Adhyaya 24

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महादृवायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ध्रुवचर्याकीर्त्तनं नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः / पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्

ఇట్లు శ్రీబ్రహ్మాండపురాణం పూర్వభాగం ద్వితీయ అనుషంగపాదంలో ‘ధ్రువచర్యాకీర్తనం’ అనే ఇరవైమూడవ అధ్యాయం. సూతుడు పలికెను—ఇది విని సునయులు సందేహంతో మళ్లీ రోమహర్షణుని మరింత సమాధానం అడిగారు।

Verse 2

यदेतदुक्तं भवतागृहाणीत्येव विस्तृतम् / कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय

మీరు విస్తారంగా ‘గృహాలను గ్రహించండి’ అని చెప్పినది ఎలా? దేవగృహాలు ఎలా ఉంటాయి, జ్యోతిష్కాలను ఎలా వర్ణించాలి?

Verse 3

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निर्णयम् / वायुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः

ఇవన్నీ వివరించండి, జ్యోతిష్కాల నిర్ణయాన్ని కూడా చెప్పండి. వాయువు అన్నాడు—వారి మాట విని అప్పుడే సూతుడు సమాహితుడయ్యాడు.

Verse 4

उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णयम् / अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः

అప్పుడు అతడు వారి సందేహాన్ని తీర్చే పరమ వాక్యాన్ని పలికాడు—ఈ విషయమై మహాప్రాజ్ఞులు జ్ఞానబుద్ధితో చెప్పినదాన్ని.

Verse 5

एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् / यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः

ఇప్పుడు నేను మీకు సూర్యచంద్రుల ఉద్భవాన్ని చెబుతాను—ఇక్కడ సూర్యచంద్ర గ్రహాలు దేవగృహాలుగా ఎలా స్మరించబడ్డాయో.

Verse 6

ततः परं च त्रिविधस्याग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम् / दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु

తదుపరి నేను త్రివిధ అగ్నியின் ఉద్భవాన్ని చెబుతాను—దివ్య అగ్ని, భౌతిక అగ్ని, అలాగే అబ్యోని మరియు పార్థివ అగ్ని గురించి.

Verse 7

व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः / अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्

రాత్రి గడిచిన తరువాత, అవ్యక్తజన్ముడైన బ్రహ్ముని కాలంలో ఇది సమస్తం అవ్యాకృతంగా ఉండి, రాత్రి తిమిరంతో ఆవరించబడింది.

Verse 8

सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे / स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः

ఈ లోకంలో సమస్త భూతాలు లయమై విశేషాలు నశించినప్పుడు, అక్కడ భగవాన్ స్వయంభూ లోకవ్యవస్థను స్థాపించుటకు ప్రత్యక్షమయ్యాడు.

Verse 9

खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया / सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्

ప్రకటమగుటకు సంకల్పించి ఆయన జ్యోతి పురుగువలె సంచరించాడు; ఆపై లోకాది కాలంలో భూమి మరియు జలంలో ఆశ్రయించిన అగ్నిని చూచాడు.

Verse 10

संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः / पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते

ప్రకాశార్థం ఈశ్వరుడు దానిని సంయమించి మూడు విధాలుగా విభజించాడు; ఈ లోకంలో పార్థివమైన (స్థూలమైన) పవనమే ‘అగ్ని’ అని చెప్పబడుతుంది.

Verse 11

यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः / वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्

సూర్యునిలో తపించేది ‘శుచిఅగ్ని’ అని స్మరించబడుతుంది; విద్యుత్ స్వరూపమై జలంలో ఉన్నది తెలుసుకోవలసినది—ఇప్పుడు వాటి లక్షణాలను చెప్పుదును.

Verse 12

वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भास्त्रयो ऽग्रयः / तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि

వైద్యుత, జాఠర, సౌర—ఇవి జలగర్భంలో పుట్టిన మూడు శ్రేష్ఠ తేజస్సులు. అందుకే సూర్యుడు జలాన్ని పానంచేసి తన కిరణాలతో ఆకాశంలో ప్రకాశిస్తాడు.

Verse 13

वैद्युतेन समाविष्टो वार्ष्यो नाद्भिः प्रशाम्यति / मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः

వైద్యుత తేజస్సుతో ఆవిష్టమై వర్షరూపంగా ప్రकटించే అగ్ని నీటితో శాంతించదు. అలాగే మనుష్యుల కడుపులో ఉన్న పావకుడూ నీటితో అదుపులోకి రాడు.

Verse 14

तस्मात्सौरो वैद्युतश्च जाठरश्चप्यनिन्धनः / किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्

కాబట్టి సౌర, వైద్యుత, జాఠర—ఈ మూడు కూడా ఇంధనం లేకుండానే నిలిచే అగ్నితేజాలు. వాటిలో కొంత తేజం జలంలో నిక్షిప్తమై ఉందని భావిస్తారు; కొంత తేజం ఇంధనం లేకుండానే ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తుంది.

Verse 15

काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः / अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः

కట్టెల ఇంధనాన్ని మథించి పుట్టిన పావకుడు నీటితో శాంతిస్తాడు. జ్వాలలతో ప్రకాశించే పవమాన అగ్ని దీప్తిమంతుడు; కానీ జాఠర అగ్ని నిష్ప్రభమని స్మృతిలో చెప్పబడింది.

Verse 16

यश्चायं मण्डले शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशकः / प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे

మండలంలో కనిపించే ఈ శ్వేత, ఉష్ణతలేని, ప్రకాశక తేజస్సు సౌర ప్రభే. అది దేవాకరుడైన సూర్యునిలో ఒక పాదమాత్రంతో అస్తమిస్తుంది.

Verse 17

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते / उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्

రాత్రి అగ్నిలో ప్రవేశిస్తుంది; అందువల్ల అది దూరం నుండీ ప్రకాశిస్తుంది. మళ్లీ ఉదయించే సూర్యునిలో అగ్నిమయమైన ఉష్ణత ప్రవేశిస్తుంది.

Verse 18

पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ / प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी

పార్థివ అగ్నిలోని ఒక భాగం వల్లనే ఈ అగ్ని తపిస్తుంది. సౌర-అగ్నేయ తేజస్సులో ప్రకాశమూ ఉష్ణతయూ రెండూ ఉన్నాయి.

Verse 19

परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते परस्परम् / उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे

పరస్పర ప్రవేశం వల్ల అవి ఒకదానిని ఒకటి పోషించుకుంటాయి. భూమి ఉత్తరార్థంలో (ఒకటి) అలాగే దక్షిణంలో అగ్ని (ఉంటుంది).

Verse 20

उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्यपः / तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्

సూర్యుడు మళ్లీ ఉదయించినప్పుడు రాత్రి నీటిలో ప్రవేశిస్తుంది. అందువల్ల దిన-రాత్రి ప్రవేశం వల్ల నీళ్లు వేడెక్కుతాయి.

Verse 21

अस्तं याति पुन सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः / तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः

సూర్యుడు మళ్లీ అస్తమించినప్పుడు పగలు నీటిలో ప్రవేశిస్తుంది. అందువల్ల రాత్రి మళ్లీ తెల్లగా, ప్రకాశంగా నీళ్లు కనిపిస్తాయి.

Verse 22

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे / उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः

ఈ క్రమయోగమువలన భూమి దక్షిణోత్తర భాగములలో జలము నిత్యము ఉదయాస్తమయముల ద్వారా అహోరాత్రమున ప్రవేశించును।

Verse 23

यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः / पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः

తపించు సూర్యుడు తన కిరణములతో జలమును పానము చేయును; భౌమాగ్నితో మిశ్రమమైనప్పటికీ అతడు దివ్యుడు, శుచియని స్మరింపబడెను।

Verse 24

सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः / आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः

సహస్రపాదుడైన ఆ శుచి వహ్ని ఘృతకుంభసమానంగా ప్రకాశించి, నాడుల సహస్రముచే సమంతతః జలమును గ్రహించును।

Verse 25

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव समन्ततः / स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः

నదీజలములు, సముద్రజలములు, చుట్టూరా కూపజలములు; స్థావర-జంగమములలోనున్నవి, అలాగే కుల్యాది కాలువల జలములు—ఇవన్నీ।

Verse 26

तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम् / तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः

అతని రశ్మిసహస్రము శీతము, వర్షము, ఉష్ణతను ప్రకటించును; వాటిలో నాలుగు వందల నాడులు విచిత్రమూర్తులై వర్షమును కురిపించును।

Verse 27

चन्दनाश्चैव साध्यश्च कूतनाकूतनास्तथा / अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

చందనా, సాధ్య, కూతనా-అకూతనా అని పిలువబడే ‘అమృతా’ నామక రశ్ములన్నీ వర్షాన్ని సృష్టించేవి.

Verse 28

हिमोद्गताश्च ताभ्यो ऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः / दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः

వాటినుంచి మరల హిమోద్గతమైన మూడు వందల ఇతర రశ్ములు పుడతాయి; అవి దృశ్య, మేఘ, యామ్య, హ్రదినీ అని పిలువబడి హిమాన్ని సృష్టిస్తాయి.

Verse 29

चन्द्रास्ता नामतः प्रोक्ता मिताभास्तु गभस्तयः / शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा

వాటిని ‘చంద్రా’ అని పేరుతో చెప్పారు; వాటి గభస్తులు మితప్రభలు. అలాగే శుక్లా, కుహకా, గావో, విశ్వభృత అని కూడా ఉన్నాయి.

Verse 30

शुक्लास्ता नामतः सर्वस्त्रिशता धर्मसर्जनाः / समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः

‘శుక్లా’ అనే పేరుగల ఆ మూడు వందల రశ్ములన్నీ ధర్మసృష్టికర్తలు; అవి నాడులను సమంగా విభజించి మనుష్య, పితృ, దేవతలలో ప్రవహిస్తాయి.

Verse 31

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया तु पितॄनपि / अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ

అతడు ఇక్కడ ఔషధితో మనుష్యులను, స్వధతో పితృలను, అమృతంతో సమస్త దేవతలను—ఈ ముగ్గురినీ మూడు విధాలుగా తర్పింపజేస్తాడు.

Verse 32

वसंते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपति त्रिभिः / वर्षास्वथो शरदि वै चतुर्भिश्च प्रवर्षति

వసంతంలోను గ్రీష్మంలోను ఆయన మూడు వందల కిరణాలతో తాపం కలిగిస్తాడు; వర్షాకాలంలోను శరదృతువులోను నాలుగు వందల కిరణాలతో వర్షం కురిపిస్తాడు।

Verse 33

हेमन्ते शिशिरे चैव हिम मुत्सृजते त्रिभिः / इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा

హేమంతం, శిశిరంలో ఆయన మూడు వందల కిరణాలతో హిమాన్ని విడిచిపెడతాడు; (ఆదిత్యరూపాలు) ఇంద్రుడు, ధాత, భగ, పూష, మిత్ర, వరుణుడు, అర్యమా.

Verse 34

अंशुर्विवस्वास्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च / माघमासे तु वरुणः पूषा चैव तु फलाल्गुने

అంశు, వివస్వాన్, త్వష్ట, సవిత, విష్ణువు—ఇవి (ఆదిత్యరూపాలు); మాఘమాసంలో వరుణుడు, ఫాల్గుణంలో పూషా అని స్మరించబడతారు।

Verse 35

चैत्रे मासि तु देतोंशुर्धाता वैशाखतापनः / ज्येष्ठमासे भवेदिन्द्रश्चाषाढे सविता रविः

చైత్రమాసంలో దేతోంశు, వైశాఖంలో ధాత (తాపన), జ్యేష్ఠంలో ఇంద్రుడు, ఆషాఢంలో సవితా-రవి (రూపం) అవుతాడు।

Verse 36

विवस्वाञ्छ्रावणे मासि प्रोष्ठे मासे भागः स्मृतः / पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा च कार्तिके रविः

శ్రావణమాసంలో వివస్వాన్; ప్రోష్ఠపదమాసంలో భగ అని స్మరించబడతాడు; ఆశ్వయుజంలో పర్జన్యుడు; కార్తికంలో త్వష్టా మరియు రవి (రూపం) అవుతాడు।

Verse 37

मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषेविष्णुः सनातनः / पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि

మార్గశీర్ష మాసంలో సూర్యుడు ‘మిత్ర’ రూపమై ఉంటాడు; పౌషంలో సనాతన ‘విష్ణు’ రూపమై ఉంటాడు. వరుణుని అర్కకర్మలో ఐదు వేల రశ్ములు ప్రవహిస్తాయి.

Verse 38

षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽशुसप्तभिस्तथा / धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः

ఆరు వేల రశ్ములతో దేవుడు పూషా; ఏడు వేలతో అశు. ఎనిమిది వేలతో ధాతా; తొమ్మిది వేల రశ్ములతో శతక్రతు (ఇంద్రుడు) ప్రవహిస్తాడు.

Verse 39

सविता दशभिर्याति यात्येकादशभिर्भगः / सप्तभिस्तपते सित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत्

సవితా పది (వేల) రశ్ములతో సాగుతాడు; భగుడు పదకొండు రశ్ములతో సాగుతాడు. సిత్రుడు ఏడు రశ్ములతో తపిస్తాడు; త్వష్టా ఎనిమిది (వేల) రశ్ములతో తపిస్తాడు.

Verse 40

अर्यमा दशाभिर्याति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् / षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विषणुस्तपति मेदिनीम्

అర్యమా పది (వేల) రశ్ములతో సాగుతాడు; పర్జన్యుడు తొమ్మిది రశ్ములతో తపిస్తాడు. విషణు ఆరు వేల రశ్ములతో మెదినీ (భూమి)ని తపింపజేస్తాడు.

Verse 41

वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मेर्ऽकः कनकप्रभः / श्वेतवर्णस्तु वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः

వసంతంలో సూర్యుడు కపిల (తామ్రవర్ణ)ంగా ఉంటాడు; గ్రీష్మంలో అర్కుడు కనకప్రభతో మెరుస్తాడు. వర్షాకాలంలో శ్వేతవర్ణంగా; శరదృతువులో భాస్కరుడు పాండువర్ణంగా ఉంటాడు.

Verse 42

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शैशिरे लोहितो रविः / इति वर्णाः समा ख्याताः सूर्यस्यर्तुसमुद्भवाः

హేమంత ఋతువులో సూర్యుడు తామ్రవర్ణుడై, శైశిరంలో రవి లోహితవర్ణుడై ప్రకాశిస్తాడు. ఈ విధంగా ఋతులనుబట్టి సూర్యుని వర్ణాలు ప్రసిద్ధమని చెప్పబడినవి.

Verse 43

औषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पिदृष्वपि / सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु न यच्छति

సూర్యుడు ఔషధుల్లో బలాన్ని స్థాపిస్తాడు; పితృదేవతల్లో స్వధా ద్వారా తృప్తిని కలిగిస్తాడు. దేవతల్లో అమృతానికి కూడా కారణమవుతాడు; అయినా ఈ మూడు వర్గాలలో పరస్పరం ‘త్రయం’ను ఇవ్వడు.

Verse 44

एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् / भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्

ఈ విధంగా లోకహితాన్ని సాధించే సౌర సహస్రరశ్ములు ఋతువును పొందినప్పుడు విభజింపబడి, జలంలో శీత-ఉష్ణ ప్రవాహాన్ని కలిగిస్తాయి.

Verse 45

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्य संज्ञितम् / नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च

ఇలా ఈ శ్వేతమైన, భాస్వరమైన మండలం ‘సూర్య’ అనే నామంతో ప్రసిద్ధం. నక్షత్రాలు, గ్రహాలు, సోముడు (చంద్రుడు) వీటికి ఇది ఆధారమూ, యోనియూ అవుతుంది.

Verse 46

चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः / नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रह राजो दिवाकरः

చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, సమస్త గ్రహాలు—ఇవన్నీ సూర్యసంభవమని తెలుసుకోవాలి. నక్షత్రాధిపతి సోముడు; గ్రహరాజు దివాకరుడు (సూర్యుడు).

Verse 47

शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः / पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः

మిగిలిన ఐదు గ్రహాలు ఈశ్వరస్వరూపాలు, ఇష్టానుసారంగా సంచరించేవని తెలుసుకోవాలి. పాఠంలో అగ్నిని ఆదిత్యుడని, జలాన్ని చంద్రుడని స్మరించారు.

Verse 48

शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत / सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः

మిగిలిన గ్రహాల స్వభావాలను సమ్యకంగా వర్ణిస్తున్నాను—వినండి. దేవసేనాధిపతి స్కందుడే ‘అంగారక’ గ్రహమని పఠించబడుతుంది.

Verse 49

नारायणं बुधं प्राहुर्वेदज्ञानविदो बुधाः / रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम्

వేదజ్ఞానంలో నిపుణులైన పండితులు బుధగ్రహాన్ని నారాయణుడని అంటారు. అలాగే రుద్రుడే వైవస్వతుడు—సాక్షాత్తు యముడు, లోకప్రభువు—స్వయంగా.

Verse 50

महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः / देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ

మహాగ్రహమైన, ద్విజశ్రేష్ఠుడైన, మందగమి శనైశ్వరుడు. అలాగే దేవాసురుల ఇద్దరు గురువులు—శుక్రుడు, బృహస్పతి—ప్రకాశవంతమైన మహాగ్రహాలు.

Verse 51

प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती / आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः

ఈ ఇద్దరూ—శుక్రుడు, బృహస్పతి—ప్రజాపతి కుమారులు. సమస్త త్రైలోక్యానికి మూలం ఆదిత్యుడే; ఇందులో సందేహం లేదు.

Verse 52

भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् / रुद्रोपेन्द्रेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्

ఈ మూలం నుంచే దేవాసురమానవులతో కూడిన సమస్త జగత్తు ఉద్భవిస్తుంది; రుద్రుడు, ఉపేంద్రుడు, ఇంద్రుడు, చంద్రుడు మరియు త్రిదివవాసి శ్రేష్ఠ విప్రులూ ఇదే ఆధారం।

Verse 53

द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् / सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः

దీప్తిమంతులందరిలోని సంపూర్ణ కాంతి, సర్వలోకాలలో వ్యాపించిన ఆ తేజస్సు—అదే సర్వాత్మ, సర్వలోకేశ్వరుడు, మహాదేవుడు, ప్రజాపతి.

Verse 54

सूर्य एव त्रिलोकस्य सूलं परमदैवतम् / ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते

సూర్యుడే త్రిలోకానికి శూలస్వరూపమైన పరమదైవం; ఆయన నుంచే సమస్తం జన్మిస్తుంది, ఆయనలోనే లయమవుతుంది।

Verse 55

भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःमृतौ पुरा / जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः

హే విప్రులారా! లోకాల భావాభావాలు పురాతనకాలంలో ఆదిత్యుని నుంచే వెలువడ్డాయి; జగత్తుకు జ్ఞేయమైన గ్రహం ఆ దీప్తిమంతుడు, సుప్రభుడు రవి.

Verse 56

अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः / क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः

ఇక్కడే క్షణాలు, ముహూర్తాలు, దినాలు, రాత్రులు, సమస్త పక్షాలు మళ్లీ మళ్లీ జన్మించి మళ్లీ మళ్లీ నశిస్తాయి।

Verse 57

मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च / तदादित्यादृते ह्येषा कालंसख्या न विद्यते

మాసాలు, సంవత్సరాలు, ఋతువులు, యుగాలు—ఇవన్నీ; ఆ ఆదిత్యుని లేకుండా కాలగణన ఉండదు.

Verse 58

कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः / ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः

కాలం లేకుండా నిగమవిధి లేదు, దీక్ష లేదు, దైనందిన కర్మక్రమం లేదు; ఋతువుల విభాగం లేక పుష్పం, మూలం, ఫలం ఎక్కడి నుంచి?

Verse 59

कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणो ऽपि वा / अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चैह च

పంటల ఉత్పత్తి ఎక్కడి నుంచి? గడ్డి-ఔషధుల సమూహం కూడా ఎలా? జీవుల వ్యవహారాలు లుప్తమవుతాయి—దివిలోనూ ఇహలోకంలోనూ.

Verse 60

जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् / स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः

జగత్తును తపింపజేసే భాస్కరుడు లేకపోతే చీకటి అనే దొంగను ఎవరు ఆపగలరు? ఆయనే కాలం, ఆయనే అగ్ని—ద్వాదశాత్మక ప్రజాపతి.

Verse 61

तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् / स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम्

హే ద్విజశ్రేష్ఠులారా! ఇతడు చరాచరాలతో కూడిన త్రైలోక్యాన్ని తపింపజేస్తాడు; ఇతడే తేజస్సుల రాశి, సర్వలోకాల అంధకారాన్ని హరించేవాడు.

Verse 62

उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत् / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः

ఉత్తమ మార్గాన్ని ఆశ్రయించి వాయువు యొక్క ప్రభలతో ఈ జగత్తు పక్కల, పై, కింద—అన్నివైపులా తాపింపబడుతుంది।

Verse 63

यथा प्रभाकरो दीपोगृहमध्ये ऽवलंबितः / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम्

ఇల్లు మధ్యలో వేలాడదీసిన ప్రకాశదాయక దీపం ఎలా పక్కల, పై, కింద—సమానంగా—చీకటిని తొలగిస్తుందో, అలాగే।

Verse 64

तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्पतिः / सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः

అదేవిధంగా సహస్ర కిరణాలుగల గ్రహరాజు, జగత్పతి సూర్యుడు తన కిరణాలతో సమస్త జగత్తును అన్ని వైపులా ప్రకాశింపజేస్తాడు।

Verse 65

रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदात्दृतम् / तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयो नयः

రవి యొక్క సహస్ర కిరణాలు ముందుగా చెప్పబడినవి; వాటిలో మళ్లీ ఏడు కిరణాలు శ్రేష్ఠమైనవి—గ్రహాలను నడిపించే మార్గదర్శకాలు।

Verse 66

सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च / विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परः

ఆ (ఏడు శ్రేష్ఠ కిరణాలు) సుషుమ్ణ, హరికేశ, విశ్వకర్మ, విశ్వశ్రవా; ఇంకా రెండు—సంపద్ మరియు వసురత—అత్యుత్తమమైనవి।

Verse 67

अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः / सुषुम्णः सूर्यरश्मिस्तु क्षीण शशिनमेधयेत्

మరొకటి ‘అర్వావసు’ అని, ఇంకొకటి ‘స్వరాట్’ అని కీర్తించబడింది. ‘సుషుమ్ణ’ సూర్యరశ్మి; అది క్షీణమైన చంద్రునికూడా పోషిస్తుంది.

Verse 68

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः / हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते

ఆ ‘సుషుమ్ణ’ త్ర్యక్‌గతిగా మరియు ఊర్ధ్వగతిగా సంచరించేదిగా కీర్తించబడింది. తూర్పున ఉన్నది ‘హరికేశ’ మరియు ‘ఋక్షయోని’ అని ప్రసిద్ధి.

Verse 69

दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम् / विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः

దక్షిణ దిశలో ‘విశ్వకర్మ’ అనే రశ్మి బుధగ్రహాన్ని వృద్ధి చేస్తుంది. పశ్చిమంలో ఉన్నది ‘విశ్వశ్రవా’; జ్ఞానులు దానిని ‘శుక్రయోని’ అని స్మరిస్తారు.

Verse 70

संपद्वसुस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु / षष्ठस्त्वर्व्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः

‘సంపద్వసు’ అనే రశ్మి ‘లోహిత’ (మంగళ) యొక్క యోని, అంటే ఉద్భవస్థానం. ఆరవది ‘అర్వావసు’ రశ్మి బృహస్పతి యొక్క యోని అని చెప్పబడింది.

Verse 71

शनैश्चरंपुन श्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् / एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः

మళ్లీ ‘స్వరాట్’ అనే రశ్మి వల్ల శనైశ్చరుడు (శని) కూడా పుష్టి పొందుతాడు. ఈ విధంగా సూర్యప్రభావంతో గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, తారలు ప్రకాశిస్తాయి.

Verse 72

वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् / नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः

అవి అన్నీ ఆకాశంలో విహరిస్తూ, ఈ సమస్త జగత్తు మళ్లీ మళ్లీ ప్రవహిస్తుంది; అవి క్షీణించవు గనుక ‘నక్షత్రాలు’ అని పిలువబడతాయి।

Verse 73

क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः / तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रकारकाः

ఈ క్షేత్రాలు ముందుగా కిరణాలతో ప్రత్యక్షమవుతాయి; తరువాత నక్షత్రాలకు కారకుడైన సూర్యుడు వాటి క్షేత్రాలను యథావిధిగా స్వీకరిస్తాడు।

Verse 74

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् / तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः

ఇక్కడ పుణ్యంతో తీరినవారికి పుణ్యాంతంలో గ్రహాశ్రయం లభిస్తుంది; తరింపజేయుటవలన ఇవి ‘తారకలు’, తెల్లని కాంతివలన కూడా ‘తారకలు’ అని పిలుస్తారు।

Verse 75

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः / आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तपसामपि

దివ్యమైనవి, భౌమమైనవి, రాత్రివేళవైనవి—అన్నిటినుండి; ఆదిత్యుడు తన తేజస్సుతో నిత్యం అన్నిటినీ, తపస్సుల తేజస్సునూ కూడ, గ్రహిస్తాడు।

Verse 76

स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते / स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः

ధాతువుల్లో ‘స్వన’ ధాతువు ‘స్యందన’ (ప్రవహింపజేయుట) అర్థంలోనూ భావించబడుతుంది; తేజస్సును, జలాన్ని ప్రవహింపజేయుటవలన అతడు ‘సవితా’ అని భావించబడెను।

Verse 77

बह्वर्थश्चदिरित्येष ह्लादने धातुरुच्यते / शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते

‘చది’ అనే ధాతువు బహుఅర్థమయినది; ఇది హ్లాదనము (ఆనందము)ను సూచిస్తుంది; శుక్లత్వం, అమృతత్వం, శీతలత్వం లోనూ ఇది భావింపబడుతుంది।

Verse 78

सूर्याचन्द्रमसो र्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे / जलतेचौमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे

సూర్యచంద్రుల దివ్యమైన, ప్రకాశించే మండలాలు ఆకాశంలో ఉన్నాయి; అవి జల-తేజోమయమై, శుక్లంగా, వృత్తకుంభంలా శుభంగా కనిపిస్తాయి।

Verse 79

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् / घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु

అక్కడ శశి (చంద్రుడు) యొక్క మండలం ఘన జలతత్త్వమయమని చెప్పబడింది; భాస్కరుని (సూర్యుని) శుక్ల మండలం ఘన తేజోతత్త్వమయం।

Verse 80

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः

సర్వ దేవతలు అన్ని విధాలుగా ఈ స్థానాలలో ప్రవేశిస్తారు; ప్రతి మన్వంతరంలో వారు నక్షత్రాలు, సూర్యుడు మరియు గ్రహాల ఆశ్రయంతో నివసిస్తారు।

Verse 81

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च / सौरं सूर्यो विशेत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च

ఆ స్థానాలే దేవగృహాలు, అవే ఆ పేర్లతో ప్రసిద్ధమవుతాయి; సూర్యుడు ‘సౌర’ స్థానంలో ప్రవేశిస్తాడు, అలాగే సోముడు (చంద్రుడు) ‘సౌమ్య’ స్థానంలో।

Verse 82

शौक्रं शुक्रो विशेत्स्थानं षोड शार्चिः प्रभास्वरम् / जैवं बृहस्पतिश्चैव लौहितं चैव लोहितः

శుక్రుడు శౌక్రమనే స్థానంలో ప్రవేశిస్తాడు; అది పదహారు కిరణాలతో ప్రకాశిస్తుంది. బృహస్పతి జైవ స్థానంలో, లొహితుడు (కుజుడు) లౌహిత స్థానంలో ప్రవేశిస్తాడు.

Verse 83

शनैश्चरो र्विशेत्स्थानं देवः शानैस्चरं तथा / बौधं बुधो ऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमास्थितः

శనైశ్చరుడు (శని) శనైశ్చరమనే స్థానంలో ప్రవేశిస్తాడు; దేవుడూ అలాగే శానైశ్చరంలో. తరువాత బుధుడు బౌధ స్థానంలో, స్వర్భానుడు తన స్వర్భాను స్థానంలో స్థితి పొందుతాడు.

Verse 84

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत / गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्म नाम्

అన్ని నక్షత్రాలు తమ తమ నక్షత్ర స్థానాలలో ప్రవేశిస్తాయి. ఈ సమస్త గ్రహ-గృహాలు పుణ్యాత్ములకు జ్యోతిర్మయ నివాసాలవుతాయి.

Verse 85

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा / स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदात्रूतसंप्लवम्

కల్పారంభంలో ఇవి ప్రవృత్తమై స్వయంభువు (బ్రహ్మ) చేత నిర్మితమయ్యాయి. ప్రళయ మహాసంప్లవం వచ్చేవరకు ఈ స్థానాలు నిలిచి ఉంటాయి.

Verse 86

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै / अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवस्थानानि वै पुनः

అన్ని మన్వంతరాలలో ఆ దేవస్థానాలు నిశ్చయంగా ఉంటాయి. ఆ దేవస్థానాలలో వాటి అధిష్ఠాతృ దేవతలు (అభిమానులు) మళ్లీ మళ్లీ స్థిరపడుతారు.

Verse 87

अतीतैस्तु सहातीता भाव्या भाव्यैः सुरैः सह / वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह / अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैतानिकाः स्मृताः

అతీతకాలంతో కలిసి అతీతమైనవారు, భవిష్యత్తుతో కలిసి భవిష్యమైనవారు, వర్తమానంతో కలిసి వర్తమానంలో నిలిచిన స్థిరసురులు—అని చెప్పబడింది. ఈ మన్వంతరంలో గ్రహాలు ‘వైతానిక’మని స్మృతిలో ఉన్నాయి.

Verse 88

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे / त्विषिनामा धर्मसुतः सोमो देवो वसुः स्मृतः

అదితి కుమారుడు వివస్వాన్‌నే వైవస్వత మన్వంతరంలో సూర్యుడు. అలాగే ధర్మపుత్రుడు ‘త్విషి’ అనే దేవుడు సోముడు వసువుగా స్మరించబడుతున్నాడు.

Verse 89

शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः / बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽगि रस्सुतः

శుక్రుడు దేవుడిగా తెలిసికొనవలెను—అతడు భార్గవుడు, అసురులకు యాజకుడు. అలాగే ‘బృహత్తేజా’ అనే దేవుడు, అంగిరసుని కుమారుడు, దేవాచార్యుడిగా స్మృతిలో ఉన్నాడు.

Verse 90

बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः / शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः

బుధుడు మనోహరుడు; అతడు త్విషి కుమారుడిగా స్మృతిలో ఉన్నాడు. అలాగే శనైశ్చరుడు ‘విరూప’ అని ప్రసిద్ధుడు; అతడు వివస్వాన్‌కు సంజ్ఞా కుమారుడు.

Verse 91

अग्नेर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः / नक्षत्राण्यृक्षनामानो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः

అగ్నికి వికేశ్యలో ‘యువా’ అనే లోహితాధిపుడు జన్మించాడు. అలాగే ‘ఋక్ష’ అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధమైన నక్షత్రాలు దాక్షాయణులు—దక్షుని కుమార్తెలు—అని స్మృతిలో ఉన్నాయి.

Verse 92

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः / सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्त्तिता ह्यभिमानिनः

సింహికాపుత్రుడైన స్వర్భాను భూతసంతాపకుడైన అసురుడు; సోముడు, నక్షత్రాలు, గ్రహాలు, సూర్యుని విషయమున అతడు అహంకారిగా కీర్తింపబడెను.

Verse 93

स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिनश्चाथ देवताः / शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः

ఈ స్థానములు మరియు వాటిలో నివసించే దేవతలును చెప్పబడినవి; సహస్రాంశుడైన వివస్వాన్ సూర్యుని స్థానం శ్వేతమై అగ్నిమయమై యున్నది.

Verse 94

सहस्रांशोस्त्विषेः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च / आप्यं श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम्

సహస్రాంశుని తేజస్సు స్థానం కూడా శ్వేతమై అంబుమయమై యున్నది; మనోహరుడైన పంచరశ్మి (చంద్రుడు) గృహం జలమయమై శ్యామవర్ణమని స్మృతము.

Verse 95

शुक्रस्याप्यम्मयं शुक्लं पद्मं षौडःशरश्मिषु / नवरश्मेस्तु भौमस्य लौहितं स्थानमम्मयम्

శుక్రుని స్థానం కూడా శ్వేతమై అంబుమయమై పద్మరూపమై—షోడశరశ్మియుతమని; నవరశ్మియైన భౌముడు (మంగళుడు) స్థానం అంబుమయమై లౌహితవర్ణమని చెప్పబడెను.

Verse 96

हरिदाप्यं बृहत्स्थानं द्वादशांशैर्बृहस्पतेः / अषृ रश्मिगृहं प्रोक्तं कृष्णं मन्दस्य चाम्मयम्

ద్వాదశాంశుడైన బృహస్పతి యొక్క విశాలస్థానం హరితాభమై జలమయమై యున్నది; మంద్రుడైన శని గృహం అష్టరశ్మియుతమై జలమయమై కృష్ణవర్ణమని ప్రోక్తము.

Verse 97

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम् / विज्ञेयास्तारकाः सर्वा अम्मयास्त्त्वे करश्मयः

స్వర్భానుని తామస స్థానం భూతసంతాపాలయం; సమస్త తారలు తెలిసికొనవలెను, వాటి కిరణాలు జలమయమని చెప్పబడినవి.

Verse 98

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चापि वर्णतः / घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः

అవి పుణ్యకీర్తుల ఆశ్రయములు, వర్ణములో అత్యంత శుభ్రములు; ఘనజలస్వరూపములని తెలిసికొనవలెను, కల్పారంభముననే నిర్మితములు.

Verse 99

आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः / नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः

ఆదిత్య రశ్ముల సంయోగముచేత అవి ప్రకాశస్వరూపములని స్మరించబడినవి; సవితృదేవుని వ్యాసము తొమ్మిది వేల యోజనములని చెప్పబడింది.

Verse 100

त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः / द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः

ఆ మండలపు విస్తారము ప్రమాణముచేత మూడు రెట్లు అని చెప్పబడింది; సూర్య విస్తారమునకు రెండింతలు శశి (చంద్రుడు) విస్తారమని స్మృతం.

Verse 101

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति / उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः

ఆ ఇద్దరితో సమానమై స్వర్భాను క్రిందికి ప్రసరిస్తాడు; భూమి ఛాయను ఎత్తుకొని మండలాకృతి నిర్మితమైంది.

Verse 102

स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् / आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु

స్వర్భానునకు విశాలమైన స్థానం మూడవది, అది తమోమయం; ఆదిత్యుని నుండి బయలుదేరి పర్వకాలాలలో సోముని (చంద్రుని) చేరుతాడు.

Verse 103

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु / स्वर्भासा नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते

అతడు సోముని నుండి ఆదిత్యుని చేరి, మళ్లీ సౌర పర్వకాలాలలో తిరిగి వస్తాడు; స్వర్భా (ప్రకాశం) చేత తోసివేయబడుట వలన అతడు స్వర్భానువు అని పిలువబడతాడు.

Verse 104

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्तु विधीयते / विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः

చంద్రుని పదహారవ భాగపు ప్రమాణంగా భార్గవుడు (శుక్రుడు) విధించబడతాడు; మండలపు వ్యాసం మరియు యోజన ప్రమాణం ప్రకారం.

Verse 105

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः / बृहस्पतेः पाद हीनौ भौमसौरावुभौ स्मृतौ

భార్గవుని కంటే ఒక పాదం తక్కువగా బృహస్పతి అని తెలుసుకోవాలి; బృహస్పతికి ఒక పాదం తక్కువగా భౌముడు (మంగళుడు) మరియు సౌరుడు (శని) ఇద్దరూ స్మరించబడతారు.

Verse 106

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः / तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्ति च यानि वै

ఆ ఇద్దరి విస్తారం మరియు మండలం కంటే ఒక పాదం తక్కువగా బుధుడు (గ్రహం) ఉన్నాడు; అలాగే తారలు-నక్షత్రరూపాలు కూడా దేహధారులై (ప్రకాశమై) ఉంటాయి.

Verse 107

बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै / प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

తత్త్వవిత్తుడు తెలుసుకోవలసినది: బుధునితో సమరూపమైన నక్షత్రాలు తమ విస్తారము మరియు మండలము ప్రకారం ప్రాయశః చంద్రయోగముతో యుక్తమై ఉంటాయి।

Verse 108

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् / शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

తారల నక్షత్రరూపాలు పరస్పరం తక్కువగా ఉంటాయి; వాటి మధ్య దూరం ఐదు వందలు, నాలుగు వందలు, మూడు వందలు, రెండు వందలు యోజనలుగా చెప్పబడింది।

Verse 109

पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि च / योजनाद्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

తూర్పు-పడమర వైపులనున్న తారకమండలాలు పరస్పరం సమీపంగా ఉంటాయి; వాటి మధ్య దూరం ఒక యోజన యొక్క అర్ధమాత్రమే, దానికన్నా తక్కువ కాదు।

Verse 110

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः / सौरोङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

వాటికి పైగా దూరంగా సంచరించే మూడు గ్రహాలు ఉన్నాయి; సౌర, ఆంగిరస, వక్ర—ఇవన్నీ మందగతితో సంచరించేవిగా తెలుసుకోవాలి।

Verse 111

तेभ्यो ऽध स्तात्तु चत्वारः पुनरेव महाग्रहाः / सूर्यसोमौ बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

వాటికన్నా క్రింద మళ్లీ నాలుగు మహాగ్రహాలు ఉన్నాయి—సూర్యుడు, సోముడు (చంద్రుడు), బుధుడు, భార్గవుడు (శుక్రుడు); ఇవి శీఘ్రగాములు।

Verse 112

तावत्यस्तारकाकोट्यो यावदृक्षाणि सर्वशः / विधिना नियमाच्चैषामृक्षचर्या व्यवस्थिता

సర్వత్ర యెన్ని ఋక్షాలు (నక్షత్రాలు) ఉన్నాయో అంతే తారల కోట్లు; విధి నియమాలచే వాటి నక్షత్రచర్య స్థిరంగా ఏర్పాటైంది।

Verse 113

गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात् / उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

ఆ నక్షత్రపథాలలో సూర్యుని గతి అయనక్రమం వల్ల నీచ-ఉచ్చంగా మారుతుంది; అలాగే పర్వదినాలలో చంద్రుడు ఉత్తరాయణమార్గంలో ఉన్నప్పుడు।

Verse 114

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नीतिव्यक्तैर्गभस्तिभिः / तदा दक्षिणमार्गस्यो नीयां विथीमुपाश्रितः

ఎత్తు కారణంగా స్పష్టమైన కిరణాలతో అది త్వరగా కనిపిస్తుంది; అప్పుడు అది దక్షిణమార్గంలోని దిగువ వీధిని ఆశ్రయిస్తుంది।

Verse 115

भूमि लेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोः सदा / न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

పౌర్ణమి, అమావాస్య సమయాలలో సూర్యుడు ఎల్లప్పుడూ భూమిరేఖచే ఆవరించబడుతాడు; యథాకాలం కనిపించడు, త్వరగా అస్తమిస్తాడు కూడా।

Verse 116

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावस्यां निशाकरः / दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

కాబట్టి అమావాస్యనాడు ఉత్తరమార్గంలో ఉన్న నిశాకరుడు (చంద్రుడు) కనిపిస్తాడు; కానీ నియమప్రకారం దక్షిణమార్గంలో కనిపించడు।

Verse 117

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावृतः / समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

జ్యోతిష్యాల గతి-యోగముచే సూర్యచంద్రులు ఆవరితులగుదురు; విషువత్తుల్లో వారి అస్తమయమూ ఉదయమూ సమకాలముగా జరుగును.

Verse 118

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ / पूर्णामवास्ययोर्ज्ञोयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

ఉత్తర వీథుల్లో వారి అస్తమయ-ఉదయాలలో వ్యత్యాసము కలుగును; పౌర్ణమి మరియు అమావాస్యలలో ఈ భేదము జ్ఞేయము, ఎందుకంటే వారు జ్యోతిశ్చక్రానుసారులు.

Verse 119

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् / तदा सर्वग्रहाणां च सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति

కిరణమయుడైన సూర్యుడు దక్షిణాయన మార్గంలో సంచరించినప్పుడు, అప్పుడు అతడు సమస్త గ్రహములకన్నా క్రిందకు ప్రసరించుచున్నట్లు కనిపించును.

Verse 120

विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति

విస్తారమైన మండలమును ఏర్పరచి, దాని పైభాగమున శశి సంచరించును; సమస్త నక్షత్రమండలము సోమునికన్నా పైకి ప్రసరించుచున్నది.

Verse 121

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्द्ध्र बुधादूर्द्ध्वं तु भार्गवः / वक्रस्तु भार्गवादूर्द्ध्व वक्रादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः

నక్షత్రములకన్నా పైగా బుధుడు, బుధునికన్నా పైగా భార్గవుడు (శుక్రుడు); భార్గవునికన్నా పైగా వక్రుడు (కుజుడు), వక్రునికన్నా పైగా బృహస్పతి ఉన్నాడు.

Verse 122

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् / ऋषीणां चापि सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः

దాని పైగా శనైశ్చరుడు, దాని పైగా సప్తర్షిమండలం; ఆ ఏడు ఋషులకన్నా పైగా ధ్రువ నక్షత్రం స్థిరంగా నిలిచియున్నది।

Verse 123

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च / ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम्

యోజనాల శతకాలు, సహస్రాల ద్విగుణ పరిమాణాలలో, పైభాగంలో క్రమానుసారంగా తారలు–గ్రహాల మధ్య అంతరాలు ఉంటాయి।

Verse 124

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौं च दिवि दिव्येन तेज सा / नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो नियताः क्रमात्

గ్రహాలు, చంద్రుడు, సూర్యుడు దివ్య తేజస్సుతో ఆకాశంలో నిత్యం నక్షత్రరాశులతో యుక్తమై, నియత క్రమంలో గమనం చేస్తారు।

Verse 125

ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृजवस्तथा / समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः

గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, సూర్యుడు—ఇవి నీచ-ఉచ్చ స్థితులను, అలాగే ఋజు గమనాన్ని కలిగి ఉంటాయి; వాటి సంయోగం, వియోగం ప్రజలు ఏకకాలంలో దర్శిస్తారు।

Verse 126

परस्परस्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् / असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः

ఇవి పరస్పరంగా స్థితమై పరస్పరమే యుక్తమవుతాయి; వాటి యోగం కలయికలో కలత లేకుండా ఉందని పండితులు గ్రహించాలి।

Verse 127

इत्येवं सन्निवेशो वै वृथिव्या ज्यौतिषस्य च / द्विपानामुदधीनां च पर्वतानां त्थैव च

ఇలా భూమి, జ్యోతిష్‌మండలం, ద్వీపాలు, సముద్రాలు మరియు పర్వతాల సన్నివేశం వివరించబడింది.

Verse 128

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसंति वै / एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः

వర్షాలు, నదులు మరియు వాటిలో నివసించేవారిని గురించి—ఈ నక్షత్రాలలోనే సమస్త గ్రహాలు ఉద్భవించాయి.

Verse 129

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेंऽतरे / विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः

అదితి పుత్రుడు వివస్వాన్ అయిన సూర్యుడు చాక్షుష మన్వంతరంలో విశాఖ నక్షత్రంలో ఉద్భవించాడు; గ్రహాలలో అతడే ప్రథముడు.

Verse 130

त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसोस्सुतः / शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः

తేజస్సుగల ధర్మపుత్రుడు, వసువు కుమారుడైన దేవ సోముడు—శీతరశ్మి నిశాకరుడు—కృత్తికా నక్షత్రంలో ఉద్భవించాడు.

Verse 131

षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम् / ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यऋक्षे समुत्थितः

భృగువు కుమారుడు, పదహారు కాంతులతో కూడిన శుక్రుడు సూర్యుని తరువాత ఉద్భవించాడు; తారాగ్రహాలలో శ్రేష్ఠుడై తిష్య నక్షత్రంలో ప్రదర్శితుడయ్యాడు.

Verse 132

ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः / फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वासु च जगद्गुरुः

అంగిరసుని కుమారుడైన ద్వాదశ కిరణముల గ్రహం బృహస్పతి, పూర్వ ఫాల్గునీ నక్షత్రాలలో జన్మించి జగద్గురువుగా ప్రసిద్ధుడు.

Verse 133

नवार्चिर्लोहिताङ्गश्च प्रजापतिसुतो ग्रहः / आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः

నవ కిరణములుగల, లోహితాంగుడైన ప్రజాపతి కుమార గ్రహం (మంగళుడు) పూర్వాషాఢ నక్షత్రాలలో జన్మించెనని శ్రుతి చెబుతుంది.

Verse 134

रेवतीष्वेव सप्तार्चिस्तथा सौरिः शनैश्चरः / सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिरुदितो ग्रहः

రేవతీ నక్షత్రాలలో ఏడు కిరణముల సౌరి శనైశ్చరుడు (శని) జన్మించాడు; ధనిష్ఠలో సౌమ్యుడు బుధుడు ఐదు కిరణముల గ్రహంగా ఉదయించాడు.

Verse 135

तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी / आर्श्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः

తమోమయుడై, మృత్యువు కుమారుడై, ప్రజాక్షయకారుడైన శిఖీ—ఆశ్లేషా నక్షత్రాలలో జన్మించిన సర్వహారి మహాగ్రహం.

Verse 136

तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुछ्रिताः / तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः

అలాగే తమ తమ నామధేయములైన దాక్షాయణీ నక్షత్రాలలో వారు ప్రతిష్ఠితులై ఉన్నారు; తమోవీర్యమయుడైన రాహువు స్వభావతః కృష్ణమండలుడు.

Verse 137

भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्द्दनः / एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः

భరణీ నక్షత్రంలో ఉద్భవించిన ‘చంద్రార్కమర్దన’ అనే గ్రహము ఉన్నది. ఇవి తారా-గ్రహములుగా, భార్గవాదులు మొదలైనవిగా, తెలుసుకొనవలెను.

Verse 138

जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः / स्पृश्यन्ते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः

జన్మనక్షత్ర పీడలలో వారు వైగుణ్యమునకు చేరుతారు. ఆ దోషముచేత వారు స్పృశింపబడుతారు; అందువల్ల ఆ ఆ గ్రహభక్తి చేయవలెను.

Verse 139

सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते / ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनामपि धूमवान्

ఈ సమస్త గ్రహములకు ఆదిగా ఆదిత్యుడు చెప్పబడెను. తారా-గ్రహములలో శుక్రుడు, కేతువులలో ధూమవాన్ (ధూమకేతువు) ప్రధానుడు.

Verse 140

ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम् / नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम्

చతుర్దిశలలో విభజింపబడిన గ్రహములకు ధ్రువుడు కీలా (ధురి) వంటివాడు. నక్షత్రములలో శ్రవిష్ఠ, అయనములలో ఉత్తరాయణము ప్రధానము.

Verse 141

वर्षाणां चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः / ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ एव च

ఐదు విధముల సంవత్సరములలో ఆద్యముగా ‘సంవత్సరము’ స్మరింపబడెను. ఋతువులలో శిశిరము, మాసములలో మాఘము ప్రధానము.

Verse 142

पक्षाणां शुक्लपक्षश्च तिथीनां प्रतिपत्तथा / अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम्

పక్షాలలో శుక్లపక్షము, తిథులలో ప్రతిపద, అహోరాత్ర విభాగాలలో ‘అహః’ (పగలు) అని కూడా ప్రఖ్యాతమైంది।

Verse 143

मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः / क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः

ముహూర్తాలలో ఆదిముహూర్తము రుద్రదైవతమైంది; క్షణమూ నిమేషాది నుండి ప్రారంభమవుతుంది—హే కాలవిదులలో శ్రేష్ఠులారా, ఇదే కాలము।

Verse 144

श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम् / भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्त्तते

ధనిష్ఠతో ప్రారంభమై శ్రవణాంతమయ్యే యుగము ఐదు సంవత్సరాలదని చెప్పబడింది; సూర్యుని గతి-విశేషానుసారం అది చక్రంలా పరిభ్రమిస్తుంది।

Verse 145

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तद्विद्भिरीश्वरः / चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः

అందువల్ల దివాకరుడు (సూర్యుడు) కాలమని స్మరించబడుతున్నాడు; కాలవిదులు ఆయనను ఈశ్వరుడని అంటారు; ఆయన చతుర్విధ భూతాలకు ప్రవర్తకుడూ నివర్తకుడూ.

Verse 146

तस्यापि भगवान्रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्त्तकः / इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशोर्ऽथनिश्चयात्

అదికూడా ప్రవర్తకుడు సాక్షాత్ భగవాన్ రుద్రుడే దేవుడు; అర్థనిశ్చయముచే ఇదే జ్యోతిషాల సంనివేశము (వ్యవస్థ) అని చెప్పబడింది।

Verse 147

लोकसंव्यवहारार्थ मीश्वरेण विनिर्मितः / उत्तराश्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा

లోకసంవ్యవహారార్థంగా ఆ పరమేశ్వరునిచే ఇది నిర్మితమైంది; ఉత్తరాశ్రవణముచే అది ధ్రువస్థానంలో సంక్షిప్తముగా స్థాపితమైంది.

Verse 148

सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इव स्थितः / बुद्धिबूर्वं भागवता कल्पदौ संप्रवर्त्तितः

అది వాటిలో అన్నివైపులా విస్తరించి వృత్తాకారమువలె నిలిచియున్నది; మరియు భగవానుడు కల్పారంభంలో బుద్ధిపూర్వకంగా ప్రవర్తింపజేశాడు.

Verse 149

साश्रयः सो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिषात्मकः / वैश्वरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः

అది ఆధారముతో కూడినదీ, అభిమానముగలదీ, సమస్తానికి జ్యోతిరాత్మకమైయున్నది; ఇది వైశ్వరూపప్రధానుని అద్భుత పరిణామము.

Verse 150

नैतच्छक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित् / गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां सांसचक्षुषा

ఇదిని యథార్థంగా ఎవ్వరూ సంఖ్యించలేరు; మనుష్యుడు తన సాంసారిక దృష్టితో జ్యోతుల గమనాగమనాన్ని కొలవలేడు.

Verse 151

आगमादनुमा नाच्च प्रत्यक्षदुपपत्तितः / परिक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता

ఆగమం, అనుమానం, ప్రత్యక్ష యుక్తి—ఇవన్నీ ఆధారంగా బుద్ధితో నిపుణంగా పరిశీలించి, జ్ఞాని శ్రద్ధ పెట్టవలెను.

Verse 152

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिवित्तमाः / पञ्चैते हेतवो विप्रा ज्योतिर्गणविवेचने

చక్షు, శాస్త్రం, జలం, లేఖ్యం, గణితం—ఈ ఐదు హేతువులు, ఓ విప్రులారా, జ్యోతిర్గణ వివేచనలో చెప్పబడినవి।