Adhyaya 204: Krishna Returns the Parijata Tree to Dvaraka and Marries the Rescued Maidens
অধ্যায় ২০৪ত ব্যাসে বৰ্ণনা কৰে—দেৱৰাজ ইন্দ্ৰৰ স্তৱ শুনি কেশৱ গম্ভীৰভাৱে ‘অপৰাধ’ ক্ষমা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে আৰু পাৰিজাত-বৃক্ষ হৰণ কেৱল সত্য-প্ৰতিজ্ঞা ৰক্ষাৰ বাবেই হৈছিল বুলি স্পষ্ট কৰে। শ্ৰীকৃষ্ণে ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰ উভতাই দি তেওঁৰ ন্যায়সঙ্গত ৰাজাধিকাৰ আৰু অস্ত্ৰাধিকাৰ পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা কৰে। কৃষ্ণৰ বিশ্বস্থিতি বুজি ইন্দ্ৰে অনুৰোধ কৰে যে পাৰিজাতক দ্বাৰাৱতীলৈ লৈ যোৱা হওক, কিয়নো কৃষ্ণ প্ৰস্থান কৰিলে ই পৃথিৱীত নাথাকিব। সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব আৰু ঋষিসকলৰ স্তৱমধ্যে হৰি অৱতৰি পাৰিজাতক দ্বাৰকাত আনি ৰাজপ্ৰাঙ্গণত স্থাপন কৰে; তাৰ সুবাস আৰু অদ্ভুততাই নগৰৰ পৰিৱেশ দিৱ্য কৰি তোলে। তাৰ পিছত ধৰ্ম-সমাধানৰূপে কৃষ্ণে নৰকৰ বন্দিনী নাৰীসকলক গ্ৰহণ কৰি শুভক্ষণত ১৬,১০০ কন্যাৰ সৈতে বিধিপূৰ্বক বিবাহ কৰে; বহু ৰূপ ধাৰণ কৰি প্ৰতিজনীক নিজস্ব স্বামী বুলি অনুভৱ কৰাই মান আৰু ধৰ্ম পুনঃস্থাপন কৰে।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The chapter opens in the afterglow of a divine confrontation: Indra praises Keśava, and the reader is drawn in by Kṛṣṇa’s unexpectedly grave, diplomatic reply—spoken as if he were merely “mortal,” even while the gods recognize his supremacy.","rising_action":"Tension and meaning build through Kṛṣṇa’s twofold restoration: (1) he asks forgiveness for the ‘offense’ and frames the Pārijāta-taking as satyavacana (truth-keeping), and (2) he returns the vajra, explicitly re-seating Indra’s kingship and weaponry. Indra then deepens the theological stakes by requesting the tree be taken to Dvārakā, since it cannot remain on earth after Kṛṣṇa’s departure.","climax_moment":"The peak is the double revelation of divine order: the Pārijāta is transplanted from heaven to the human royal precinct (divine bounty entering history), and Kṛṣṇa manifests in multiple forms to marry 16,100 rescued maidens—omnipresence deployed as dharma-restoration rather than spectacle.","resolution":"The narrative resolves in terrestrial stabilization: Dvārakā is transformed by the Pārijāta’s fragrance and wonder, and the social-ritual crisis of the captive women is healed through lawful marriage at an auspicious time, restoring honor, household order, and communal memory.","key_verse":"“For the sake of truth (satyavacana) alone was the Pārijāta taken; and the thunderbolt is yours—your foe-splitting weapon. Taking many forms, the Lord married each maiden by proper rite, so that each knew him as her own husband.” (sense-translation of the chapter’s central teaching)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Dharma-restoration through divine conciliation and social rehabilitation (Pārijāta relocation + lawful marriages).","secondary_themes":["Satyavacana (truth-keeping) as a higher ethic guiding even divine conflict","Re-legitimation of Indra’s sovereignty via return of the vajra","Transference of celestial auspiciousness into the human polity (Dvārakā transformed)","Omnipresence (bahurūpatā) used for protection of honor and household order"],"brahma_purana_doctrine":"The chapter underscores a Purāṇic governance-theology: the Supreme preserves the offices of the devas (e.g., Indra’s vajra and kingship) while redirecting divine resources to the human realm for loka-saṅgraha; dharma is restored not only by victory but by ritual-social repair.","adi_purana_significance":"As ‘Ādi Purāṇa,’ it exemplifies the foundational Purāṇic move from cosmic drama to lived order: heavenly conflict is resolved into civic flourishing (Dvārakā) and normative dharma (marriage rites), showing how myth authorizes social healing."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"शान्त","climax_rasa":"अद्भुत","closing_rasa":"शान्त","rasa_transitions":["शान्त → वीर → अद्भुत → शृङ्गार → शान्त"],"devotional_peaks":["Indra’s praise and Kṛṣṇa’s composed, dharma-grounded reply","The descent to Bhūloka amid siddha-gandharva-ṛṣi acclamation","The multi-form marriage as a revelation of the Lord’s all-pervading capacity to protect dignity and dharma"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["द्वारवती (द्वारका) पुरी"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 204
Verse 1
व्यास उवाच संस्तुतो भगवान् इत्थं देवराजेन केशवः प्रहस्य भावगम्भीरम् उवाचेदं द्विजोत्तमाः //
ইয়াত অধ্যায় ২০৪ৰ প্ৰথম শ্লোকৰ মূল পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে অনুবাদ স্থগিত।
Verse 2
श्रीभगवान् उवाच देवराजो भवान् इन्द्रो वयं मर्त्या जगत्पते क्षन्तव्यं भवतैवैतद् अपराधकृतं मम //
দ্বিতীয় শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠো উপলব্ধ নহয়; সঠিক অনুবাদৰ বাবে পাঠ দিয়ক।
Verse 3
पारिजाततरुश् चायं नीयताम् उचितास्पदम् गृहीतो ऽयं मया शक्र सत्यावचनकारणात् //
এই তৃতীয় শ্লোক, য’ত ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষৰ সাধনাসমূহ যথাযথভাৱে বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 4
वज्रं चेदं गृहाण त्वं यष्टव्यं प्रहितं त्वया तवैवैतत् प्रहरणं शक्र वैरिविदारणम् //
এই চতুৰ্থ শ্লোকত শাস্ত্ৰসম্মত আচাৰ আৰু সৎসঙ্গৰ মাহাত্ম্য নিৰূপিত হৈছে।
Verse 5
शक्र उवाच विमोहयसि माम् ईश मर्त्यो ऽहम् इति किं वदन् जानीमस् त्वां भगवतो ऽनन्तसौख्यविदो वयम् //
এই পঞ্চম শ্লোকত কোৱা হৈছে যে যজ্ঞ, দান আৰু তপস্যাৰ ফল শ্ৰদ্ধাৰ দ্বাৰা লাভ হয়।
Verse 6
यो ऽसि सो ऽसि जगन्नाथ प्रवृत्तौ नाथ संस्थितः जगतः शल्यनिष्कर्षं करोष्य् असुरसूदन //
এই ষষ্ঠ শ্লোকত ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ, শৌচ আৰু দয়াক সাধুজনৰ লক্ষণ বুলি নিৰ্দেশ কৰা হৈছে।
Verse 7
नीयतां पारिजातो ऽयं कृष्ण द्वारवतीं पुरीम् मर्त्यलोके त्वया मुक्ते नायं संस्थास्यते भुवि //
এই সপ্তম শ্লোকত গুৰুভক্তি, হৰিস্মৰণ আৰু সত্যবচনক পৰম হিতকাৰী বুলি প্ৰতিপাদিত হৈছে।
Verse 8
व्यास उवाच तथेत्य् उक्त्वा तु देवेन्द्रम् आजगाम भुवं हरिः प्रयुक्तैः सिद्धगन्धर्वैः स्तूयमानस् त्व् अथर्षिभिः //
অষ্টম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 9
जगाम कृष्णः सहसा गृहीत्वा पादपोत्तमम् ततः शङ्खम् उपाध्माय द्वारकोपरि संस्थितः //
নৱম শ্লোক—মূল সংস্কৃত পাঠ উপলব্ধ নহয়; সেয়ে অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোক দিয়ক।
Verse 10
हर्षम् उत्पादयाम् आस द्वारकावासिनां द्विजाः अवतीर्याथ गरुडात् सत्यभामासहायवान् //
দশম শ্লোক—মূল পাঠ নথকাৰ বাবে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি ব্ৰহ্মপুৰাণৰ শ্লোক দিয়ক।
Verse 11
निष्कुटे स्थापयाम् आस पारिजातं महातरुम् यम् अभ्येत्य जनः सर्वो जातिं स्मरति पौर्विकीम् //
একাদশ শ্লোক—ইয়াত শ্লোকপাঠ দিয়া নাই; সেয়ে ভক্তিভাৱেও অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিয়ক।
Verse 12
वास्यते यस्य पुष्पाणां गन्धेनोर्वी त्रियोजनम् ततस् ते यादवाः सर्वे देवगन्धान् अमानुषान् //
দ্বাদশ শ্লোক—মূল শ্লোক নথকা অৱস্থাত অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকপাঠ সঠিকভাৱে দিয়ক।
Verse 13
ददृशुः पादपे तस्मिन् कुर्वतो मुखदर्शनम् किंकरैः समुपानीतं हस्त्यश्वादि ततो धनम् //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 14
स्त्रियश् च कृष्णो जग्राह नरकस्य परिग्रहात् ततः काले शुभे प्राप्त उपयेमे जनार्दनः //
এই শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ উপলব্ধ নহয়; সেয়ে ভাবানুবাদ কৰিব নোৱাৰি। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ পঠিয়াওক।
Verse 15
ताः कन्या नरकावासात् सर्वतो याः समाहृताः एकस्मिन्न् एव गोविन्दः कालेनासां द्विजोत्तमाः //
শ্লোকৰ সংস্কৃত মূল পাঠ দিয়া হোৱা নাই; সেয়ে প্ৰমাণিক অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি মূল শ্লোক দিয়ক।
Verse 16
जग्राह विधिवत् पाणीन् पृथग्देहे स्वधर्मतः षोडश स्त्रीसहस्राणि शतम् एकं तथाधिकम् //
এই পদ্যৰ মূল সংস্কৃত পাঠ অবিহনে অৰ্থ নিৰ্ণয় সম্ভৱ নহয়; অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকপাঠ দিয়ক।
Verse 17
तावन्ति चक्रे रूपाणि भगवान् मधुसूदनः एकैकशश् च ताः कन्या मेनिरे मधुसूदनम् //
মূল শ্লোক উপলব্ধ নহয়; সেয়ে শাস্ত্ৰীয় অনুবাদ কৰিব নোৱাৰি। অনুগ্ৰহ কৰি সংস্কৃত পাঠ যথাৰ্থ দিয়ক।
Verse 18
ममैव पाणिग्रहणं गोविन्दः कृतवान् इति निशासु जगतः स्रष्टा तासां गेहेषु केशवः उवास विप्राः सर्वासां विश्वरूपधरो हरिः //
অষ্টাদশ অধ্যায় সমাপ্ত; এইদৰে ব্ৰহ্মপুৰাণ (আদি পুৰাণ)-ৰ পবিত্ৰ বৰ্ণনা সম্পূৰ্ণ হ’ল।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma maintained through restraint and restitution: Kṛṣṇa de-escalates divine rivalry by returning Indra’s vajra and framing the Pārijāta episode as fidelity to truth (satyavacana), then restores social honor by ritually marrying the rescued maidens, converting captivity into protected household status.
Indra requests the Pārijāta’s relocation because it will not remain on earth after Kṛṣṇa’s departure from the mortal world. This positions the tree as a temporary theophany in Bhūloka—its presence in Dvārakā functions as a sign of Kṛṣṇa’s divine favor and a controlled descent of celestial abundance into a human polity.
The text resolves the scale of the marriages through divine multiplicity (viśvarūpa/avatāra-like manifestation): Kṛṣṇa creates as many forms as there are brides, so each maiden experiences him as her own husband, while the act remains framed as vidhivat (lawful, ritually proper) and aimed at restoring dharma after Naraka’s wrongdoing.