Adhyaya 14
कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् (Description of the War between the Kurus and the Pāṇḍavas)
অগ্নিয়ে কুৰুক্ষেত্ৰৰ মহাভাৰত-যুদ্ধকথা সংক্ষিপ্তভাৱে কৈ ধৰ্ম, অনিত্যতা আৰু ৰাজধৰ্মৰ মর্ম প্ৰকাশ কৰে। ভীষ্ম-দ্ৰোণ আদি গুৰুজনক দেখি অৰ্জুন দ্বিধাগ্ৰস্ত হ’লে শ্ৰীকৃষ্ণে দেহ নশ্বৰ আৰু আত্মা অবিনাশী বুলি বুজাই, জয়-পরাজয়ত সমত্ব ৰাখি ক্ষাত্ৰধৰ্মত স্থিৰ হৈ ৰাজধৰ্ম ৰক্ষা কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। তাৰ পিছত সেনাপতি পৰিবর্তন (ভীষ্ম, দ্ৰোণ, কৰ্ণ, শল্য) আৰু মুখ্য মৃত্যুবৃত্তান্ত—শৰশয্যাত ভীষ্মপতন আৰু উত্তৰায়ণলৈ বিষ্ণুধ্যান; “অশ্বত্থামা নিহত” সংবাদত দ্ৰোণৰ অস্ত্ৰত্যাগ; অৰ্জুনৰ হাতে কৰ্ণবধ; যুধিষ্ঠিৰৰ হাতে শল্যবধ; আৰু ভীম-দুৰ্যোধনৰ শেষ গদাযুদ্ধ—বৰ্ণিত হয়। পাছত অশ্বত্থামাই ৰাতি পাঞ্চাল আৰু দ্ৰৌপদীৰ পুত্ৰসকলক সংহাৰ কৰে; অৰ্জুনে তাক দমন কৰি তাৰ মণি গ্ৰহণ কৰে। হৰিয়ে উত্তৰাৰ গৰ্ভ ৰক্ষা কৰি পৰীক্ষিতৰ বংশধাৰা স্থাপন কৰে। অৱশিষ্ট যোদ্ধাৰ গণনা, অন্ত্যেষ্টি, ভীষ্মৰ শান্তিদায়ক ধৰ্মোপদেশ (ৰাজধৰ্ম, মোক্ষধৰ্ম, দান), যুধিষ্ঠিৰৰ অশ্বমেধ, পৰীক্ষিতৰ স্থাপনা আৰু শেষত স্বৰ্গাৰোহণ—এই অধ্যায়ৰ সাৰ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिपर्वादिवर्णनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः अथ चतुर्दशो ऽध्यायः कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् अग्निर् उवाच यौधिष्ठिरी दौर्योधनी कुरुक्षेत्रं ययौ चमूः भीष्मद्रोणादिकान् दृष्ट्वा नायुध्यत गुरूनिति
এইদৰে আদিমহাপুৰাণ অগ্নিপুৰাণত ‘আদিপৰ্বাদি-বৰ্ণন’ নামৰ ত্ৰয়োদশ অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া চতুৰ্দশ অধ্যায় ‘কুরু-পাণ্ডৱ সংগ্ৰাম-বৰ্ণন’ আৰম্ভ। অগ্নি ক’লে—যুধিষ্ঠিৰৰ সেনা আৰু দুৰ্যোধনৰ সেনা কুৰুক্ষেত্ৰলৈ গ’ল; কিন্তু ভীষ্ম, দ্ৰোণ আদি গুৰুজনক দেখি, গুৰু বুলি ভাবি, সি যুদ্ধ নকৰিলে।
Verse 2
पार्थं ह्य् उवाच भगवान्नशोच्या भीष्ममुख्यकाः शरीराणि विनाशीनि न शरीरी विनश्यति
ভগৱানে পাৰ্থক ক’লে—ভীষ্ম আদি শোকযোগ্য নহয়। শৰীৰ নশ্বৰ; কিন্তু দেহী আত্মা বিনষ্ট নহয়।
Verse 3
विदुरान्वित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अयमात्मा परं ब्रह्म अहं ब्रह्मस्मि विद्धि तम् सिद्ध्यसिद्ध्योः समो योगी राजधर्मं प्रपालय
এই আত্মাই পৰম ব্ৰহ্ম; তাক ‘অহং ব্ৰহ্মাস্মি’ বুলি জান। সিদ্ধি-অসিদ্ধিত সমভাৱ থকা যোগীয়ে ৰাজধৰ্ম যথাবিধি পালন আৰু সংৰক্ষণ কৰিব।
Verse 4
कृष्णोक्तोथार्जुनो ऽयुध्यद्रथस्थो वाद्यशब्दवान् भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले
কৃষ্ণৰ উপদেশ পাই অৰ্জুন ৰথস্থ হৈ, বাদ্যধ্বনিৰ মাজত যুদ্ধ কৰিলে। আৰু আৰম্ভণিতে দুৰ্যোধনৰ সেনাত ভীষ্ম সেনাপতি হ’ল।
Verse 5
पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह धार्तराष्ट्राः पाण्डवांश् च जघ्नुर्युद्धे सभीष्मकाः
পাণ্ডৱৰ পক্ষত শিখণ্ডীয়েও (তেওঁৰ সৈতে) যুদ্ধত নামিল। সেই যুদ্ধত ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পুত্ৰসকলে, ভীষ্মৰ বাহিনীসহ, পাণ্ডৱসকলকো আঘাত কৰি নিপাতিত কৰিলে।
Verse 6
धार्तराष्ट्रान् शिखण्ड्याद्याः पाण्डवा जघ्नुराहवे देवासुरसं युद्धं कुरुपाण्दवसेनयोः
ৰণত শিখণ্ডী আদি পাণ্ডৱসকলে ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকলক বধ কৰিলে; আৰু কুরু-পাণ্ডৱ সেনাদ্বয়ৰ যুদ্ধ দেৱ–অসুৰ যুদ্ধৰ সদৃশ হ’ল।
Verse 7
बभूव स्वस्थदेवानां पश्यतां प्रीतिवर्धनं भीष्मोस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दशाहोभिर्न्यपातयत्
দেৱসকলে নিৰাপদে চাই থাকোঁতে তেওঁলোকৰ প্ৰীতি বৃদ্ধি পালে; ভীষ্মে নিজৰ অস্ত্ৰে দহ দিনৰ ভিতৰতে পাণ্ডৱ সেনাক নিপাত কৰিলে।
Verse 8
दशमे ह्य् अर्जुनो वाणैर् भीष्मं वीरं ववर्ष ह शिखण्डी द्रुपदोक्तो ऽस्त्रैर् ववर्ष जलदो यथा
দশম দিনা অৰ্জুনে বাণবৃষ্টিৰে বীৰ ভীষ্মক আচ্ছন্ন কৰিলে; আৰু দ্ৰুপদৰ আদেশত শিখণ্ডীয়ে মেঘৰ দৰে অস্ত্ৰবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 9
हस्त्यश्वरथपादातमन्योन्यास्त्रनिपातितम् भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युश् च युद्धमार्गं प्रदर्श्य च
হাতী, ঘোঁৰা, ৰথ আৰু পদাতিকসকল পৰস্পৰৰ অস্ত্ৰে নিপাতিত হ’বলৈ ধৰিলে। আৰু স্বেচ্ছামৃত্যুৰ বৰপ্ৰাপ্ত ভীষ্মে যুদ্ধৰ যথোচিত পথ আৰু আচৰণো প্ৰদৰ্শন কৰিলে।
Verse 10
वसूक्तो वसुलोकाय शरशय्यागतः स्थितः उत्तरायणमीक्षंश् च ध्यायन् विष्णुं स्तवन् स्थितः
স্তৱেৰে প্ৰশংসিত তেওঁ বসুলোকপ্ৰাপ্তিৰ বাবে নিয়ত হৈ শৰশয্যাত শায়িত ৰ’ল; উত্তৰায়ণলৈ দৃষ্টি ৰাখি বিষ্ণুক ধ্যান আৰু স্তৱন কৰি অচল হৈ থাকিল।
Verse 11
दुर्योधने तु शोकार्ते द्रोणः सेनापतिस्त्वभुत् पाण्दवे हर्षिते सैन्ये ढृष्टद्युम्नश् चमूपतिः
দুৰ্যোধন শোকাৰ্ত হলে দ্ৰোণ সেনাপতি হ’ল; আৰু পাণ্ডৱসেনা হৰ্ষিত হলে ধৃষ্টদ্যুম্ন চমূপতি হ’ল।
Verse 12
तयोर्युद्धं बभूवोग्रं यमराष्ट्रविवर्धनम् विराटद्रुपदाद्याश् च निमग्ना द्रोणसागरे
তেওঁলোক দুজনৰ মাজত ভয়ংকৰ যুদ্ধ হ’ল, যিয়ে যমৰাজ্য বৃদ্ধি কৰিলে; আৰু বিরাট, দ্ৰুপদ আদি দ্ৰোণ-সাগৰত নিমজ্জিত হ’ল (নিহত হ’ল)।
Verse 13
दौर्योधनी महासेना हस्त्यश्वरथपत्तिनी धृष्टद्युम्नाधिपतिता द्रोणः काल इवाबभौ
দুৰ্যোধনৰ মহাসেনা—হস্তী, অশ্ব, ৰথ আৰু পদাতিকসহ—ধৃষ্টদ্যুম্নৰ অধীন থাকিলেও দ্ৰোণৰ সন্মুখত যেন কাল (মৃত্যু) স্বৰূপ দেখা দিল।
Verse 14
हतोश्वत्थामा चेत्युक्ते द्रोणः शस्त्राणि चात्यजत् धृष्टद्युम्नशराक्रान्तः पतितः स महीतले
“অশ্বত্থামা নিহত” বুলি কোৱা হতেই দ্ৰোণে অস্ত্ৰ ত্যাগ কৰিলে; ধৃষ্টদ্যুম্নৰ শৰবিদ্ধ হৈ তেওঁ ভূমিত পতিত হ’ল।
Verse 15
अन्योन्यास्त्रनिपीडितमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पञ्चमेहनि दुर्धर्षः सर्वक्षत्रं प्रमथ्य च दुर्योधने तु शोकार्ते कर्णः सेनापतिस्त्वभूत्
‘অন্যোন্যাস্ত্রনিপীড়িতম্’ পাঠ খ আৰু ঘ পাণ্ডুলিপিত চিহ্নিত। পঞ্চম দিন দুর্ধর্ষ বীৰে সমগ্ৰ ক্ষত্রিয়বৰ্গক মথি পেলালে; আৰু দুৰ্যোধন শোকাৰ্ত হলে কৰ্ণ সেনাপতি হ’ল।
Verse 16
अर्जुनः पाण्डवानाञ्च तयोर्युद्धं बभूव ह शस्त्राशस्त्रि महारौद्रं देवासुररणोपमम्
তেতিয়া অৰ্জুন আৰু পাণ্ডৱসকলৰ মাজত অস্ত্ৰ আৰু নিৰস্ত্ৰ উভয়ভাৱে এক অতি ভয়ংকৰ যুদ্ধ সংঘটিত হ’ল; সেয়া দেৱ-অসুৰ ৰণৰ সদৃশ আছিল।
Verse 17
कर्णार्जुनाख्ये सङ्ग्रामे कर्णोरीनबधीच्छरैः द्वितीयाहनि कर्णस्तु अर्जुनेन निपातितः
কৰ্ণ–অৰ্জুন নামে খ্যাত সংগ্ৰামত কৰ্ণে শৰদ্বাৰা ওৰিণক বধ কৰিলে; কিন্তু দ্বিতীয় দিনা কৰ্ণ নিজেই অৰ্জুনৰ হাতে নিপাতিত হ’ল।
Verse 18
शल्यो दिनार्धं युयुधे ह्य् अबधीत्तं युधिष्ठिरः युयुधे भीमसेनेन हतसैन्यः सुयोधनः
শল্য অর্ধদিন যুদ্ধ কৰিলে; তাৰপিছত যুধিষ্ঠিৰে নিশ্চয়ই তাক বধ কৰিলে। সেনা বিনষ্ট হোৱাত সুয়োধন (দুৰ্যোধন) ভীমসেনৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলে।
Verse 19
बहून् हत्वा नरादींश् च भीमसेनमथाब्रवीत् गदया प्रहरन्तं तु भीमस्तन्तु व्यपातयत्
বহু নৰাদি লোকক বধ কৰি সি পাছত ভীমসেনক সম্বোধন কৰিলে; কিন্তু সি গদাৰে প্ৰহাৰ কৰিবলৈ আহোঁতে ভীমে তাক ছেদ কৰি নিপাতিত কৰিলে।
Verse 20
गदयान्यानुजांस्तस्य तस्मिन्नष्टादेशेहनि रात्रौ सुषुप्तञ्च बलं पाण्डवानां न्यपातयत्
সি গদাৰে তাৰ কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাসকলক নিপাতিত কৰিলে; আৰু সেই অষ্টাদশ দিনৰ ৰাতি, পাণ্ডৱসেনা নিদ্ৰিত থাকোঁতে, তেওঁলোকৰ বল ধ্বংস কৰি পেলালে।
Verse 21
अक्षौहिणीप्रमाणन्तु अश्वत्थामा महाबलः द्रौपदेयान् सपाञ्चालान् धृष्टद्युम्नञ्च सो ऽबधीत्
মহাবলী অশ্বত্থামাই অক্ষৌহিণী-প্ৰমাণ সংহাৰ ঘটাই দ্ৰৌপদীৰ পুত্ৰসকলসহ পাঞ্চালসকল আৰু ধৃষ্টদ্যুম্নকো বধ কৰিলে।
Verse 22
पुत्रहीनां द्रौपदीं तां रुदन्तीमर्जुनस्ततः शिरोमणिं तु जग्राह ऐषिकास्त्रेण तस्य च
তেতিয়া অৰ্জুনে পুত্ৰহীন হৈ কান্দি থকা দ্ৰৌপদীক দেখি, ঐষিকাস্ত্ৰৰ দ্বাৰা সেই ব্যক্তিৰ শিৰোমণি (মুকুটমণি) কেঢ়ি ল’লে।
Verse 23
अश्वत्थामास्त्रनिर्दग्धं जीवयामास वै हरिः उत्तरायास्ततो गर्भं स परीक्षिदभून्नृपः
অশ্বত্থামাৰ অস্ত্ৰে দগ্ধ হোৱা উত্তৰাৰ গৰ্ভক হৰিয়ে নিশ্চয়েই জীৱিত কৰিলে; সেই শিশুৱেই ৰজা পৰীক্ষিত হ’ল।
Verse 24
कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्त्रयो मुक्तास्ततो रणात् पाण्डवाः सात्यकिः कृष्णः सप्त मुक्ता न चापरे
কৃতবর্মা, কৃপ আৰু দ্ৰৌণি—এই তিনিজন ৰণক্ষেত্ৰৰ পৰা মুক্ত হ’ল। পাণ্ডৱসকল, সাত্যকি আৰু কৃষ্ণ—এই সাতজন ৰক্ষা পালে; আন কোনো নহয়।
Verse 25
स्त्रियश्चार्ताः समाश्वास्य भीमाद्यैः स युधिष्ठिरः संस्कृत्य प्रहतान् वीरान् दत्तोदकधनादिकः
যুধিষ্ঠিৰে ভীম আদি সকলৰ সৈতে শোকাৰ্ত নাৰীসকলক আশ্বাস দিলে; আৰু নিহত বীৰসকলৰ বিধিপূৰ্বক অন্ত্যেষ্টি সম্পন্ন কৰি উদক-তৰ্পণ আৰু ধনাদি দান কৰিলে।
Verse 26
भीष्माच्छान्तनवाच्छ्रुत्वा धर्मान् सर्वांश् च शान्तिदाम् राजधर्मान्मोक्षधर्मान्दानधर्मान् नृपो ऽभवत्
শান্তনুপুত্ৰ ভীষ্মৰ পৰা শান্তিদায়ক সকলো ধৰ্ম—ৰাজধৰ্ম, মোক্ষধৰ্ম আৰু দানধৰ্ম—শুনি ৰজা ধৰ্মত সুপ্ৰতিষ্ঠিত হ’ল।
Verse 27
अश्वमेधे ददौ दानं ब्राह्मणेभ्योरिमर्दनः श्रुत्वार्जुनान्मौषलेयं यादवानाञ्च सङ्क्षयम् राज्ये परीक्षितं स्थाप्य सानुजः स्वर्गमाप्तवान्
অশ্বমেধ সম্পন্ন কৰি শত্রুদমনকাৰী ৰজাই ব্ৰাহ্মণসকলক দান দিলে। অৰ্জুনৰ পৰা মৌষল-বিনাশ আৰু যাদৱসকলৰ সংক্ষয় শুনি, তেওঁ পৰীক্ষিতক সিংহাসনত স্থাপন কৰি কনিষ্ঠ ভ্ৰাতাসকলসহ স্বৰ্গ লাভ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Arjuna that bodies perish while the embodied Self does not; the yogin should remain equal-minded in success and failure and uphold rājadharma—linking metaphysics to ethical governance.
He hears from Bhīṣma the peace-bestowing teachings: rājadharma (duties of kingship), mokṣadharma (discipline toward liberation), and dānadharma (law of charitable giving).
Hari (Kṛṣṇa/Viṣṇu) revives Uttarā’s scorched embryo, ensuring Parīkṣit’s birth and the continuation of righteous kingship after the catastrophic war.