Adhyaya 2
मत्स्यावतारवर्णनम् (The Description of the Matsya Incarnation)
অধ্যায় ২ অৱতাৰ-লীলাৰ সূচনা কৰে। বশিষ্ঠৰ অনুৰোধত অগ্নি বিষ্ণুৰ অৱতাৰৰ উদ্দেশ্য নৈতিক-ধাৰ্মিকভাৱে ব্যাখ্যা কৰে—দুষ্টৰ বিনাশ আৰু সজ্জনৰ ৰক্ষা। পূৰ্ব কল্পৰ অন্তত নৈমিত্তিক প্ৰলয়ত যেতিয়া জগত সমুদ্ৰজলে প্লাৱিত, তেতিয়া কৃতমালা নদীতীৰত তপস্যা আৰু জল-তৰ্পণত ৰত বৈৱস্বত মনুৱে এটা সৰু মাছক ৰক্ষা বিচাৰি কাতৰ হোৱা দেখে। মনুৱে তাক ক্ৰমে ঘট, সৰোবৰ আৰু সমুদ্ৰত ৰাখোঁতে মাছটো অলৌকিকভাৱে বিশাল হৈ নাৰায়ণৰ মৎস্যৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। মৎস্যই মনুক নাও সাজিবলৈ, বীজ আৰু প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰিবলৈ, সপ্তঋষিৰ সৈতে ব্ৰহ্মৰাত্ৰি পাৰ কৰিবলৈ আৰু মহাসৰ্পেৰে নাওখন নিজৰ শৃংগত বান্ধিবলৈ উপদেশ দিয়ে। শেষত বেদৰ ৰক্ষাই অৱতাৰকাৰ্যৰ কেন্দ্ৰ বুলি স্থাপন কৰি কূৰ্ম-বৰাহাদি পৰৱৰ্তী অৱতাৰৰ সূত্ৰপাত দেখুৱায়।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमोध्यायः अथ द्वितीयो ऽध्यायः मत्स्यावतारवर्णनं वशिष्ठ उवाच मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम् पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम्
এইদৰে আদিমহাপুৰাণৰ আগ্নেয় পুৰাণত প্ৰথম অধ্যায় ‘প্ৰশ্ন’ নামে জনা যায়। এতিয়া দ্বিতীয় অধ্যায় ‘মৎস্যাৱতাৰ-বৰ্ণন’ আৰম্ভ হয়। বশিষ্ঠে ক’লে—মৎস্যাদি ৰূপধাৰী বিষ্ণু, সৃষ্ট্যাদি কাৰণ, আৰু পূৰ্বে বিষ্ণুৰ পৰা শ্ৰুত আগ্নেয় পুৰাণৰূপ ব্ৰহ্মোপদেশ মোক কওক।
Verse 2
अग्निर् उवाच मत्स्यावतारं वक्ष्ये ऽहं वसिष्ठ शृणु वै हरेः अवतारक्रिया दुष्ट- नष्ट्यै सत्पालनाय हि
অগ্নিয়ে ক’লে—হে বশিষ্ঠ, শুনা; মই হৰিৰ মৎস্যাৱতাৰ বৰ্ণনা কৰিম। অৱতাৰক্ৰিয়া দুষ্টৰ বিনাশ আৰু সজ্জনৰ পালনাৰ্থেই হয়।
Verse 3
आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने
হে মুনি! পূৰ্ব কল্পান্তত ব্ৰাহ্ম-প্ৰকাৰ নৈমিত্তিক প্ৰলয় হৈছিল; তাত ভূ-আদি লোকসমূহ সাগৰে প্লাৱিত হৈছিল।
Verse 4
मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणं
বৈৱস্বত মনুৱে ভোগ আৰু মোক্ষ লাভৰ বাবে তপস্যা কৰিছিল। এদিন কৃতমালা নদীৰ তীৰত জল-তৰ্পণ কৰি থাকোঁতে,
Verse 5
तस्याञ्जल्युदके मत्स्यः स्वल्प एको ऽभ्यपद्यत क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम
তেওঁৰ অঞ্জলিৰ পানীত এটা সৰু একাকী মাছ আহি পৰিল। তাক পানীত পেলাবলৈ উদ্যত হোৱাত সি ক’লে—“হে নৰোত্তম, মোক নেপেলাবা।”
Verse 6
ब्रह्मावगम्यते इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अगोत्रचरणं परमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः न मां क्षिप नृपोत्तम इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः प्>ग्राहादिभ्यो भयं मे ऽद्य तच् छ्रुत्वा कलशे ऽक्षिपत् स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे वृहत्
পাঠান্তৰ: ‘ব্ৰহ্মাৱগম্যতে’—(খ, গ, ঘ); ‘অগোত্ৰচৰণং পৰম’—(গ); ‘ন মাং ক্ষিপ নৃপোত্তম’—(খ, গ, ঘ); আৰু ‘আজি মোৰ গ্ৰাহাদি পৰা ভয়’। সেয়া শুনি তেওঁ তাক কলশত থ’লে। পাছত মাছ ডাঙৰ হৈ ক’লে—“মোক আৰু ডাঙৰ পাত্ৰ দিয়া।”
Verse 7
स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाथोदञ्चने ऽक्षिपत् तत्र वृद्धो ऽब्रवीद्भूपं पृथु देहि पदं मनो
এই কথা শুনি ৰজাই উত্তৰ দিশলৈ মন দিলেহি। তেতিয়া তাত এজন বৃদ্ধে ৰজাক ক’লে—“হে পৃথু, নিজৰ পদত মন স্থাপন কৰা।”
Verse 8
सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् ऊचे देहि वृहत् स्थानं प्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः
সৰোবৰত পুনৰ নিক্ষিপ্ত হোৱাত সি সেই পৰিমাণলৈকে বৃদ্ধি পালে। তেতিয়া সি ক’লে—“মোক বৃহৎ স্থান দিয়া”; তাৰ পিছত তাক সাগৰত নিক্ষেপ কৰা হ’ল।
Verse 9
लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सो ऽभवत् मत्स्यं तमद्भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राब्रवीन् मनुः
ক্ষণমাত্ৰতে সি লক্ষ যোজনলৈ বিস্তৃত হ’ল। সেই অদ্ভুত মাছটো দেখি বিস্মিত মনুৱে ক’লে।
Verse 10
को भवान् ननु वै विष्णुर् नारायण नमोस्तुते मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन
আপুনি কোন? নিশ্চয় আপুনি বিষ্ণু—নাৰায়ণ; আপোনাক নমস্কাৰ। হে জনাৰ্দন, আপোনাৰ মায়াৰে মোক কিয় মোহিত/বিভ্ৰান্ত কৰে?
Verse 11
मनुनोक्तो ऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम् अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये
মনুৰ কথাত, পালন-কাৰ্যত ৰত মনুক উদ্দেশ কৰি মৎস্যই ক’লে—“এই জগতৰ মঙ্গলৰ বাবে আৰু দুষ্টৰ বিনাশৰ বাবে মই অৱতীৰ্ণ হৈছোঁ।”
Verse 12
सप्तमे दिवसे त्वब्धिः प्लावयिष्यति वै जगत् उपस्थितायां नावि त्वं वीजादीनि विधाय च
সপ্তম দিন সাগৰে নিশ্চয় জগতক প্লাৱিত কৰিব। নাও উপস্থিত হ’লে তুমি বীজ আদি প্ৰয়োজনীয় বস্তু তাত ৰাখিবা।
Verse 13
सप्तर्षिभिः परिवृतो निशां ब्राह्मीं चरिष्यसि उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महाहिना
সপ্তৰ্ষিসকলৰ পৰিবেষ্টিত হৈ তুমি ব্ৰহ্মাৰাত্ৰি অতিক্ৰম কৰিবা। আৰু মই উপস্থিত থাকোঁতে মহাসৰ্পেৰে তাক মোৰ শৃংগত বান্ধি দিয়া।
Verse 14
इत्युक्त्वान्तर्दधे मत्स्यो मनुः कालप्रतीक्षकः स्थितः समुद्र उद्वेले नावमारुरुहे तदा
এনেদৰে কৈ মৎস্য অন্তৰ্ধান হ’ল। মনু নিৰ্ধাৰিত সময়ৰ অপেক্ষাত তাতেই স্থিৰ ৰ’ল; পাছত সাগৰ উথলি উঠি প্লাৱন হ’লে সি নাওত উঠিল।
Verse 15
एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः हौ मनुरिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ननु विष्णुस्त्वमिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः इत्य् उक्तान्तर्हितो मत्स्य इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इत्य् उक्त्वा देवमत्स्यात्मा बृहत्कारणसङ्गत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नावम्बबन्ध तच्छृङ्गे मत्स्याख्यं च पुराणकम्
একা শৃংধাৰী, সোণালী বৰ্ণৰ আৰু বহু যোজন বিস্তৃত মৎস্য প্ৰকট হ’ল। এনেদৰে কৈ দেৱস্বৰূপ (বিষ্ণুৰূপ) মৎস্যই নাওখন সেই শৃংগত বান্ধি দিলে; এইয়াই ‘মৎস্য’ নামৰ পুৰাণ-প্ৰসঙ্গ।
Verse 16
शुश्राव मत्स्यात्पापघ्नं संस्तुवन् स्तुतिभिश् च तं ब्रह्मवेदप्रहर्तारं हयग्रीवञ्च दानवं
স্তোত্ৰেৰে তেওঁক স্তুতি কৰি থাকোঁতে সি পাপহৰ মৎস্যৰ পৰা শুনিলে—ব্ৰহ্মাৰ বেদ অপহৰণ কৰা দানৱ হয়গ্ৰীৱৰ বৃত্তান্ত।
Verse 17
अवधीत्, वेदमत्स्याद्यान् पालयामास केशवः प्राप्ते कल्पे ऽथ वाराहे कूर्मरूपो ऽभवद्धरिः
কেশৱে মৎস্যাৱতাৰ আদি প্ৰসঙ্গত বেদসমূহ ৰক্ষা কৰি (অপহৰণকাৰীক) বধ কৰিলে। পাছত বাৰাহ-কল্প উপস্থিত হ’লে হৰিয়ে কূৰ্মৰূপ ধাৰণ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Agni defines avatāra-kriyā as twofold: dūṣṭa-nāśa (destruction of the wicked) and sat-pālana (protection of the virtuous), framing incarnation as ethical preservation of cosmic and social order.
Matsya’s guidance ensures continuity through pralaya by saving Manu, the Saptarṣis, and the seeds of life, while the narrative explicitly links Matsya to the safeguarding and recovery of the Vedas (including the Hayagrīva motif), making revelation-protection the avatāra’s core function.