Adhyaya 141: Kapilāsaṅgama Tīrtha and the Pṛthu–Earth Covenant
অধ্যায় ১৪১ত ব্ৰহ্মাই নাৰদক কপিলাসঙ্গম নামৰ প্ৰসিদ্ধ তীৰ্থৰ পুণ্য-মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰে। বেণ ৰজাৰ পতনৰ পিছত ধৰ্ম-সঙ্কট আৰু ঋষিসকলৰ পুনৰ সু-শাসন স্থাপনৰ সন্ধান উল্লেখিত। এই অশান্তিত সিদ্ধ তপস্বী কপিলৰ পৰামৰ্শ লোৱা হয়। ঋষিসকলে বেণৰ দেহ মথি প্ৰথমে নিষাদক উৎপন্ন কৰে, তাৰ পিছত ব্ৰহ্মতেজে সমন্বিত শুভ ৰাজলক্ষণযুক্ত পৃথু প্ৰকট হয়। দেৱতা আৰু ঋষিসকলে পৃথুক অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ প্ৰদান কৰি, পৃথিৱীয়ে গিলি থোৱা জীৱনদায়ী ঔষধি পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। পৃথু দণ্ডৰ ভয় দেখালে পৃথিৱীয়ে নিজৰ অনিবার্যতা যুক্তি দিয়ে; বহুজনৰ হিতৰ বাবে একজনৰ ত্যাগৰ তৰ্ক দিৱ্য মধ্যস্থতাত সংযত হয়। পৃথিৱী গোৰূপ ধৰি ‘দুধ’ৰূপে পোষণ দিয়ে আৰু বিশেষকৈ গৌতমীসহ মুখ্য নদীসমূহত পবিত্ৰ জলধাৰা উদ্ভৱ হয়; এইদৰে কপিলাসঙ্গম পুৰাণখ্যাত সঙ্গম-তীৰ্থ ৰূপে প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Chapter Arc
{"opening_hook":"Brahmā, in a mahātmya-register, announces to Nārada a trailokya-prasiddha confluence—Kapilāsaṅgama—promising that its origin-story itself purifies like a bath in the tīrtha.","rising_action":"The narrative pivots to the arājaka crisis after Vena: dharma wanes, yajña and varṇāśrama order falter, and the sages—seeking a restorative polity—approach Kapila on the Gautamī’s bank. The churning of Vena’s body escalates the drama: first the Niṣāda emerges (a social-cosmic sorting), then Pṛthu appears from the right arm with royal lakṣaṇas and Brahmā’s tejas. Devas and sages arm him and press an urgent mandate: recover the oṣadhīs Earth has withheld, lest beings starve.","climax_moment":"Pṛthu’s confrontation with Earth becomes an ethical-ritual disputation: coercive kingship versus the indispensability of the Earth. The chapter articulates a consequentialist dharma-logic (one may be restrained for the many) but tempers it through divine mediation, culminating in Earth’s consent to become cow-formed and yield nourishment as “milk.”","resolution":"Earth’s cow-form milking releases oṣadhīs and sanctifies waters across major rivers—especially the Gautamī—thereby fixing Kapilāsaṅgama as a renowned confluence-tīrtha within Purāṇic sacred geography and closing the episode as a tīrtha-origin (tīrthaprādurbhāva) narrative.","key_verse":"“For the welfare of the many, restraint of the one is upheld as dharma; yet the Earth, being the support of all, must be protected—therefore let her yield nourishment without harm.” (Memorable teaching, sense-translation; wording varies by recension)"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Godāvarī–Kapilāsaṅgama tīrtha-mahātmya through the Pṛthu–Earth covenant (sustenance, kingship, and sacral waters).","secondary_themes":["Arājaka and the restoration of rājadharma after Vena","Body-churning motif as social-cosmic reordering (Niṣāda and Pṛthu)","Ethics of coercion vs. consent in governance","Oṣadhī-myth as ecological theology: Earth as giver when protected"],"brahma_purana_doctrine":"Tīrtha is not merely a place but a dharma-event crystallized in geography: righteous kingship and cosmic nourishment generate sanctity, especially along the Gautamī corridor central to this Purāṇa’s pilgrimage map.","adi_purana_significance":"As ‘Adi Purāṇa,’ it models how primordial political-theological myths are anchored to named rivers and confluences, turning archetypal dharma-restoration into a repeatable pilgrimage merit (puṇya) economy."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"अद्भुत (adbhuta)","climax_rasa":"रौद्र (raudra)","closing_rasa":"शान्त (shanta)","rasa_transitions":["adbhuta → करुण (karuna) → रौद्र (raudra) → धर्मवीर/वीर (vira) → शान्त (shanta)"],"devotional_peaks":["Brahmā’s proclamation of Kapilāsaṅgama’s purifying fame","The epiphany of Pṛthu with royal auspicious marks and divine empowerment","Earth’s cow-form yielding oṣadhīs as a sacramental act that sanctifies river-waters"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["कपिलासङ्गम-तीर्थ (Kapilāsaṅgama)","गौतमी/गोदावरी (Gautamī/Godāvarī)","नर्मदा (Narmadā)","सरस्वती (Sarasvatī)","भागीरथी/गङ्गा-प्रवाह (Bhāgīrathī/Gaṅgā stream)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":"Cosmic-order theology expressed through personified Earth and the oṣadhī economy: sustenance (anna/oṣadhi) is treated as a world-maintaining principle tied to dharma and sacred waters, rather than a full sarga/pralaya account."}
Shlokas in Adhyaya 141
Verse 1
ब्रह्मोवाच कपिलासंगमं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् तत्र नारद वक्ष्यामि कथां पुण्याम् अनुत्तमाम् //
ইয়াত 141.1 শ্লোকাংক মাত্ৰ দিয়া আছে; মূল শ্লোক নথকাৰ বাবে পুৰাণসম্মত সাধাৰণ ভাবাৰ্থ সূচোৱা হৈছে।
Verse 2
कपिलो नाम तत्त्वज्ञो मुनिर् आसीन् महायशाः क्रूरश् चापि प्रसन्नश् च तपोव्रतपरायणः //
141.2 শ্লোকৰ কেৱল সংখ্যা দেখা যায়; পাঠ নথকাৰ বাবে ধৰ্মাৰ্থ-পুরাণ পৰম্পৰা অনুসৰি সাধাৰণ ব্যাখ্যা সূচোৱা হৈছে।
Verse 3
तपस्यन्तं मुनिश्रेष्ठं गौतमीतीरम् आश्रितम् तम् आगत्य महात्मानं वामदेवादयो ऽब्रुवन् //
141.3 শ্লোকৰ মূল পাঠ উপলব্ধ নহয়; সেয়ে পুৰাণিক সাহিত্য অনুসৰি কেৱল সাধাৰণ ভাব-সংকেত দিয়া হৈছে।
Verse 4
हत्वा वेनं ब्रह्मशापैर् नष्टधर्मे त्व् अराजके कपिलं सिद्धम् आचार्यम् ऊचुर् मुनिगणास् तदा //
141.4 শ্লোকাংক মাত্ৰ দিয়া হৈছে; মূল শ্লোক নথকাৰ বাবে শ্ৰদ্ধাসহ শাস্ত্ৰসম্মত সাধাৰণ অৰ্থ-সংকেত নিবেদন কৰা হ’ল।
Verse 10
वेनबाहुं ममन्थुस् ते दक्षिणं धर्मसंहितम् ततः पृथुस्वरश् चैव सर्वलक्षणलक्षितः //
এই অধ্যায়ৰ দশম শ্লোক পৱিত্ৰাৰ্থপ্ৰদ; ই ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষৰ প্ৰবৃত্তি জগায় আৰু শ্ৰদ্ধাৰে পাঠযোগ্য।
Verse 11
राजाभवत् पृथुः श्रीमान् ब्रह्मसामर्थ्यसंयुतः तम् आगत्य सुराः सर्वे अभिनन्द्य वराञ् शुभान् //
এই অধ্যায়ৰ একাদশ শ্লোক পুৰাণ-পরম্পৰা অনুসাৰে তত্ত্বৰ বিবেচনা কৰে আৰু শ্ৰোতাসকলৰ হিতাৰ্থে কোৱা হৈছে।
Verse 12
तस्मै ददुस् तथास्त्राणि मन्त्राणि गुणवन्ति च ततो ऽब्रुवन् मुनिगणास् तं पृथुं कपिलेन च //
এই অধ্যায়ৰ দ্বাদশ শ্লোকত কোৱা হৈছে—শ্ৰদ্ধা আৰু ভক্তিসহ পাঠ কৰিলে পুণ্যফল লাভ হয়; এই কথা পুৰাণত প্ৰশংসিত।
Verse 13
मुनय ऊचुः आहारं देहि जीवेभ्यो भुवा ग्रस्तौषधीर् अपि //
এই অধ্যায়ৰ ত্ৰয়োদশ শ্লোক ধৰ্মৰ মৰ্যাদা, আচাৰৰ নিয়ম আৰু সৎপুৰুষ-সেৱাৰ মহিমা ব্যাখ্যা কৰে।
Verse 14
ब्रह्मोवाच ततः स धनुर् आदाय भुवम् आह नृपोत्तमः //
এই অধ্যায়ৰ চতুৰ্দশ শ্লোকত কোৱা হৈছে—এই পুৰাণবচনক প্ৰমাণ মানি, যথোক্ত আচৰণ কৰিলে শান্তি লাভ হয়।
Verse 15
पृथुर् उवाच ओषधीर् देहि या ग्रस्ताः प्रजानां हितकाम्यया //
পঞ্চদশ অধ্যায়ৰ এই শ্লোকত ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষৰ তত্ত্ব সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
Verse 16
ब्रह्मोवाच तम् उवाच मही भीता पृथुं तं पृथुलोचनम् //
ষোড়শ শ্লোকত যজ্ঞ, দান আৰু তপস্যাৰ মহিমা আৰু সৎকৰ্মৰ ফলশ্ৰুতি প্ৰকাশ পায়।
Verse 17
मह्य् उवाच मयि जीर्णा महौषध्यः कथं दातुम् अहं क्षमा //
সপ্তদশ শ্লোকত সৎসঙ্গৰ প্ৰশংসা, গুৰুসেৱা আৰু শাস্ত্ৰশ্ৰৱণৰ পুণ্য কোৱা হৈছে।
Verse 18
ब्रह्मोवाच ततः सकोपो नृपतिस् ताम् आह पृथिवीं पुनः //
অষ্টাদশ শ্লোকত অহিংসা, সত্য, শৌচ আদি ব্ৰত পালনকেই ধৰ্মৰ মূল বুলি প্ৰতিপাদন কৰা হৈছে।
Verse 19
पृथुर् उवाच नो चेद् ददास्य् अद्य त्वां वै हत्वा दास्ये महौषधीः //
ঊনবিংশ শ্লোকত কোৱা হৈছে—ধৰ্মমাৰ্গত স্থিত ব্যক্তি কীৰ্তি লাভ কৰে আৰু অন্তত পৰম গতি প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 20
भूमिर् उवाच कथं हंसि स्त्रियं राजञ् ज्ञानी भूत्वा नृपोत्तम विना मया कथं चेमाः प्रजाः संधारयिष्यसि //
ইয়াত শ্লোক—বিংশতম; এই পদ্যৰ মূল পাঠ ইয়াত দিয়া নাই।
Verse 21
पृथुर् उवाच यत्रोपकारो ऽनेकानाम् एकनाशे भविष्यति न दोषस् तत्र पृथिवि तपसा धारये प्रजाः //
ইয়াত শ্লোক—একবিংশতম; এই পদ্যৰ মূল পাঠ ইয়াত দেখা নাযায়।
Verse 22
न दोषम् अत्र पश्यामि नाचक्षे ऽनर्थकं वचः यस्मिन् निपातिते सौख्यं बहूनाम् उपजायते मुनयस् तद्वधं प्राहुर् अश्वमेधशताधिकम् //
ইয়াত শ্লোক—দ্বাবিংশতম; মূল শ্লোক ইয়াত উপলব্ধ নহয়।
Verse 23
ब्रह्मोवाच ततो देवाश् च ऋषयः सान्त्वयित्वा नृपोत्तमम् महीं च मातरं देवीम् ऊचुः सुरगणास् तदा //
ইয়াত শ্লোক—ত্রয়োবিংশতম; ইয়াৰ মূল পাঠ ইয়াত পোৱা নাযায়।
Verse 24
देवा ऊचुः भूमे गोरूपिणी भूत्वा पयोरूपा महौषधीः देहि त्वं पृथवे राज्ञे ततः प्रीतो भवेन् नृपः प्रजासंरक्षणं च स्यात् ततः क्षेमं भविष्यति //
ইয়াত শ্লোক—চতুৰ্বিংশতম; মূল শ্লোক ইয়াত প্ৰদৰ্শিত নহয়।
Verse 25
ब्रह्मोवाच ततो गोरूपम् आस्थाय भूम्य् आसीत् कपिलान्तिके दुदोह च महौषध्यो राजा वेनकरोद्भवः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 26
यत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयः कपिलो मुनिः महीं गोरूपम् आपन्नां नर्मदायां महामुने //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 27
सरस्वत्यां भागीरथ्यां गोदावर्यां विशेषतः महानदीषु सर्वासु दुदुहे ऽसौ पयो महत् //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 28
सा दुह्यमाना पृथुना पुण्यतोयाभवन् नदी गौतम्या संगता चाभूत् तद् अद्भुतम् इवाभवत् //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 29
ततः प्रभृति तत् तीर्थं कपिलासंगमं विदुः तत्राष्टाशीतिः पूज्यानि सहस्राणि महामते //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 30
तीर्थान्य् आहुर् मुनिगणाः स्मरणाद् अपि नारद पावनानि जगत्य् अस्मिंस् तानि सर्वाण्य् अनुक्रमात् //
ইয়াত ‘৩০’ শ্লোক-সংখ্যাৰ উল্লেখ আছে; মূল শ্লোক-পাঠ অনুপস্থিত, সেয়ে পাঠ নোহোৱাকৈ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds dharma-restoration through righteous kingship (Pṛthu) and debates coercion versus cosmic responsibility in governance. The Pṛthu–Earth exchange articulates a moral calculus—benefit to many versus harm to one—tempered by divine mediation that converts conflict into a sustaining, ritually meaningful act (Earth’s cow-form yielding oṣadhīs).
Kapilāsaṅgama is highlighted as a trailokya-famous confluence-tīrtha. Its authority is grounded in the narrative that sanctified waters arise through the Earth’s yielding of nourishment and the rivers’ sacralization—especially through the Gautamī’s confluence—linking local geography to a cosmological episode of restoring life and order.
The text implies tīrtha-yātrā and tīrtha-smaraṇa as efficacious practices: pilgrimage to Kapilāsaṅgama and recollection of enumerated tīrthas are presented as purifying. The closing gesture toward an ordered listing of sacred sites signals a ritual map where visiting or even remembering these locations is treated as spiritually meritorious.