छामः शृण्वन्तो ऽमृतम् उत्तमम् //
মই আপোনালোকক সেই প্ৰাচীন আৰু পুৰাতন ধৰ্মৰ বিষয়ে ক’ম, যি সূক্ষ্ম, নিৰ্মল আৰু বিকাৰৰহিত, আৰু যাৰ দ্বাৰা সেই পৰম পদ দৰ্শন কৰা যায়।
Verse 5
व्यास उवाच अत्र वो वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् वसिष्ठस्य च संवादं करालजनकस्य च //
মনৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰিয়বোৰক আৰু বুদ্ধিৰ দ্বাৰা মনক নিয়ন্ত্ৰিত কৰি, বুদ্ধিক আত্মাত স্থাপিত কৰা উচিত আৰু পৰম শান্তিত থকা প্ৰয়োজন।
Verse 6
वसिष्ठं श्रेष्ठम् आसीनम् ऋषीणां भास्करद्युतिम् पप्रच्छ जनको राजा ज्ञानं नैःश्रेयसं परम् //
ষষ্ঠ শ্লোক—ইয়াত মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 7
परमात्मनि कुशलम् अध्यात्मगतिनिश्चयम् मैत्रावरुणिम् आसीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः //
সপ্তম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ নথকাৰ বাবে অৰ্থানুবাদ দিয়া নাযায়।
Verse 8
स्वच्छन्दं सुकृतं चैव मधुरं चाप्य् अनुल्बणम् पप्रच्छर्षिवरं राजा करालजनकः पुरा //
অষ্টম শ্লোক—মূল পাঠ দেখুওৱা নাই; সেয়ে প্ৰামাণিক অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 9
करालजनक उवाच भगवञ् श्रोतुम् इच्छामि परं ब्रह्म सनातनम् यस्मिन् न पुनरावृत्तिं प्राप्नुवन्ति मनीषिणः //
নৱম শ্লোক—ইয়াত কেৱল সংখ্যা আছে; শ্লোকবাক্য নথকাৰ বাবে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 10
यच् च तत् क्षरम् इत्य् उक्तं यत्रेदं क्षरते जगत् यच् चाक्षरम् इति प्रोक्तं शिवं क्षेमम् अनामयम् //
দশম শ্লোক—মূল শ্লোকপাঠ অবিহনে ভাবাৰ্থ নিৰ্ণয় নহয়; সেয়ে অনুবাদ স্থগিত।
Verse 11
वसिष्ठ उवाच श्रूयतां पृथिवीपाल क्षरतीदं यथा जगत् यत्र क्षरति पूर्वेण यावत्कालेन चाप्य् अथ //
একাদশ শ্লোক—ইয়াত মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 12
युगं द्वादशसाहस्र्यं कल्पं विद्धि चतुर्युगम् दशकल्पशतावर्तम् अहस् तद् ब्राह्मम् उच्यते //
দ্বাদশ শ্লোক—ইয়াত মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 13
रात्रिश् चैतावती राजन् यस्यान्ते प्रतिबुध्यते सृजत्य् अनन्तकर्माणि महान्तं भूतम् अग्रजम् //
ত্রয়োদশ শ্লোক—ইয়াত মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 14
मूर्तिमन्तम् अमूर्तात्मा विश्वं शंभुः स्वयंभुवः यत्रोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि मूलतो नृपसत्तम //
চতুৰ্দশ শ্লোক—ইয়াত মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 15
अणिमा लघिमा प्राप्तिर् ईशानं ज्योतिर् अव्ययम् सर्वतःपाणिपादान्तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम् //
পঞ্চদশ শ্লোক—ইয়াত মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 16
सर्वतःश्रुतिमल् लोके सर्वम् आवृत्य तिष्ठति हिरण्यगर्भो भगवान् एष बुद्धिर् इति स्मृतिः //
ষোড়শ শ্লোক—ইয়াত মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 17
महान् इति च योगेषु विरिञ्चिर् इति चाप्य् अथ सांख्ये च पठ्यते शास्त्रे नामभिर् बहुधात्मकः //
সপ্তদশ শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ নথকাৰ বাবে ভাবানুবাদো নিশ্চিত কৰিব নোৱাৰি।
Verse 18
विचित्ररूपो विश्वात्मा एकाक्षर इति स्मृतः धृतम् एकात्मकं येन कृत्स्नं त्रैलोक्यम् आत्मना //
অষ্টাদশ শ্লোক—মূল পাঠ বিনা পুৰাণাৰ্থ প্ৰতিপাদন যুক্তিসংগত নহয়।
Verse 19
तथैव बहुरूपत्वाद् विश्वरूप इति श्रुतः एष वै विक्रियापन्नः सृजत्य् आत्मानम् आत्मना //
ঊনবিংশ শ্লোক—অনুগ্ৰহ কৰি এই শ্লোকৰ সংস্কৃত মূল পাঠ দিয়ক; তেতিয়া যথাযথ অনুবাদ কৰা হ’ব।
Verse 20
प्रधानं तस्य संयोगाद् उत्पन्नं सुमहत् पुरम् अहंकारं महातेजाः प्रजापतिनमस्कृतम् //
বিংশ শ্লোক—মূল শ্লোক নাথাকিলে ধৰ্মাৰ্থ নিশ্চিতভাৱে অনুবাদ কৰা সম্ভৱ নহয়।
Verse 21
अव्यक्ताद् व्यक्तिम् आपन्नं विद्यासर्गं वदन्ति तम् महान्तं चाप्य् अहंकारम् अविद्यासर्ग एव च //
এইটো একবিংশ শ্লোক।
Verse 22
अचरश् च चरश् चैव समुत्पन्नौ तथैकतः विद्याविद्येति विख्याते श्रुतिशास्त्रानुचिन्तकैः //
এইটো দ্বাবিংশ শ্লোক।
Verse 23
भूतसर्गम् अहंकारात् तृतीयं विद्धि पार्थिव अहंकारेषु नृपते चतुर्थं विद्धि वैकृतम् //
এইটো ত্ৰয়োবিংশ শ্লোক।
Verse 24
वायुर् ज्योतिर् अथाकाशम् आपो ऽथ पृथिवी तथा शब्दस्पर्शौ च रूपं च रसो गन्धस् तथैव च //
এইটো চতুৰ্বিংশ শ্লোক।
Verse 25
एवं युगपद् उत्पन्नं दशवर्गम् असंशयम् पञ्चमं विद्धि राजेन्द्र भौतिकं सर्गम् अर्थकृत् //
এইটো পঞ্চবিংশ শ্লোক।
Verse 26
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा घ्राणम् एव च पञ्चमम् वाग् हस्तौ चैव पादौ च पायुर् मेढ्रं तथैव च //
এই শ্লোক পাণ্ডুলিপিত উল্লেখ আছে, কিন্তু মূল পাঠ ইয়াত দিয়া নাই। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 27
बुद्धीन्द्रियाणि चैतानि तथा कर्मेन्द्रियाणि च संभूतानीह युगपन् मनसा सह पार्थिव //
ইয়াত কেৱল সংখ্যা আছে; শ্লোকৰ মূল পাঠ নাই। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ পঠিয়াওক।
Verse 28
एषा तत्त्वचतुर्विंशा सर्वाकृतिः प्रवर्तते यां ज्ञात्वा नाभिशोचन्ति ब्राह्मणास् तत्त्वदर्शिनः //
মূল সংস্কৃত শ্লোক নাথাকিলে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 29
एवम् एतत् समुत्पन्नं त्रैलोक्यम् इदम् उत्तमम् वेदितव्यं नरश्रेष्ठ सदैव नरकार्णवे //
ইয়াত কেৱল শ্লোক সংখ্যা আছে; সঠিক অনুবাদৰ বাবে মূল পাঠ আৱশ্যক। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিয়ক।
Verse 30
सयक्षभूतगन्धर्वे सकिंनरमहोरगे सचारणपिशाचे वै सदेवर्षिनिशाचरे //
মূল শ্লোক নাথাকিলে দেববাণীৰ ভাবানুসৰি অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 31
सदंशकीटमशके सपूतिकृमिमूषके शुनि श्वपाके चैणेये सचाण्डाले सपुल्कसे //
একত্রিশতম শ্লোক—ইয়াত মূল পাঠ দিয়া নাই; কেৱল ‘31’ সংখ্যা আছে, সেয়ে অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 32
हस्त्यश्वखरशार्दूले सवृके गवि चैव ह या च मूर्तिश् च यत् किंचित् सर्वत्रैतन् निदर्शनम् //
বত্ৰিশতম শ্লোক—ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ নাই; কেৱল ‘32’ সংখ্যা আছে, সেয়ে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 33
जले भुवि तथाकाशे नान्यत्रेति विनिश्चयः स्थानं देहवताम् आसीद् इत्य् एवम् अनुशुश्रुम //
তেত্ৰিশতম শ্লোক—মূল শ্লোক উপলব্ধ নহয়; ইয়াত কেৱল ‘33’ সংখ্যা আছে, সেয়ে অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 34
कृत्स्नम् एतावतस् तात क्षरते व्यक्तसंज्ञकः अहन्य् अहनि भूतात्मा यच् चाक्षर इति स्मृतम् //
চৌত্ৰিশতম শ্লোক—পাঠ নথকাৰ বাবে ইয়াত কেৱল ‘34’ সংখ্যা আছে; সেয়ে অনুবাদ দিয়া নাযায়।
Verse 35
ततस् तत् क्षरम् इत्य् उक्तं क्षरतीदं यथा जगत् जगन् मोहात्मकं चाहुर् अव्यक्ताद् व्यक्तसंज्ञकम् //
পঁয়ত্ৰিশতম শ্লোক—মূল পাঠ উপলব্ধ নহয়; ইয়াত কেৱল ‘35’ সংখ্যা দেখুওৱা হৈছে, সেয়ে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 36
महांश् चैवाक्षरो नित्यम् एतत् क्षरविवर्जनम् कथितं ते महाराज यस्मान् नावर्तते पुनः //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক, তেতিয়া যথাযথ অনুবাদ কৰিব পাৰিম।
Verse 37
पञ्चविंशतिको ऽमूर्तः स नित्यस् तत्त्वसंज्ञकः सत्त्वसंश्रयणात् तत्त्वं सत्त्वम् आहुर् मनीषिणः //
এই শ্লোকৰ মূল পাঠ উপলব্ধ নহয়; অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত পাঠ দিয়ক, তেতিয়া পুৰাণোচিত ভাৱে অনুবাদ দিম।
Verse 38
यद् अमूर्तिः सृजद् व्यक्तं तन् मूर्तिम् अधितिष्ठति चतुर्विंशतिमो व्यक्तो ह्य् अमूर्तिः पञ्चविंशकः //
সংস্কৃত মূল নাথাকিলে অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়; অনুগ্ৰহ কৰি মূল শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 39
स एव हृदि सर्वासु मूर्तिष्व् आतिष्ठतात्मवान् चेतयंश् चेतनो नित्यं सर्वमूर्तिर् अमूर्तिमान् //
ইয়াত কেৱল সংখ্যা আছে, শ্লোকপাঠ নাই; অনুগ্ৰহ কৰি সম্পূৰ্ণ সংস্কৃত শ্লোক দিয়ক।
Verse 45
शुक्ललोहितकृष्णानि रूपाण्य् एतानि त्रीणि तु सर्वाण्य् एतानि रूपाणि जानीहि प्राकृतानि तु //
এই পদ্যৰ মূল সংস্কৃত পাঠ নাথাকিলে অনুবাদ যথাযথ নহয়; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 46
तामसा निरयं यान्ति राजसा मानुषान् अथ सात्त्विका देवलोकाय गच्छन्ति सुखभागिनः //
যেনেকৈ চাকি সৰু বা ডাঙৰ যিয়েই নহওক, ই পোহৰৰ স্বৰূপ; তেনেকৈ সকলো জীৱৰ মাজত থকা পুৰুষক জ্ঞানস্বৰূপ বুলি জানিব।
Verse 47
निष्केवलेन पापेन तिर्यग्योनिम् अवाप्नुयात् पुण्यपापेषु मानुष्यं पुण्यमात्रेण देवताः //
যেনেকৈ খৰি বেলেগ আৰু জুই বেলেগ, আৰু সিহঁতৰ ৰূপ বেলেগ দেখা যায়, তেনেকৈ চিত্ত বেলেগ আৰু দেহাৰী আত্মা দেহৰ পৰা পৃথক বুলি জানিবা।
Verse 48
एवम् अव्यक्तविषयं मोक्षम् आहुर् मनीषिणः पञ्चविंशतिमो यो ऽयं ज्ञानाद् एव प्रवर्तते //
যেতিয়া খৰি নাথাকে, তেতিয়া জুই দেখা নাযায়; তেনেকৈ শৰীৰ নষ্ট হ'লে আত্মাক কতো দেখা নাযায় (যদিও ই বিদ্যমান থাকে)।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is viveka (discriminative insight) between kṣara—the perishable, guṇa-governed manifest order that undergoes continual transformation and rebirth—and akṣara—the imperishable, unconditioned principle (the twenty-fifth tattva) whose realization is associated with non-return and liberation.
By embedding a foundational cosmological and philosophical template—Brahmā’s time cycles, the rise of Hiraṇyagarbha/Mahān, and a systematic tattva-account of manifestation—this adhyāya supplies a primordial explanatory framework that later Purāṇic narratives, ritual discourses, and sacred histories can presuppose and interpret.
None is inaugurated in this chapter. The content is primarily metaphysical and cosmological—defining kṣara/akṣara, mapping tattva-evolution, and explaining guṇa-based destinies—without instituting a named tīrtha, vrata, or pilgrimage observance.