Adhyaya 1
Granthaprasthāvanā (Preface): Sāra of Knowledge, Twofold Brahman, and the Purpose of Avatāras
অধ্যায় ১ মঙ্গলাচৰণেৰে আৰম্ভ হৈ অগ্নি-পুৰাণক প্ৰামাণ্য, কল্যাণকাৰী আৰু মোক্ষদায়ক ‘বিদ্যা-সাৰ’ সংকলন হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। নৈমিষাৰণ্যত শৌনক আদি হৰিভক্ত ঋষিসকলে সূতক আদৰি ‘সাৰসমূহৰ সাৰ’—সৰ্বজ্ঞতা দান কৰা জ্ঞান—প্ৰাৰ্থনা কৰে। সূতে কয় যে সেই সাৰ স্বয়ং বিষ্ণু; তেওঁ সৃষ্টিকৰ্তা আৰু জগত-নিয়ন্তা; তেওঁক জনাৰ পৰিণতি ‘অহং ব্রহ্মাস্মি’ উপলব্ধি। তাৰ পাছত জ্ঞানৰ মানচিত্ৰ নিৰ্ধাৰিত হয়—দুই ব্রহ্ম (শব্দব্রহ্ম আৰু পৰব্রহ্ম) আৰু দুই বিদ্যা (অপৰা আৰু পৰা)। পৰম্পৰাও দেখুওৱা হয়—সূতে ব্যাসৰ পৰা, ব্যাসে বসিষ্ঠৰ পৰা, আৰু বসিষ্ঠে দেৱ-ঋষি সভাত অগ্নিয়ে কোৱা সাৰ পুনৰ ক’লে। অগ্নিয়ে নিজকে বিষ্ণু আৰু কালাগ্নি-ৰুদ্ৰৰ সৈতে অভিন্ন বুলি কৈ, পুৰাণক পাঠক-শ্ৰোতাক ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো দিয়া ‘বিদ্যা-সাৰ’ বুলি ব্যাখ্যা কৰে। অপৰা বিদ্যাত বেদ, বেদাঙ্গ আৰু ব্যাকৰণ, মীমাংসা, ধৰ্মশাস্ত্ৰ, তৰ্ক, আয়ুৰ্বেদ, সংগীত, ধনুৰ্বেদ, অৰ্থশাস্ত্ৰ আদি শাস্ত্ৰ গণনা কৰা হয়; পৰা বিদ্যা সেই যাৰ দ্বাৰা ব্রহ্মসাক্ষাৎকাৰ হয়। শেষত মৎস্য, কূৰ্ম আদি অৱতাৰ-লীলা সৃষ্টিচক্ৰ, বংশাৱলী, মন্বন্তৰ আৰু ৰাজবংশীয় ইতিহাস ব্যাখ্যা কৰাৰ মাধ্যম—নিৰাকাৰ পৰমেশ্বৰ ধৰ্ম আৰু উদ্দেশ্য শিকাবলৈ ৰূপ ধাৰণ কৰে।
Shlokas
Verse 1
ञानं समाधिः ब्रह्मज्ञानं अद्वैतब्रह्मज्ञानं गीतासारः यमगीता आग्नेयपुराणमाहात्म्यं ॐ नमो भगवते वासुदेवाय अग्निपुराणम् अथ प्रथमो ऽध्यायः ग्रन्थप्रस्तावना श्रियं सरस्वतीं गौरीं गणेशं स्कन्दमीश्वरम् ब्रह्माणं वह्निमिन्द्रादीन् वासुदेवं नमाम्यहम्
জ্ঞান, সমাধি, ব্ৰহ্মজ্ঞান, অদ্বৈত-ব্ৰহ্মজ্ঞান, গীতাসাৰ, যমগীতা, আগ্নেয় পুৰাণৰ মাহাত্ম্য—ॐ নমো ভগৱতে বাসুদেৱায়। এইটো অগ্নি পুৰাণ। এতিয়া প্ৰথম অধ্যায়, গ্ৰন্থ-প্ৰস্তাৱনা আৰম্ভ। মই শ্ৰী (লক্ষ্মী), সৰস্বতী, গৌৰী, গণেশ, স্কন্দ, ঈশ্বৰ, ব্ৰহ্মা, বহ্নি (অগ্নি), ইন্দ্ৰ আদি দেৱতা আৰু বাসুদেৱক প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 2
नैमिषे हरिमीजाना ऋषयः शौनकादयः तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स्वागतं सूतमब्रुवन्
নৈমিষত হৰিভক্ত শৌনক আদি ঋষিসকলে তীৰ্থযাত্ৰাৰ প্ৰসঙ্গত সূতক স্বাগতম জনাই তেওঁৰ সৈতে কথা ক’লে।
Verse 3
ऋषय ऊचुः सूत त्वं पूजितो ऽस्माभिः सारात्सारं वदस्व नः येन विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रजायते
ঋষিসকলে ক’লে—হে সূত! আমি তোমাক পূজা কৰিছোঁ; আমাক সাৰসমূহৰো সাৰ কোৱা, যাৰ কেৱল জ্ঞানমাত্ৰেই সৰ্বজ্ঞতা জন্মে।
Verse 4
सूत उवाच सारात्सारो हि भगवान् विष्णुः सर्गादिकृद्विभुः ब्रह्माहमस्मि तं ज्ञात्वा सर्वज्ञत्वं प्रजायते
সূতে ক’লে—সাৰসমূহৰো সাৰ হৈছে ভগৱান বিষ্ণু; তেওঁ সৰ্বব্যাপী আৰু সৃষ্টিআদি কাৰ্যৰ কৰ্তা। তেওঁক জানিলে ‘মই ব্ৰহ্ম’ এই বোধ জাগে আৰু সৰ্বজ্ঞতা জন্মে।
Verse 5
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् द्वे विद्ये वेदितव्ये हि इति चाथर्वणी श्रुतिः
জানিবলগীয়া ব্ৰহ্ম দুটা—শব্দব্ৰহ্ম আৰু পৰব্ৰহ্ম। জানিবলগীয়া বিদ্যাও দুটা—এনেদৰে অথৰ্বণী শ্ৰুতি ঘোষণা কৰে।
Verse 6
अहं शुकश् च पैलाद्या गत्वा वदरिकाश्रमम् व्यासं नत्वा पृष्टवन्तः सो ऽस्मान् सारमथाब्रवीत्
মই শুক আৰু পৈল আদি সকলৰ সৈতে বদৰী আশ্ৰমলৈ গৈছিলোঁ। ব্যাসক প্ৰণাম কৰি প্ৰশ্ন কৰোঁতে, তেওঁ আমাক উপদেশৰ সাৰ-সংক্ষিপ্ত ৰূপ বুজাই ক’লে।
Verse 7
व्यास उवाच शुकाद्यैः शृणु सूत त्वं वशिष्ठो मां यथाब्रवीत् ब्रह्मसारं हि पृच्छन्तं मुनिभिश् च परात्परम्
ব্যাসে ক’লে—হে সূত, শুনা; শুক আদি মুনিসকলৰ সৈতে মই যেতিয়া পৰাত্পৰ ব্ৰহ্মসাৰৰ বিষয়ে সুধিছিলোঁ, তেতিয়া বশিষ্ঠে মোক যেনেকৈ কৈছিল, তেনেকৈয়ে মই কওঁ।
Verse 8
लक्ष्मीमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विज्ञातमात्रेण इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अपरञ्च परञ्च यदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यदब्रवीदिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वसिष्ठ उवाच द्वैविध्यं ब्रह्म वक्ष्यामि शृणु व्यासाखिलानुगम् यथाग्निर्मां पुरा प्राह मुनिभिर्दैवतैः सह
বশিষ্ঠে ক’লে—মই ব্ৰহ্মৰ দ্বিবিধ স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰিম; হে ব্যাস, সমগ্ৰ পৰম্পৰাৰ অনুগামী, শুনা। মুনি আৰু দেৱতাসকলৰ সন্মুখত অগ্নিয়ে পূৰ্বে মোক যেনেকৈ কৈছিল, তেনেকৈয়ে মই তোমাক কওঁ।
Verse 9
पुराणं परमाग्नेयं ब्रह्मविद्याक्षरं परम् ऋग्वेदाद्यपरं ब्रह्म सर्वदेवसुखावहम्
এই পৰম আগ্নেয় পুৰাণ পৰম অক্ষয় ব্ৰহ্মবিদ্যা। ই ঋগ্বেদ আদি সকলোতকৈও পৰে থকা পৰব্ৰহ্ম আৰু সকলো দেৱতালৈ সুখ-কল্যাণ আনয়নকাৰী।
Verse 10
अग्निनोक्तं पुराणम् यद् आग्नेयं ब्रह्मसम्मितम् भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं पठतां शृण्वतां नृणाम्
অগ্নিয়ে কোৱা যি আগ্নেয় পুৰাণ ব্ৰহ্ম (বেদ) সমান প্ৰমাণ, সেয়া দিব্য; পাঠ কৰা আৰু শুনা মানুহক ভোগ আৰু মোক্ষ—দুয়োটাই প্ৰদান কৰে।
Verse 11
कालाग्निरूपिणम् विष्णुं ज्योतिर्ब्रह्म परात्परम् मुनिभिः पृष्टवान् देवं पूजितं ज्ञानकर्मभिः
মুনিসকলে সেই দেৱ বিষ্ণুক প্ৰশ্ন কৰিলে—যি কালাগ্নিৰূপ, পৰাত্পৰ পৰম জ্যোতি-ব্ৰহ্ম, আৰু যাক জ্ঞান আৰু কৰ্ম—উভয়ৰে দ্বাৰা পূজা কৰা হয়।
Verse 12
वसिष्ठ उवाच संसारसागरोत्तार- नावं ब्रह्मेश्वरं वद विद्यासारं यद्विदित्वा सर्वज्ञो जायते नरः
বসিষ্ঠ ক’লে—সংসাৰ-সাগৰ পাৰ কৰোৱা নাও-সদৃশ পৰমেশ্বৰ ব্ৰহ্মৰ বৰ্ণনা কৰক; আৰু সেই বিদ্যাসাৰ উপদেশ দিয়ক, যি জানিলে মানুহ সৰ্বজ্ঞ হয়।
Verse 13
अग्निर् उवाच विष्णुः कालाग्निरुद्रो ऽहं विद्यासारं वदामि ते विद्यासारं पुराणं यत् सर्वं सर्वस्य कारणं
অগ্নিয়ে ক’লে—মই বিষ্ণু; মই কালাগ্নিৰূপ ৰুদ্ৰ। মই তোমাক বিদ্যাসাৰ কওঁ—সেই পুৰাণ, যি সকলো বিদ্যাৰ সাৰ, যি সৰ্বস্ব আৰু সৰ্বকাৰণ।
Verse 14
सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंशमन्वन्तरस्य च वंशानुचरितादेश् च, मत्स्यकूर्मादिरूपधृक्
মৎস্য, কূৰ্ম আদি ৰূপ ধৰি (প্ৰভু) সৰ্গ, প্ৰতিসৰ্গ, বংশ, মন্বন্তৰ, আৰু বংশানুচৰিত তথা উপদেশ—এই বিষয়সমূহ ঘোষণা কৰে।
Verse 15
द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा चैवापरा च ह ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज
হে দ্বিজ! ভগৱান বিষ্ণুৰ দুটা বিদ্যা—পৰা আৰু অপৰা। অপৰাত ঋগ্, যজুঃ, সাম, অথৰ্ব নামৰ বেদসমূহ আৰু ছয় বেদাঙ্গো অন্তৰ্ভুক্ত।
Verse 16
अयपाठः पुण्यमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यद् गदित्वा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्ञानसन्दीपनादेव इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ब्रह्माग्नेयं पुराणमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः यद् द्विज इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः छन्दो ऽभिधानं मीमांसा धर्मशास्त्रं पुराणकम्
শিক্ষা, কল্প, ব্যাকৰণ, নিৰুক্ত, জ্যোতিষ (বেদাঙ্গ), ছন্দ, অভিধান (কোষ), মীমাংসা, ধৰ্মশাস্ত্ৰ আৰু পুৰাণ—এইসমূহ বিদ্যাৰ শাখা বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 17
न्यायवैद्यकगान्धर्वं धनुर्वेदो ऽर्थशास्त्रकम् अपरेयं परा विद्या यया ब्रह्माभिगम्यते
ন্যায়, বৈদ্যক, গান্ধৰ্ব (সঙ্গীত), ধনুৰ্বেদ আৰু অৰ্থশাস্ত্ৰ—এইবোৰ অপৰা (নিম্ন) বিদ্যা; আৰু যাৰ দ্বাৰা ব্ৰহ্ম উপলব্ধি হয় সেয়াই পৰা বিদ্যা।
Verse 18
यत्तददृश्यमग्राह्यम् अगोत्रचरणम् ध्रुवम् विष्णुनोक्तं यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्यादिरूपिणम्
যি তত্ত্ব অদৃশ্য, অগ্ৰাহ্য, গোত্ৰ-চৰণহীন আৰু ধ্ৰুৱ—যেনে বিষ্ণুৱে মোক কৈছিল আৰু যেনে ব্ৰহ্মাই পূৰ্বে দেৱসকলক কৈছিল—তেনেকৈ মই তোমালোকক মৎস্যাদি ৰূপধাৰী (ভগৱান)-ৰ হেতু ব্যাখ্যা কৰিম।
Frequently Asked Questions
A formal taxonomy of knowledge: aparā vidyā is itemized (Vedas, Vedāṅgas, plus śāstras such as vyākaraṇa, nirukta, chandas, mīmāṃsā, dharmaśāstra, nyāya, vaidya, gāndharva, dhanurveda, and arthaśāstra), while parā vidyā is defined as the means of realizing Brahman.
It positions all disciplined learning under a graded soteriology: worldly arts become dharma-supporting auxiliaries (bhukti), while the culmination is non-dual Brahman-realization (mukti), approached through devotion to Viṣṇu and discernment between śabda-brahman and para-brahman.
Avatāras are presented as the Lord’s pedagogical strategy—assuming forms like Matsya and Kūrma to disclose the Purāṇic framework (creation cycles, genealogies, manvantaras, royal lineages) and the causal rationale (hetu) behind divine embodiment.