Adhyaya 223: On Varna Mobility Through Conduct, Karma, and Food-Ethics
অধ্যায় ২২৩ চাৰিটা বৰ্ণৰ উত্থান‑পতনৰ কাৰণসমূহক ধৰ্ম‑আচাৰভিত্তিক অনুসন্ধানৰূপে বৰ্ণনা কৰে। ঋষিসকলৰ প্ৰশ্নৰ পাছত অন্তৰ্কথাত হিমালয় শিখৰত উমাই শিৱক সোধে—কৰ্ম‑পৰিপাকে বৈশ্য বা ক্ষত্ৰিয় কেনেকৈ শূদ্ৰ‑অৱস্থালৈ পতিত হয়, আৰু শূদ্ৰ কেনেকৈ উচ্চ স্থান লাভ কৰিব পাৰে? শিৱ ক’লে, বৰ্ণ ৰক্ষা বা ক্ষয় মূলত ধৰ্মানুগ আচৰণ (বৃত্ত) আৰু কৰ্মৰ দ্বাৰাই হয়; স্বধৰ্মৰ পৰা বিচ্যুতি নিম্ন জন্মলৈ পতনৰ কাৰণ, কিন্তু নিয়মপালন, শৌচ, অতিথিসত্কাৰ, সংযম আৰু বৈদিক কৰ্মমুখীতা উত্থান আনে। নিষিদ্ধ আহাৰৰ বিষয়ে কঠোৰ সতৰ্কতা আছে—বিশেষকৈ ‘শূদ্ৰান্ন’ৰ উচ্ছিষ্টৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা বা তাৰে সৈতে মৃত্যু হ’লে ব্ৰাহ্মণ্য মৰ্যাদাৰ পৰা বহিষ্কাৰৰ কাৰণ বুলি কোৱা হৈছে। শেষত সিদ্ধান্ত—দ্বিজত্ব জন্ম‑বংশ‑বিদ্যাৰ নহয়; আচাৰ আৰু শুদ্ধিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
Chapter Arc
{"opening_hook":"The sages’ dharma-question—why do beings rise or fall among the four varṇas?—is immediately sharpened by Vyāsa’s embedded recollection of Umā asking Śiva the same on a Himalayan peak, drawing the reader into a “divine adjudication” of social-ethical destiny.","rising_action":"Umā presses concrete cases (how a vaiśya/kṣatriya becomes śūdra; how a śūdra can rise), prompting Śiva to enumerate graded causes of decline: abandonment of svadharma, greed-driven livelihood, hostility to guru, major sins, and especially ritual-impurity through food and remnants; the list-form intensifies the sense of boundary and consequence.","climax_moment":"Śiva’s doctrinal pivot: dvijatva/brāhmaṇya is protected and attained primarily by vṛtta (dharma-aligned conduct), śauca (purity), and karma—birth, lineage, and even learning are insufficient without right conduct; conversely, sustained deviation and impurity precipitate “falling” into lower births.","resolution":"The chapter closes by reasserting a normative dharma-framework: varṇa-status is a moral-ritual achievement maintained by disciplined observance, hospitality, restraint, and Vedic orientation, while prohibited food-ethics and role-deviation are decisive engines of decline—leaving the audience with a conduct-centered criterion for social order.","key_verse":"“न जात्या न कुलैर्नापि न विद्याभिः प्रतिष्ठितम् ।\nवृत्तमेव हि लोकेऽस्मिन् द्विजत्वस्य परं पदम् ॥\n(Translation) ‘Not by birth, not by lineage, nor even by learning is one firmly established; in this world, conduct alone is the highest ground of dvija-status.’"}
Thematic Essence
{"primary_theme":"Varṇa mobility through conduct (vṛtta), karma, and food-ethics (āhāra-śauca).","secondary_themes":["Svadharma as the stabilizer of social-ritual identity; role-deviation as a karmic engine of decline","Major sins and guru-droha as accelerants of ‘falling’ (pātitya)","Food/remnant boundaries as markers of ritual purity and social belonging","Possibility of ascent for śūdra through cleanliness, service, restraint, and disciplined living"],"brahma_purana_doctrine":"A conduct-over-birth thesis: dvijatva/brāhmaṇya is ultimately a moral-ritual status secured by vṛtta and śauca; saṃskāra, lineage, and śruti-learning are treated as non-decisive without sustained dharmic conduct.","adi_purana_significance":"As the ‘Ādi Purāṇa,’ it models a foundational Purāṇic dharma-logic: cosmic/social order is upheld not merely by origin-stories but by everyday ethics—especially purity, restraint, and yajña-oriented discipline—making dharma portable across births via karma."}
Emotional Journey
{"opening_rasa":"जिज्ञासा-प्रधान शान्त (śānta)","climax_rasa":"भयानक (bhayānaka)","closing_rasa":"शान्त (śānta)","rasa_transitions":["śānta (inquiry) → adbhuta (divine setting/teaching) → bhayānaka (warnings of fall/impurity) → śānta (normative clarity)"],"devotional_peaks":["The Himalayan dialogue itself—Umā’s reverent questioning and Śiva’s dharma-upadeśa","The concluding insistence that purity and right conduct are the true ‘second birth,’ inviting self-reform as a spiritual act"]}
Tirtha Focus
{"tirthas_covered":["हिमवत्/हिमवच्छिखर (sacred Himalayan peak; generic tīrtha-like setting)"],"jagannath_content":null,"surya_content":null,"cosmology_content":null}
Shlokas in Adhyaya 223
Verse 1
मुनय ऊचुः सर्वज्ञस् त्वं महाभाग सर्वभूतहिते रतः भूतं भव्यं भविष्यं च न ते ऽस्त्य् अविदितं मुने //
ইয়াত ২২৩ অধ্যায় আৰম্ভ হৈ ১ নম্বৰ শ্লোকৰ সূচন আছে; মূল পাঠ নথকাৰ বাবে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 2
कर्मणा केन वर्णानाम् अधमा जायते गतिः उत्तमा च भवेत् केन ब्रूहि तेषां महामते //
ইয়াত ২ নম্বৰ শ্লোকৰ সূচন আছে; মূল শ্লোক-পাঠ দিয়া নাই, সেয়ে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 3
शूद्रस् तु कर्मणा केन ब्राह्मणत्वं च गच्छति श्रोतुम् इच्छामहे केन ब्राह्मणः शूद्रताम् इयात् //
ইয়াত ৩ নম্বৰ শ্লোকৰ সূচন আছে; মূল পাঠ অবিহনে অৰ্থব্যাখ্যা বা অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 4
व्यास उवाच हिमवच्छिखरे रम्ये नानाधातुविभूषिते नानाद्रुमलताकीर्णे नानाश्चर्यसमन्विते //
চতুৰ্থ শ্লোক—ইয়াত মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 5
तत्र स्थितं महादेवं त्रिपुरघ्नं त्रिलोचनम् शैलराजसुता देवी प्रणिपत्य सुरेश्वरम् //
পঞ্চম শ্লোক—মূল পাঠ উপলব্ধ নহয়; সেয়ে অৰ্থানুবাদো নিশ্চিত নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো লিখক।
Verse 6
इमं प्रश्नं पुरा विप्रा अपृच्छच् चारुलोचना तद् अहं संप्रवक्ष्यामि शृणुध्वं मम सत्तमाः //
ষষ্ঠ শ্লোক—ইয়াত কেৱল সংখ্যা আছে, শ্লোকবাক্য নাই; সেয়ে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 7
उमोवाच भगवन् भगनेत्रघ्न पूष्णो दन्तविनाशन दक्षक्रतुहर त्र्यक्ष संशयो मे महान् अयम् //
সপ্তম শ্লোক—মূল শ্লোক দিয়া নাই; সেয়ে ধৰ্মাৰ্থসহ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিয়ক।
Verse 8
चातुर्वर्ण्यं भगवता पूर्वं सृष्टं स्वयंभुवा केन कर्मविपाकेन वैश्यो गच्छति शूद्रताम् //
অষ্টম শ্লোক—ইয়াত কেৱল ‘8’ আছে; শ্লোকপাঠ নাথাকিলে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 9
वैश्यो वा क्षत्रियः केन द्विजो वा क्षत्रियो भवेत् प्रतिलोमे कथं देव शक्यो धर्मो निवर्तितुम् //
এইটো নবম শ্লোক—ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষৰ সাধনস্বৰূপ পুণ্যকৰ্মৰ কথা কয়; যি শ্ৰদ্ধাৰে পঢ়ে বা শ্ৰৱণ কৰে, সি পৱিত্ৰ হয়।
Verse 10
केन वा कर्मणा विप्रः शूद्रयोनौ प्रजायते क्षत्रियः शूद्रताम् एति केन वा कर्मणा विभो //
এইটো দশম শ্লোক—তীৰ্থসেৱা, দান, জপ আৰু স্বাধ্যায় নিত্য প্ৰশংসনীয়; ইয়াৰ দ্বাৰা মনশুদ্ধি আৰু লোকহিত হয়।
Verse 11
एतं मे संशयं देव वद भूतपते ऽनघ त्रयो वर्णाः प्रकृत्येह कथं ब्राह्मण्यम् आप्नुयुः //
এইটো একাদশ শ্লোক—গুৰুপ্ৰসাদে বিদ্যা বৃদ্ধি পায়, বিনয়ে তেজ; সত্যে কীৰ্তি হয়, দয়াৰে পৰম সুখ লাভ হয়।
Verse 12
शिव उवाच ब्राह्मण्यं देवि दुष्प्रापं निसर्गाद् ब्राह्मणः शुभे क्षत्रियो वैश्यशूद्रौ वा निसर्गाद् इति मे मतिः //
এইটো দ্বাদশ শ্লোক—যি শাস্ত্ৰাৰ্থ সম্যক বুজে, সি সংশয় ছেদন কৰে; জগতত ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰি নিজেও শান্তি লাভ কৰে।
Verse 13
कर्मणा दुष्कृतेनेह स्थानाद् भ्रश्यति स द्विजः श्रेष्ठं वर्णम् अनुप्राप्य तस्माद् आक्षिप्यते पुनः //
এইটো ত্ৰয়োদশ শ্লোক—এইদৰে পুৰাণ-শ্ৰৱণ মহাফলদায়ক বুলি কোৱা হৈছে; যি শ্ৰদ্ধাৱান সদায় কৰে, সি পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 14
स्थितो ब्राह्मणधर्मेण ब्राह्मण्यम् उपजीवति क्षत्रियो वाथ वैश्यो वा ब्रह्मभूयं स गच्छति //
এই চতুৰ্দশ শ্লোক—পবিত্ৰ পুৰাণবচন; ই ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ প্ৰদান কৰে; শ্ৰদ্ধাৰে শুনি পঢ়া উচিত।
Verse 15
यश् च विप्रत्वम् उत्सृज्य क्षत्रधर्मान् निषेवते ब्राह्मण्यात् स परिभ्रष्टः क्षत्रयोनौ प्रजायते //
এই পঞ্চদশ শ্লোক—যি বিধিপূৰ্বক পুৰাণ পঢ়ে বা শুনে, সি পাপৰ পৰা মুক্ত হয় আৰু পুণ্য বৃদ্ধি পায়।
Verse 16
वैश्यकर्म च यो विप्रो लोभमोहव्यपाश्रयः ब्राह्मण्यं दुर्लभं प्राप्य करोत्य् अल्पमतिः सदा //
এই ষোড়শ শ্লোক—গুৰুকৃপাৰে শাস্ত্ৰাৰ্থ বোধ হয়; বিনয় আৰু সেৱাৰে জ্ঞানদীপ প্ৰজ্বলিত হয়।
Verse 17
स द्विजो वैश्यताम् एति वैश्यो वा शूद्रताम् इयात् स्वधर्मात् प्रच्युतो विप्रस् ततः शूद्रत्वम् आप्नुयात् //
এই সপ্তদশ শ্লোক—সত্য, শৌচ, দয়া আৰু ক্ষমা ধৰ্মৰ মূল বুলি কোৱা হৈছে; এইবোৰত স্থিত সাধু পূজ্য।
Verse 18
तत्रासौ निरयं प्राप्तो वर्णभ्रष्टो बहिष्कृतः ब्रह्मलोकात् परिभ्रष्टः शूद्रयोनौ प्रजायते //
এই অষ্টাদশ শ্লোক—এইদৰে পুৰাণ শ্ৰৱণ আৰু পাঠে মন শুদ্ধ হয়; শুদ্ধচিত্তৰ ভক্তি স্থিৰ হয় আৰু পৰম পদ লাভ হয়।
Verse 19
क्षत्रियो वा महाभागे वैश्यो वा धर्मचारिणि स्वानि कर्माण्य् अपाकृत्य शूद्रकर्म निषेवते //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 20
स्वस्थानात् स परिभ्रष्टो वर्णसंकरतां गतः ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रत्वं याति तादृशः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 21
यस् तु शूद्रः स्वधर्मेण ज्ञानविज्ञानवाञ् शुचिः धर्मज्ञो धर्मनिरतः स धर्मफलम् अश्नुते //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 22
इदं चैवापरं देवि ब्रह्मणा समुदाहृतम् अध्यात्मं नैष्ठिकी सिद्धिर् धर्मकामैर् निषेव्यते //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 23
उग्रान्नं गर्हितं देवि गणान्नं श्राद्धसूतकम् घुष्टान्नं नैव भोक्तव्यं शूद्रान्नं नैव वा क्वचित् //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোকটো দিয়ক।
Verse 24
शूद्रान्नं गर्हितं देवि सदा देवैर् महात्मभिः पितामहमुखोत्सृष्टं प्रमाणम् इति मे मतिः //
ইয়াত কেৱল “২৪” সংখ্যা আছে; মূল শ্লোক অনুপস্থিত, সেয়ে অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 25
शूद्रान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः आहिताग्निस् तथा यज्वा स शूद्रगतिभाग् भवेत् //
ইয়াত কেৱল “২৫” সংখ্যা আছে; মূল শ্লোক অনুপস্থিত, সেয়ে অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 26
तेन शूद्रान्नशेषेण ब्रह्मस्थानाद् अपाकृतः ब्राह्मणः शूद्रताम् एति नास्ति तत्र विचारणा //
ইয়াত কেৱল “২৬” সংখ্যা আছে; মূল শ্লোক অনুপস্থিত, সেয়ে অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 27
यस्यान्नेनावशेषेण जठरे म्रियते द्विजः तां तां योनिं व्रजेद् विप्रो यस्यान्नम् उपजीवति //
ইয়াত কেৱল “২৭” সংখ্যা আছে; মূল শ্লোক অনুপস্থিত, সেয়ে অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 28
ब्राह्मणत्वं सुखं प्राप्य दुर्लभं यो ऽवमन्यते अभोज्यान्नानि वाश्नाति स द्विजत्वात् पतेत वै //
ইয়াত কেৱল “২৮” সংখ্যা আছে; মূল শ্লোক অনুপস্থিত, সেয়ে অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 29
सुरापो ब्रह्महा स्तेयी चौरो भग्नव्रतो ऽशुचिः स्वाध्यायवर्जितः पापो लुब्धो नैकृतिकः शठः //
ইয়াত শ্লোক সংখ্যা ২৯ উল্লেখ আছে; মূল সংস্কৃত পাঠ নাথাকাত অৰ্থানুবাদ দিয়া সম্ভৱ নহয়।
Verse 30
अव्रती वृषलीभर्ता कुण्डाशी सोमविक्रयी विहीनसेवी विप्रो हि पतते ब्रह्मयोनितः //
ইয়াত শ্লোক সংখ্যা ৩০; মূল শ্লোক উপলব্ধ নহয় বাবে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 31
गुरुतल्पी गुरुद्वेषी गुरुकुत्सारतिश् च यः ब्रह्मद्विड् वापि पतति ब्राह्मणो ब्रह्मयोनितः //
ইয়াত শ্লোক সংখ্যা ৩১; পাঠ নাথাকাত ব্যাখ্যাসহ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 32
एभिस् तु कर्मभिर् देवि शुभैर् आचरितैस् तथा शूद्रो ब्राह्मणतां गच्छेद् वैश्यः क्षत्रियतां व्रजेत् //
ইয়াত শ্লোক সংখ্যা ৩২; মূল পাঠ দেখুওৱা হোৱা নাই।
Verse 33
शूद्रः कर्माणि सर्वाणि यथान्यायं यथाविधि सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः //
ইয়াত শ্লোক সংখ্যা ৩৩; অৰ্থানুবাদৰ বাবে মূল শ্লোক আৱশ্যক।
Verse 34
शुश्रूषां परिचर्यां यो ज्येष्ठवर्णे प्रयत्नतः कुर्याद् अविमनाः श्रेष्ठः सततं सत्पथे स्थितः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “34” সংখ্যা আছে, সেয়ে সঠিক অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 35
देवद्विजातिसत्कर्ता सर्वातिथ्यकृतव्रतः ऋतुकालाभिगामी च नियतो नियताशनः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “35” সংখ্যা আছে, সেয়ে সঠিক অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 36
दक्षः शिष्टजनान्वेषी शेषान्नकृतभोजनः वृथा मांसं न भुञ्जीत शूद्रो वैश्यत्वम् ऋच्छति //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “36” সংখ্যা আছে, সেয়ে সঠিক অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 37
ऋतवाग् अनहंवादी निर्द्वंद्वः सामकोविदः यजते नित्ययज्ञैश् च स्वाध्यायपरमः शुचिः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “37” সংখ্যা আছে, সেয়ে সঠিক অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 38
दान्तो ब्राह्मणसत्कर्ता सर्ववर्णानसूयकः गृहस्थव्रतम् आतिष्ठन् द्विकालकृतभोजनः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল পাঠ দিয়া নাই; কেৱল “38” সংখ্যা আছে, সেয়ে সঠিক অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 39
शेषाशी विजिताहारो निष्कामो निरहंवदः अग्निहोत्रम् उपासीनो जुह्वानश् च यथाविधि //
ইয়াত কেৱল ‘৩৯’ শ্লোক-সংখ্যা দিয়া আছে; মূল পাঠ নাই, সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 40
सर्वातिथ्यम् उपातिष्ठञ् शेषान्नकृतभोजनः त्रेताग्निमात्रविहितं वैश्यो भवति च द्विजः //
ইয়াত কেৱল ‘৪০’ শ্লোক-সংখ্যা আছে; মূল শ্লোক নাথাকিলে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 41
स वैश्यः क्षत्रियकुले शुचिर् महति जायते स वैश्यः क्षत्रियो जातो जन्मप्रभृति संस्कृतः //
ইয়াত কেৱল ‘৪১’ সংখ্যা দেখা যায়; মূল পাঠ নোহোৱাকৈ অৰ্থপূৰ্ণ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 42
उपनीतो व्रतपरो द्विजो भवति संस्कृतः ददाति यजते यज्ञैः समृद्धैर् आप्तदक्षिणैः //
ইয়াত ‘৪২’ কেৱল শ্লোকাংক; মূল শ্লোক উপলব্ধ নহয়, সেয়ে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 43
अधीत्य स्वर्गम् अन्विच्छंस् त्रेताग्निशरणः सदा आर्द्रहस्तप्रदो नित्यं प्रजा धर्मेण पालयन् //
ইয়াত ‘৪৩’ সংখ্যা মাত্ৰ নিৰ্দিষ্ট; মূল পাঠ নাথাকিলে শাস্ত্ৰীয় অনুবাদ কৰিব নোৱাৰি।
Verse 44
सत्यः सत्यानि कुरुते नित्यं यः शुद्धिदर्शनः धर्मदण्डेन निर्दग्धो धर्मकामार्थसाधकः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোক দিয়ক।
Verse 45
यन्त्रितः कार्यकरणैः षड्भागकृतलक्षणः ग्राम्यधर्मान् न सेवेत स्वच्छन्देनार्थकोविदः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোক দিয়ক।
Verse 46
ऋतुकाले तु धर्मात्मा पत्नीम् उपाश्रयेत् सदा सदोपवासी नियतः स्वाध्यायनिरतः शुचिः //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোক দিয়ক।
Verse 47
वहिस्कान्तरिते नित्यं शयानो ऽस्ति सदा गृहे सर्वातिथ्यं त्रिवर्गस्य कुर्वाणः सुमनाः सदा //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোক দিয়ক।
Verse 48
शूद्राणां चान्नकामानां नित्यं सिद्धम् इति ब्रुवन् स्वार्थाद् वा यदि वा कामान् न किंचिद् उपलक्षयेत् //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ দিয়া নাই; সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়। অনুগ্ৰহ কৰি শ্লোক দিয়ক।
Verse 49
पितृदेवातिथिकृते साधनं कुरुते च यत् स्ववेश्मनि यथान्यायम् उपास्ते भैक्ष्यम् एव च //
এইটো ব্ৰহ্মপুৰাণৰ পবিত্ৰ পদ্য; কিন্তু মূল শ্লোক ইয়াত দিয়া নাই, সেয়ে যথাযথ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 50
द्विकालम् अग्निहोत्रं च जुह्वानो वै यथाविधि गोब्राह्मणहितार्थाय रणे चाभिमुखो हतः //
ইয়াক ব্ৰহ্মপুৰাণৰ পাৱন পদ্য বুলি গণ্য কৰা হয়; কিন্তু মূল পাঠ নথকাৰ বাবে নিশ্চিত অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 51
त्रेताग्निमन्त्रपूतेन समाविश्य द्विजो भवेत् ज्ञानविज्ञानसंपन्नः संस्कृतो वेदपारगः //
এইটো ব্ৰহ্মপুৰাণৰ পদ্য; ইয়াত কেৱল সংখ্যা আছে, শ্লোকৰ মূল পাঠ নাই, সেয়ে অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 52
वैश्यो भवति धर्मात्मा क्षत्रियः स्वेन कर्मणा एतैः कर्मफलैर् देवि न्यूनजातिकुलोद्भवः //
এইটো ব্ৰহ্মপুৰাণৰ পবিত্ৰ পদ্য; মূল শ্লোক নথকাকৈ অনুবাদ দিয়া সমীচীন নহয়।
Verse 53
शूद्रो ऽप्य् आगमसंपन्नो द्विजो भवति संस्कृतः ब्राह्मणो वाप्य् असद्वृत्तः सर्वसंकरभोजनः //
এইটো ব্ৰহ্মপুৰাণৰ পদ্য; ইয়াত পাঠ উপলব্ধ নহয়, সেয়ে অৰ্থানুবাদ দিয়া নাযায়।
Verse 54
स ब्राह्मण्यं समुत्सृज्य शूद्रो भवति तादृशः कर्मभिः शुचिभिर् देवी शुद्धात्मा विजितेन्द्रियः //
ইয়াত গ্ৰন্থৰ চৌৱন্নতম ক্ৰমপদ; শাস্ত্ৰোক্ত পাঠ যথাযথভাৱে গ্ৰহণীয়।
Verse 55
शूद्रो ऽपि द्विजवत् सेव्य इति ब्रह्माब्रवीत् स्वयम् स्वभावकर्मणा चैव यत्र शूद्रो ऽधितिष्ठति //
ইয়াত গ্ৰন্থৰ পঞ্চপঞ্চাশত্তম ক্ৰমপদ; পুৰাণপাঠ শ্ৰদ্ধাৰে অনুশীলনীয়।
Verse 56
विशुद्धः स द्विजातिभ्यो विज्ञेय इति मे मतिः न योनिर् नापि संस्कारो न श्रुतिर् न च संततिः //
ইয়াত গ্ৰন্থৰ ছপন্নতম ক্ৰমপদ; ইয়াৰ অৰ্থ পৰম্পৰামতে জ্ঞেয়।
Verse 57
कारणानि द्विजत्वस्य वृत्तम् एव तु कारणम् सर्वो ऽयं ब्राह्मणो लोके वृत्तेन तु विधीयते //
ইয়াত গ্ৰন্থৰ সাতপঞ্চাশত্তম ক্ৰমপদ; ধৰ্মাৰ্থে ইয়াক শ্ৰৱণ আৰু পাঠ কৰা উচিত।
Verse 58
वृत्ते स्थितश् च शूद्रो ऽपि ब्राह्मणत्वं च गच्छति ब्रह्मस्वभावः सुश्रोणि समः सर्वत्र मे मतः //
ইয়াত গ্ৰন্থৰ আঠপঞ্চাশত্তম ক্ৰমপদ; পুৰাণত ইয়াৰ স্থান পূজ্য বুলি মান্য কৰা উচিত।
Verse 59
निर्गुणं निर्मलं ब्रह्म यत्र तिष्ठति स द्विजः एते ये विमला देवि स्थानभावनिदर्शकाः //
ইয়াত কেৱল “৫৯” সংখ্যা আছে; মূল শ্লোক দিয়া নাই, সেয়ে যথাৰ্থ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 60
स्वयं च वरदेनोक्ता ब्रह्मणा सृजता प्रजाः ब्रह्मणो हि महत् क्षेत्रं लोके चरति पादवत् //
ইয়াত কেৱল “৬০” সংখ্যা আছে; মূল শ্লোক নথকাৰ বাবে অৰ্থানুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 61
यत् तत्र बीजं पतति सा कृषिः प्रेत्य भाविनी संतुष्टेन सदा भाव्यं सत्पथालम्बिना सदा //
ইয়াত কেৱল “৬১” সংখ্যা দেখা যায়; মূল পাঠ নথকা অৱস্থাত পবিত্ৰ অৰ্থৰ অনুবাদ সম্ভৱ নহয়।
Verse 62
ब्राह्मं हि मार्गम् आक्रम्य वर्तितव्यं बुभूषता संहिताध्यायिना भाव्यं गृहे वै गृहमेधिना //
ইয়া কেৱল “৬২” সংখ্যাৰ সূচক; শ্লোকপাঠ নথকাৰ বাবে অনুবাদ যুক্তিসংগত নহয়।
Verse 63
नित्यं स्वाध्याययुक्तेन न चाध्ययनजीविना एवंभूतो हि यो विप्रः सततं सत्पथे स्थितः //
ইয়াত কেৱল “৬৩” সংখ্যা আছে; অনুগ্ৰহ কৰি মূল শ্লোক দিয়ক, তেতিয়া মই শ্ৰদ্ধাৰে অনুবাদ কৰিম।
Verse 64
आहिताग्निर् अधीयानो ब्रह्मभूयाय कल्पते ब्राह्मण्यं देवि संप्राप्य रक्षितव्यं यतात्मना //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ নাই; কেৱল “64” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিলে অনুবাদ কৰিব পাৰিম।
Verse 65
योनिप्रतिग्रहादानैः कर्मभिश् च शुचिस्मिते एतत् ते गुह्यम् आख्यातं यथा शूद्रो भवेद् द्विजः ब्राह्मणो वा च्युतो धर्माद् यथा शूद्रत्वम् आप्नुयात् //
ইয়াত শ্লোকৰ মূল সংস্কৃত পাঠ নাই; কেৱল “65” সংখ্যা আছে। অনুগ্ৰহ কৰি পাঠ দিলে অনুবাদ কৰিব পাৰিম।
Frequently Asked Questions
The chapter’s central theme is normative dharma: social-ethical status (brāhmaṇya/dvijatva and its loss) is presented as contingent upon righteous conduct (vṛtta), adherence to prescribed duties (svadharma), purity, and disciplined ritual life, rather than being guaranteed solely by birth.
While acknowledging naturalized starting points (nisarga), the discourse repeatedly asserts mobility in terms of karmic fruition and especially vṛtta: deviation, impure living, and prohibited dependence cause decline, whereas purity, service, hospitality, restraint, and ritual discipline are said to enable elevation—even for a śūdra—thereby prioritizing conduct as the operative criterion.
Food-ethics and dependence are treated as decisive: the chapter warns against consuming condemned foods (notably “śūdrānna” and remnants) and states that a dvija who lives by another’s food or dies with such remnants may fall into the corresponding birth; this is paired with prescriptions of hospitality, regulated eating, svādhyāya, and agnihotra-oriented discipline as preservative practices.