Adhyaya 4
Varāhādy-avatāra-varṇana (Description of Varāha and Other Incarnations)
অগ্নিয়ে সংক্ষেপে অৱতাৰ-চক্ৰ বৰ্ণনা কৰে; ভগৱানৰ অৱতৰণ যজ্ঞ-ব্যৱস্থা, দেৱভাগ আৰু পৃথিৱীৰ সাম্য পুনঃস্থাপনৰ বাবে বুলি দেখুৱায়। প্ৰথমে হিৰণ্যাক্ষে দেৱতাসকলক পৰাভূত কৰিলে বিষ্ণু বৰাহৰূপে—যজ্ঞৰূপ বুলি স্পষ্ট—অসুৰক বধ কৰি ধৰ্মৰক্ষা দৃঢ় কৰে। তাৰ পিছত হিৰণ্যকশিপুৱে যজ্ঞাংশ আৰু দেৱাধিকাৰ কেঢ়ি ল’লে বিষ্ণু নৰসিংহ অৱতাৰে দেৱতাসকলক নিজ নিজ স্থানত পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে। পৰাজিত দেৱতাসকলে শৰণ ল’লে বিষ্ণু বামন হৈ বলিৰ যজ্ঞমণ্ডপত প্ৰৱেশ কৰি, জলদানৰ দ্বাৰা বাধ্য দানধৰ্ম অনুসাৰে তিনিপদ বিচাৰে; ত্ৰিবিক্ৰম হৈ ত্ৰিলোক ব্যাপি বলিক সুতলত স্থাপন কৰি ইন্দ্ৰক ৰাজ্য ঘূৰাই দিয়ে। শেষত জমদগ্নি-ৰেণুকাৰ পুত্ৰ পৰশুৰাম অহংকাৰী ক্ষত্ৰিয়সকলৰ কাৰণে হোৱা ভূভাৰ আঁতৰাবলৈ কাৰ্ত্তবীৰ্যক বধ কৰে, পিতৃহত্যাৰ প্ৰতিশোধ লয়, একুশবাৰ পৃথিৱী শমিত কৰি কশ্যপক ভূমি দান কৰে। ফলশ্ৰুতিত এই অৱতাৰশ্ৰৱণে স্বৰ্গলাভ আৰু শ্ৰৱণভক্তিৰ মাহাত্ম্য কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
रसा तां जगाम ह मोहिनीं प्राप्य मतिमान् स्त्रियः केशामधारयदिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तत्र तत्र महातीर्थं क्षेत्राणामुत्तमोत्तममिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः अथ चतुर्थो ऽध्यायः वराहाद्यवतारवर्णनं अग्निर् उवाच अवतारं वराहस्य वक्ष्ये ऽहं पापनाशनम् हिरण्याक्षो ऽसुरेशो ऽभूत् देवान् जित्वा दिवि स्थितः
(কিছুমান চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত পাঠান্তৰ আছে—“ৰসা তাত গ’ল”, “মোহিনী পায় বুদ্ধিমানজনে স্ত্ৰীসকলক কেশ ধৰি ৰাখিলে”, আৰু “ইয়াত-তাত মহাতীৰ্থ; ক্ষেত্ৰসমূহৰ ভিতৰত ই সৰ্বোত্তম” বুলি।) এতিয়া চতুৰ্থ অধ্যায় আৰম্ভ—ৱৰাহাদি অৱতাৰবৰ্ণন। অগ্নিয়ে ক’লে—“মই পাপনাশক বৰাহ অৱতাৰৰ বৰ্ণনা কৰিম। হিৰণ্যাক্ষ অসুৰসকলৰ অধিপতি হ’ল; দেৱতাক জয় কৰি স্বৰ্গত স্থিত হ’ল।”
Verse 2
देवैर् गत्वा स्तुतो विष्णुर् यज्ञरूपो वराहकः अभूत्, तं दानवं हत्वा दैत्यैः साकञ्च कण्टकम्
দেৱসকলে ওচৰলৈ গৈ স্তৱ কৰিলে বিষ্ণু যজ্ঞস্বৰূপ বৰাহ হ’ল। সেই দানৱক বধ কৰি তেওঁ দৈত্যসকলৰ সৈতে সেই ‘কণ্টক’—বাধাৰূপ উপদ্ৰৱ—ও বিনাশ কৰিলে।
Verse 3
धर्मदेवादिरक्षाकृत् ततः सो ऽन्तर्दधे हरिः हिरण्याक्षस्य वै भ्राता हिरण्यकशिपुस् तथा
ধৰ্ম আৰু দেৱসকলৰ ৰক্ষা নিশ্চিত কৰি হৰি তাৰ পাছত অন্তৰ্ধান হ’ল। আৰু হিৰণ্যাক্ষৰ ভ্ৰাতা সঁচাকৈ হিৰণ্যকশিপুৱেই আছিল।
Verse 4
जितदेवयज्ञभागः सर्वदेवाधिकारकृत् नारसिंहवपुः कृत्वा तं जघान सुरैः सह
সিয়ে দেৱযজ্ঞৰ ভাগ দখল কৰি সকলো দেৱতাৰ অধিকাৰ হৰণ কৰিছিল; তেতিয়া বিষ্ণুৱে নৰসিংহ-ৰূপ ধৰি দেৱসকলৰ সৈতে তাক বধ কৰিলে।
Verse 5
स्वपदस्थान् सुरांश् चक्रे नारसिंहः सुरैः स्तुतः देवासुरे पुरा युद्धे बलिप्रभृतिभिः सुराः
দেৱসকলে স্তুতি কৰা নৰসিংহে দেৱসকলক নিজ নিজ পদত পুনৰ স্থাপন কৰিলে। পূৰ্বে দেৱাসুৰ যুদ্ধত বলি আদি দ্বাৰা দেৱসকল অভিভূত হৈছিল।
Verse 6
जिताः स्वर्गात्परिभ्रष्टा हरिं वै शरणं गताः सुराणामभयं दत्वा अदित्या कश्यपेन च
পৰাজিত হৈ স্বৰ্গৰ পৰা পতিত তেওঁলোকে নিশ্চয় হৰিৰ শৰণ ল’লে; আৰু অদিতি আৰু কশ্যপে দেৱসকলক অভয় দান কৰিলে।
Verse 7
स्तुतो ऽसौ वामनो भूत्वा ह्य् अदित्यां स क्रतुं ययौ बलेः श्रीयजमानस्य, राजद्वारे ऽगृणात् श्रुतिं
এইদৰে স্তুত হৈ তেওঁ বামন-ৰূপ ধাৰণ কৰি অদিতিৰ সৈতে শ্ৰীয়জমান বলিৰ যজ্ঞক্ৰতুলৈ গ’ল; আৰু ৰাজদ্বাৰত তেওঁ বৈদিক শ্ৰুতি-মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিলে।
Verse 8
देवान् पठन्तं तं श्रुत्वा वामनं वरदो ऽब्रवीत् निवारितो ऽपि शुक्रेण बलिर् ब्रूहि यद् इच्छसि
বামনক দেৱসকলৰ আহ্বান-পাঠ কৰি থকা শুনি বৰদাতা (বলি) ক’লে—“শুক্ৰে বাধা দিলেও, হে বলি, তুমি যি ইচ্ছা কৰা সেয়া কোৱা।”
Verse 9
तत्ते ऽहं सम्प्रदास्यामि, वामनो बलिमब्रवीत् रोभूदिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः सुरान् जित्वेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सार्धन्तु कण्टकमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हिरण्यकशिपुस्तदेति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः हरिन्ते इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः पदत्रयं हि गुर्वर्थं देहि दास्ये तमब्रवीत्
বলিয়ে ক’লে—“সেয়া মই নিশ্চয় তোমাক দিম।” তেতিয়া বামনে বলিক ক’লে—“গম্ভীৰ উদ্দেশ্যৰ বাবে মোক তিনিপদ ভূমি দিয়া।” বলিয়ে ক’লে—“দিম।”
Verse 10
तोये तु पतिते हस्ते वामनो ऽभूदवामनः भूर्लोकं स भुवर्लोकं स्वर्लोकञ्च पदत्रयं
দান নিশ্চিত কৰিবলৈ তাৰ হাতত জল পৰতেই বামন বামন নাথাকিল; তিনিপদে সি ভূর্লোক, ভুবর্লোক আৰু স্বর্লোক আৱৰি ল’লে।
Verse 11
चक्रे बलिञ्च सूतलं तच्छक्राय ददौ हरिः शक्रो देवैर् हरिं स्तुत्वा भुवनेशः सुखी त्वभूत्
হৰিয়ে বলিক সুতলত স্থাপন কৰি সেই ৰাজ্য শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ক দিলে। তাৰ পিছত শক্ৰে দেৱসকলৰ সৈতে হৰিৰ স্তৱ কৰি, ভুবনেশ্বৰ হৈ সুখী হ’ল।
Verse 12
वक्ष्ये परशुरामस्य चावतारं शृणु द्विज उद्धतान् क्षत्रियान् मत्वा भूभारहरणाय सः
এতিয়া মই পৰশুৰামৰ অৱতাৰ বৰ্ণনা কৰিম—হে দ্বিজ, শুনা। ক্ষত্ৰিয়সকল উদ্ধত হৈছে বুলি ভাবি, পৃথিৱীৰ ভাৰ হৰণ কৰিবলৈ তেওঁ অৱতীৰ্ণ হ’ল।
Verse 13
अवतीर्णो हरिः शान्त्यै देवविप्रादिपालकः जमदग्ने रेणुकायां भार्गवः शस्त्रपारगः
শান্তি স্থাপনৰ বাবে হৰি ভাৰ্গৱ পৰশুৰাম ৰূপে অৱতীৰ্ণ হ’ল—দেৱ, ব্ৰাহ্মণ আদি সকলৰ পালক। তেওঁ জমদগ্নি আৰু ৰেণুকাৰ গৰ্ভে জন্মি, শস্ত্ৰবিদ্যাত সম্পূৰ্ণ পাৰদৰ্শী আছিল।
Verse 14
दत्तात्रेयप्रसादेन कार्त्तवीर्यो नृपस्त्वभृत् सहस्रबाहुः सर्वोर्वी- पतिः स मृगयां गतः
দত্তাত্ৰেয়ৰ প্ৰসাদে ৰজা কাৰ্ত্তবীৰ্য (সহস্ৰবাহু) সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ অধিপতি হ’ল আৰু তেওঁ মৃগয়ালৈ গ’ল।
Verse 15
श्रान्तो निमन्त्रितो ऽरण्ये मुनिना जमदग्निना कामधेनुप्रभावेण भोजितः सबलो नृपः
শ্ৰান্ত ৰজা সৈন্যসহ অৰণ্যত মুনি জমদগ্নিৰ নিমন্ত্ৰণ পাই কামধেনুৰ প্ৰভাৱত ভোজন লাভ কৰিলে।
Verse 16
अप्रार्थयत् कामधेनुं यदा स न ददौ तदा हृतवानथ रामेण शिरश्छित्वा निपातितः
সিয়ে কামধেনু বিচাৰিলে; নেদিলে সি তাক হৰণ কৰিলে। তাৰ পাছত ৰামে শিৰচ্ছেদ কৰি তাক নিপাতিত কৰিলে।
Verse 17
युद्धे परशुना राजा धेनुः स्वाश्रममाययौ कार्त्तवीर्यस्य पुत्रैस्तु जमदग्निर्निपातितः
যুদ্ধত পৰশু (পৰশুৰাম)ৰ দ্বাৰা ৰজা নিহত হ’ল আৰু ধেনু নিজৰ আশ্ৰমলৈ উভতি গ’ল; কিন্তু কাৰ্ত্তবীৰ্যৰ পুত্ৰসকলে জমদগ্নিক নিপাতিত কৰিলে।
Verse 18
रामे वनं गते वैराद् अथ रामः समागतः पितरं निहतं दृष्ट्वा पितृनाशाभिमर्षितः
ৰাম বনলৈ যোৱাৰ পাছত বৈৰবশত ৰাম উভতি আহিল; পিতাক নিহত দেখি পিতৃনাশৰ শোকত তেওঁ ব্যাকুল হ’ল।
Verse 19
त्रिःसप्तकृत्वः पृथिवीं निःक्षत्रामकरोद्विभुः कुरुक्षेत्रे पञ्च कुण्डान् कृत्वा सन्तर्प्य वै पितॄन्
একুশবাৰ সেই মহাবলী পৃ্থিৱীক ক্ষত্ৰিয়শূন্য কৰিলে। তাৰ পিছত কুৰুক্ষেত্ৰত পাঁচটা কুণ্ড সাজি হৱি অৰ্পণে পিতৃসকলক তৃপ্ত কৰিলে।
Verse 20
मे गुर्वर्थमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः भ्रान्त इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अप्रार्थयद्धोमधेनुमिति ख, ग, चिहिनितपुस्तकद्वयपाठः सधेनुश्चाश्रमं ययौ इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः काश्यपाय महीं दत्वा महेन्द्रे पर्वते स्थितः कूर्मस्य च वराहस्य नृसिंहस्य च वामनं अवतारं च रामस्य श्रुत्वा याति दिवं नरः
‘মে গুৰুৱৰ্থম্’—এনে পাঠ এটা চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত; ‘ভ্ৰান্ত’—এনে পাঠ এটা চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত; ‘তেওঁ হোমধেনু প্ৰাৰ্থনা কৰিলে’—এনে পাঠ দুটা চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত; ‘ধেনুসহ আশ্ৰমলৈ গ’ল’—এনে পাঠ তিনিটা চিহ্নিত পাণ্ডুলিপিত। কাশ্যপক পৃথিৱী দান কৰি তেওঁ মহেন্দ্ৰ পৰ্বতত অৱস্থিত থাকিল; কূৰ্ম, বৰাহ, নৃসিংহ, বামন আৰু ৰাম অৱতাৰৰ শ্ৰৱণ কৰা মানুহ স্বৰ্গলৈ যায়।
Frequently Asked Questions
Varāha is described as Yajñarūpa—Viṣṇu embodying sacrifice itself—so the slaying of Hiraṇyākṣa is framed as restoring yajña, deva-protection, and Dharma rather than merely winning a battle.
The gift is confirmed by the pouring of water into the hand (dāna-saṅkalpa), after which Vāmana’s three strides establish cosmic jurisdiction; the episode links sovereignty, ritual contract, and the reallocation of power (Bali to Sutala; Indra restored).
The narrative explicitly cites Kṣatriya arrogance as destabilizing the world; Paraśurāma’s campaign and subsequent donation of the earth to Kaśyapa function as corrective re-ordering aligned with Dharma and brahminical guardianship.
It concludes that one who hears these avatāra accounts (including Kūrma, Varāha, Narasiṃha, Vāmana, and Rāma) attains heaven, presenting śravaṇa as a meritorious devotional practice.