Shloka 8
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे / स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः
Transliteration
sarvabhūtāvaśiṣṭe 'smiṃlloke naṣṭaviśeṣaṇe / svayaṃbhūrbhagavāṃstatra lokatantrārthasādhakaḥ
Translation
ఈ లోకంలో సమస్త భూతాలు లయమై విశేషాలు నశించినప్పుడు, అక్కడ భగవాన్ స్వయంభూ లోకవ్యవస్థను స్థాపించుటకు ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
Word by Word
sarva-bhūta-avaśiṣṭein the world left with (only) all beings
sarva-bhūta-avaśiṣṭe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootsarva (प्रातिपदिक) + bhūta (कृदन्त/प्रातिपदिक) + avaśiṣṭa (कृदन्त/प्रातिपदिक; √śiṣ ‘to remain’ से PPP)
Formतत्पुरुष समास (Tatpurusha) बहुपद: ‘सर्वभूतैः अवशिष्टः’/‘सर्वभूतावशिष्टः’; नपुंसकलिङ्ग (n.), सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (sg.); विशेषणम् ‘लोके’
asminin this
asmin:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootidam (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक (m./n.), सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (sg.)
lokein the world
loke:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootloka (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (sg.)
naṣṭa-viśeṣaṇewhere distinctions had vanished
naṣṭa-viśeṣaṇe:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootnaṣṭa (कृदन्त/प्रातिपदिक; √naś ‘to perish’ से PPP) + viśeṣaṇa (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष समास (Tatpurusha): ‘नष्टं विशेषणं यस्मिन्’/‘नष्टविशेषण’ (with lost distinctions); पुंलिङ्ग (m.)/नपुंसक (n.) सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन (sg.); विशेषणम् ‘लोके’
svayaṃbhūḥthe Self-born (Brahmā)
svayaṃbhūḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootsvayam (अव्यय) + bhū (भू धातु) → svayaṃbhū (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि समास (Bahuvrihi): ‘स्वयं भवति’ (self-born); पुंलिङ्ग (m.), प्रथमा विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (sg.)
bhagavānthe Blessed Lord
bhagavān:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootbhagavat (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (m.), प्रथमा विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (sg.)
tatrathere
tatra:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Roottatra (अव्यय)
Formअव्यय; देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb of place)
loka-tantra-artha-sādhakaḥaccomplisher of the purpose of the world-order
loka-tantra-artha-sādhakaḥ:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootloka (प्रातिपदिक) + tantra (प्रातिपदिक) + artha (प्रातिपदिक) + sādhaka (कृदन्त/प्रातिपदिक; √sādh ‘to accomplish’ से ण्वुल्)
Formबहुपद तत्पुरुष समास (Tatpurusha): ‘लोकतन्त्रस्य अर्थं साधयति’/‘लोकतन्त्रार्थसाधक’; पुंलिङ्ग (m.), प्रथमा विभक्ति (Nominative/1st), एकवचन (sg.); विशेषणम् ‘svayaṃbhūḥ/bhagavān’