Adhyaya 10
Chapter 10 — श्रीरामावतारवर्णनम् (Description of the Incarnation-Deeds of Śrī Rāma)
এই অধ্যায়ত অগ্নি পুৰাণৰ ৰামাৱতাৰ-লীলাৰ অন্তৰ্গত লংকা-যুদ্ধৰ নিৰ্ণায়ক পৰ্ব ধৰ্ম আৰু কৌশলৰ ক্ৰমত সংক্ষিপ্তভাৱে বৰ্ণিত। নাৰদে কয়—ৰামৰ দূত অংগদে ৰাৱণক চূড়ান্ত বাৰ্তা দিয়ে: সীতাক ঘূৰাই দিয়া, নচেৎ ধৰ্মসঙ্গত বিনাশ অনিবাৰ্য—ইয়াতেই যুদ্ধৰ নৈতিক পূৰ্বশৰ্ত স্থাপিত হয়। তাৰ পিছত বানৰ আৰু ৰাক্ষস বীৰসকলৰ তালিকা, সেনানায়কৰ সংগঠিত নেতৃত্ব (ধনুৰ্বেদ-প্ৰসঙ্গ) আৰু গণযুদ্ধৰ বিশৃঙ্খলা দেখুওৱা হয়। মুখ্য মোড়সমূহ—সেনাপতি বধ, ইন্দ্ৰজিতৰ মায়া আৰু বন্ধনাস্ত্ৰ, গৰুড়-সম্পৰ্কীয় মুক্তি, আৰু হনুমানে ঔষধি-পৰ্বত আনি কৰা চিকিৎসা—দৈৱ সহায় আৰু ৰণচিকিৎসাৰ সমন্বয়। শেষত ৰাম পৈতামহ অস্ত্ৰে বিজয়ী হয়; বিভীষণৰ অন্ত্যেষ্টি, সীতাৰ অগ্নিপৰীক্ষা, ইন্দ্ৰৰ অমৃতে বানৰসকলৰ পুনৰ্জীৱন, অভিষেকৰ ব্যৱস্থা আৰু ৰামৰাজ্যৰ আদৰ্শ—সমৃদ্ধি, সময়োচিত মৃত্যু, দুষ্টদণ্ডৰ শৃঙ্খলা—ৰাজধৰ্ম ৰূপে প্ৰতিপাদিত।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे सुन्दरकाण्डवर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः अथ दशमो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नाराद उवाच रामोक्तश्चाङ्गदो गत्वा रावणं प्राह जानकी दीयतां राघवायाशु अन्यथा त्वं मरिष्यसि
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণৰ ৰামায়ণ-প্ৰসঙ্গত “সুন্দরকাণ্ডবৰ্ণন” নামৰ নবম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া দশম অধ্যায় “শ্ৰীৰামাৱতাৰবৰ্ণন” আৰম্ভ। নাৰদে ক’লে—ৰামৰ আদেশত অঙ্গদ গৈ ৰাৱণক ক’লে: “জানকীক তৎক্ষণাৎ ৰাঘৱক দিয়া; নহ’লে তুমি মৰিবা।”
Verse 2
रावणो हन्तुमुद्युक्तः सङ्ग्रामोद्धतराक्षसः रामायाह दशग्रीवो युद्धमेकं तु मन्यते
যুদ্ধত উন্মত্ত আৰু বধৰ বাবে উদ্যত ৰাক্ষস ৰাৱণে ৰামক ক’লে—দশগ্ৰীৱ এই সংঘাতক একেটা নিৰ্ণায়ক যুদ্ধ বুলি গণ্য কৰে।
Verse 3
रामो युद्धाय तच् छ्रुत्वा लङ्कां सकपिराययौ वानरो हनूमान् मैन्दो द्विविदो जाम्बवान्नलः
সেয়া শুনি ৰাম যুদ্ধলৈ ওলাই কপি-সেনাৰ সৈতে লংকাৰ ফালে আগবাঢ়িল—হনুমান, মৈন্দ, দ্বিবিদ, জাম্ববান আৰু নল।
Verse 4
नीलस्तारोङ्गदो धूम्रः सुषेणः केशरी गयः पनसो विनतो रम्भः शरभः क्रथनो बली
নীল, তাৰা, অংগদ, ধূম্ৰ, সুষেণ, কেশৰী, গয়, পনস, বিনত, ৰম্ভ, শৰভ, ক্রথন আৰু বলী—এইবোৰ (পবিত্ৰ/ৰক্ষক) নাম।
Verse 5
गवाक्षो दधिवक्त्रश् च गवयो गन्धमादनः एते चान्ये च सुग्रीव एतैर् युक्तो ह्य् असङ्ख्यकैः
গৱাক্ষ, দধিবক্ত্ৰ, গৱয় আৰু গন্ধমাদন—এওঁলোক আৰু আনসকল, হে সুগ্ৰীৱ, অসংখ্য (বানৰ-যোদ্ধা) সৈতে যুক্ত আছে।
Verse 6
रक्षसां वानराणाञ्च युद्धं सङ्कुलमाबभौ राक्षसा वानरान् जघ्नुः शरशक्तिगदादिभिः
ৰাক্ষস আৰু বানৰৰ যুদ্ধ অতি সঙ্কুল আৰু বিশৃঙ্খল হৈ উঠিল। ৰাক্ষসসকলে বাণ, শক্তি, গদা আদি অস্ত্ৰে বানৰসকলক নিধন কৰিলে।
Verse 7
वानरा राक्षसाञ् जघ्नुर् नखदन्तशिलादिभिः हस्त्यश्वरथपादातं राक्षसानां बलं हतं
বানৰসকলে নখ, দাঁত, শিলা আদি ব্যৱহাৰ কৰি ৰাক্ষসসকলক বধ কৰিলে; হাতী-ঘোঁৰা-ৰথ আৰু পদাতিকসহ ৰাক্ষসসেনা সম্পূৰ্ণ ধ্বংস হ’ল।
Verse 8
हनूमान् गिरिशृङ्गेण धूम्राक्षमबधीद्रिपुम् अकम्पनं प्रहस्तञ्च युध्यन्तं नील आबधीत्
হনূমানে পৰ্বতৰ শৃংগেৰে শত্রু ধূম্ৰাক্ষক বধ কৰিলে; আৰু যুদ্ধৰত অকম্পন আৰু প্ৰহস্তক নীলে নিপাত কৰিলে।
Verse 9
इन्द्रजिच्च्छरबन्धाच्च विमुक्तौ रामलक्ष्मणौ तार्क्षसन्दर्शनाद्वाणैर् जघ्नतू राक्षसं बलम्
ইন্দ্ৰজিতৰ শৰবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈ ৰাম-লক্ষ্মণে তাৰ্ক্ষ্য (গৰুড়) দৰ্শনৰ প্ৰভাৱযুক্ত বাণেৰে ৰাক্ষসসেনাক বধ কৰিলে।
Verse 10
रामः शरैर् जर्जरितं रावणञ्चाकरोद्रणे रावनः कुम्भकर्णञ्च बोधयामास दुःखितः
যুদ্ধত ৰামে বাণেৰে ৰাৱণক জৰ্জৰিত কৰিলে; আৰু দুখিত ৰাৱণে কুম্ভকৰ্ণকো জগাই তুলিলে।
Verse 11
कुम्भकर्णः प्रबुद्धो ऽथ पीत्वा घटसहस्रकम् मद्यस्य महिषादीनां भक्षयित्वाह रावणम्
তেতিয়া জাগ্ৰত কুম্ভকৰ্ণে মদ্যৰ সহস্ৰ ঘট পান কৰি, মহিষ আদি পশু ভক্ষণ কৰি ৰাৱণক ক’লে।
Verse 12
सीताया हरणं पापं कृतन्त्वं हि गुरुर्यतः अतो गच्छामि युद्धाय रामं हन्मि सवानरम्
সীতাৰ হৰণ পাপ; কৃতান্ত (যম) সঁচাকৈ কঠোৰ গুৰু। সেয়ে মই যুদ্ধলৈ যাওঁ—বানৰসকলসহ ৰামক বধ কৰিম।
Verse 13
इत्युक्त्वा वानरान् सर्वान् कुम्भकर्णो ममर्द ह गृहीतस्तेन सुग्रीवः कर्णनासं चकर्त सः
এইদৰে কৈ কুম্ভকৰ্ণে সকলো বানৰক চেপি পেলালে। তাৰ দ্বাৰা ধৰা পৰি সুগ্ৰীৱে তাৰ কাণ আৰু নাক কাটি দিলে।
Verse 14
कर्णनासाविहीनो ऽसौ भक्षयामास वानरान् रामो ऽथ कुम्भकर्णस्य बाहू चिच्छेद शायकैः
কাণ-নাকবিহীন সেই (কুম্ভকৰ্ণ) বানৰসকলক ভক্ষণ কৰিবলৈ ধৰিলে। তেতিয়া ৰামে বাণেৰে কুম্ভকৰ্ণৰ বাহু দুটা ছেদন কৰিলে।
Verse 15
ततः पादौ ततश्छित्वा शिरो भूमौ व्यपातयत् अथ कुम्भो निकुम्भश् च मकराक्षश् च राक्षसः
তাৰ পাছত তাৰ ভৰি দুটা কাটি তাৰ মূৰ মাটিত পেলাই দিলে। তেতিয়া কুম্ভ, নিকুম্ভ আৰু মকৰাক্ষ নামৰ ৰাক্ষসো আগবাঢ়িল।
Verse 16
महोदरो महापार्श्वो मत्त उन्मत्तराक्षसः प्रघसो भासकर्णश् च विरूपाक्षश् च संयुगे
সেই যুদ্ধত মহোদৰ, মহাপাৰ্শ্ব, মত্ত, উন্মত্তৰাক্ষস, প্ৰঘস, ভাসকৰ্ণ আৰু বিৰূপাক্ষো আছিল।
Verse 17
देवान्तको नरान्तश् च त्रिशिराश्चातिकायकः रामेण लक्ष्मणेनैते वानरैः सविभीषणैः
দেৱান্তক, নৰান্তক, ত্ৰিশিৰা আৰু অতীকায়—এই মহাবলী ৰাক্ষসসকলক ৰাম আৰু লক্ষ্মণে বানৰসেনা আৰু বিভীষণসহ একেলগে বধ কৰিলে।
Verse 18
युध्यमानास्तया ह्य् अन्ये राक्षसा भुवि पातिताः इन्द्रजिन्मायया युध्यन् रामादीन् सम्बबन्ध ह
তাইৰ সৈতে যুদ্ধ কৰোঁতে আন ৰাক্ষসসকলেও ভূমিত পতিত হ’ল; আৰু ইন্দ্ৰজিতে মায়াশক্তিৰে যুদ্ধ কৰি ৰাম আদি সকলক আবদ্ধ কৰিলে।
Verse 19
वरदत्तैर् नागबाणैः ओषध्या तौ विशल्यकौ विशल्ययाब्रणौ कृत्वा मारुत्यानीतपर्वते
বৰদত্ত নাগবাণে পীড়িত সেই দুজনৰ দেহৰ পৰা ঔষধিৰ প্ৰভাৱত বাণবোৰ আঁতৰাই তেওঁলোকক শল্যহীন কৰা হ’ল; আৰু ‘বিশল্যা’ ঔষধিয়ে ঘাঁবোৰো সাৰিলে—মাৰুতি আনা পৰ্বতত।
Verse 20
हनूमान् धारयामास तत्रागं यत्र संस्थितः निकुम्भिलायां होमादि कुर्वन्तं तं हि लक्ष्मणः
হনুমানে তেওঁ য’ত অৱস্থিত আছিল ত’তেই তেওঁক ৰোধ কৰি ৰাখিলে; আৰু নিকুম্ভিলাত হোম আদি কৰ্ম কৰি থকা সেই শত্রুক লক্ষ্মণে নিৰোধ কৰিলে।
Verse 21
शरैर् इन्द्रजितं वीरं युद्धे तं तु व्यशातयत् रावणः शोकसन्तप्तः सीतां हन्तुं समुद्यतः
যুদ্ধত তেওঁ বাণেৰে বীৰ ইন্দ্ৰজিতক নিপাত কৰিলে; তাৰ পাছত শোকে দগ্ধ ৰাৱণ সীতাক হত্যা কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।
Verse 22
अविन्ध्यवारितो राजा रथस्थः सबलो ययौ इन्द्रोक्तो मातली रामं रथस्थं प्रचकार तम्
বাধা নোহোৱাকৈ ৰজা নিজৰ সেনাসহ ৰথত আৰূঢ় হৈ আগবাঢ়িল। তেতিয়া ইন্দ্ৰৰ আজ্ঞাত মাতলীয়ে ৰামক ৰথত বহুৱাই ৰথী কৰিলে।
Verse 23
रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव रावणो वानरान् हन्ति मारुत्याद्याश् च रावणम्
ৰাম-ৰাৱণৰ যুদ্ধ ৰাম-ৰাৱণৰেই দৰে অতি ভয়ংকৰ আছিল। ৰাৱণে বানৰসকলক বধ কৰিলে, আৰু মাৰুতি (হনুমান) আদি সকলে পাল্টা আঘাতে ৰাৱণক প্ৰহাৰ কৰিলে।
Verse 24
रामः शस्त्रैस्तमस्त्रैश् च ववर्ध जलदो यथा तस्य ध्वजं स चिच्छेद रथमश्वांश् च सारथिम्
ৰাম শস্ত্ৰ-অস্ত্ৰেৰে বৰষুণীয়া মেঘৰ দৰে উফৰি উঠিল। তেওঁ শত্রুৰ ধ্বজ কাটি পেলালে আৰু ৰথ, অশ্ব আৰু সাৰথিকো বিনষ্ট কৰিলে।
Verse 25
धनुर्बाहूञ्छिरांस्येव उत्तिष्ठन्ति शिरांसि हि पैतामहेन हृदयं भित्वा रामेण रावणः
কাটা মূৰবোৰ ধনুৰ্ভুজাৰ দৰে পুনৰ উঠি আহিছিল। কিন্তু ৰামে পৈতামহ অস্ত্ৰেৰে তাৰ হৃদয় ভেদ কৰাত ৰাৱণ অৱশেষে পতিত হ’ল।
Verse 26
भूतले पातितः सर्वै राक्षसै रुरुदुः स्त्रियः आश्वास्य तञ्च संस्कृत्य रामाज्ञप्तो विभीषणः
সেইজন ভূমিতলত পতিত হোৱাত, সকলো ৰাক্ষসে ঘেৰাও কৰা স্ত্ৰীসকলে কান্দিবলৈ ধৰিলে। তেতিয়া ৰামৰ আজ্ঞাত বিভীষণে তেওঁলোকক সান্ত্বনা দি, তাৰ বিধিপূৰ্বক অন্ত্যেষ্টি-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰিলে।
Verse 27
हनूमतानयद्रामः सीतां शुद्धां गृहीतवान् रामो वह्नौ प्रविष्टान्तां शुद्धामिन्द्रादिभिः स्तुतः
হনুমানে আনিয়া দিয়া শুদ্ধা সীতাক ৰামে গ্ৰহণ কৰিলে। অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰি শুদ্ধ হৈ ওলাই অহা সীতাক ইন্দ্ৰাদি দেৱে স্তৱ কৰা ৰামে স্বীকাৰ কৰিলে।
Verse 28
ब्रह्मणा दशरथेन त्वं विष्णू राक्षसमर्दनः इन्द्रोर्चितो ऽमृतवृष्ट्या जीवयामास वानरान्
তুমি বিষ্ণু, ৰাক্ষসমৰ্দন; ব্ৰহ্মা আৰু দশৰথে তোমাক স্তৱ কৰিলে। ইন্দ্ৰেও তোমাক অর্চনা কৰি অমৃতবৃষ্টিৰে বানৰসকলক পুনৰ্জীৱিত কৰিলে।
Verse 29
नागपशैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सुहृन्निवारित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रामेण पूजिता जग्मुर् युद्धं दृष्ट्वा दिवञ्च ते रामो विभीषणायादाल् लङ्कामभ्यर्च्य वानरान्
ৰামে পূজিত হোৱাত তেওঁলোকে প্ৰস্থান কৰিলে; যুদ্ধ দেখি তেওঁলোকেও স্বৰ্গলৈ গ’ল। তাৰ পাছত ৰামে লংকাক বিধিপূৰ্বক অভ্যৰ্চনা কৰি বানৰসকলক বিভীষণৰ হাতত সমৰ্পণ কৰিলে।
Verse 30
ससीतः पुष्पके स्थित्वा गतमार्गेण वै गतः दर्शयन् वनदुर्गाणि सीतायै हृष्टमानसः
সীতাসহ পুষ্পকত আসীন হৈ ৰাম আগতে যোৱা সেই একে পথেই গ’ল। হৃষ্টমনে তেওঁ সীতাক পথৰ বনদুৰ্গসমূহ দেখুৱাই গ’ল।
Verse 31
भरद्वाजं नमस्कृत्य नन्दिग्रामं समागतः भरतेन नतश्चागाद् अयोध्यान्तत्र संस्थितः
ভৰদ্বাজক নমস্কাৰ কৰি ৰাম নন্দিগ্ৰামলৈ আহিল। ভৰতৰ প্ৰণাম গ্ৰহণ কৰি ৰাম অযোধ্যালৈ গৈ তাতেই বাস কৰিলে।
Verse 32
वसिष्ठादीन्नमस्कृत्य कौशल्याञ्चैव केकयीम् सुमित्रां प्राप्तराज्यो ऽथ द्विजादीन् सो ऽभ्यपूजयत्
বসিষ্ঠ আদি জ্যেষ্ঠসকলক প্ৰণাম কৰি আৰু কৌশল্যা, কৈকেয়ী, সুমিত্ৰাকো নমস্কাৰ জনাই, ৰাজ্য লাভ কৰাৰ পাছত তেওঁ ব্ৰাহ্মণাদি সকলক বিধিপূৰ্বক সন্মান কৰিলে।
Verse 33
वासुदेवं स्वमात्मानम् अश्वमेधैर् अथायजत् सर्वदानानि स ददौ पालयामास सः प्रजाः
তাৰপিছত তেওঁ বাসুদেৱক—নিজ আত্মস্বৰূপ বুলি জ্ঞান কৰি—অশ্বমেধ যজ্ঞেৰে আৰাধনা কৰিলে; সকলো প্ৰকাৰ দান দিলে আৰু প্ৰজাসকলক পালন-ৰক্ষণ কৰিলে।
Verse 34
पुत्रवद्धर्मकामादीन् दुष्टनिग्रहणे रतः सर्वधर्मपरो लोकः सर्वशस्या च मेदिनी नाकालमरणञ्चासीद् रामे राज्यं प्रशासति
ৰামে ৰাজ্য শাসন কৰোঁতে তেওঁ ধৰ্ম, কাম আদি পুৰুষাৰ্থক পুত্ৰবৎ পোষণ কৰিছিল আৰু দুষ্টৰ নিগ্ৰহ-দণ্ডত ৰত আছিল। লোকসকল সৰ্বধৰ্মপৰায়ণ আছিল, পৃথিৱী সৰ্বশস্য দিছিল, আৰু অকালমৃত্যু নাছিল।
Frequently Asked Questions
The narrative foregrounds a moral ultimatum—return Sītā to Rāghava or face destruction—framing the conflict as dharma-yuddha aimed at restoring violated order rather than conquest.
Indrajit’s binding weapons are countered through Tārkṣya (Garuḍa)-linked release; battlefield recovery occurs via herbs and the mountain brought by Hanumān; and the final victory is achieved through the Paitāmaha weapon—divine astras applied within tactical sequence.
It depicts orderly rites for the fallen (through Vibhīṣaṇa), legitimate transfer of sovereignty in Laṅkā, return and coronation, honoring elders and brāhmaṇas, and the ideals of Rāma-rājya: prosperity, universal dharma, restraint of the wicked, and absence of untimely death.