Shloka 113
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात् / उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः
Transliteration
gatistāsu ca sūryasya nīcaucce tvayanakramāt / uttarāyaṇamārgastho yadā parvasu candramāḥ
Translation
ఆ నక్షత్రపథాలలో సూర్యుని గతి అయనక్రమం వల్ల నీచ-ఉచ్చంగా మారుతుంది; అలాగే పర్వదినాలలో చంద్రుడు ఉత్తరాయణమార్గంలో ఉన్నప్పుడు।
Word by Word
gatiḥmovement; course
gatiḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootgati (प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga (f.), Prathamā (Nom., 1st), Ekavacana
tāsuin those (constellations/paths)
tāsu:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormStrīliṅga (f.), Saptamī (Locative, 7th), Bahuvacana; sarvanāma
caand
ca:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootca (अव्यय)
FormAvyaya; samuccaya
sūryasyaof the Sun
sūryasya:
Ṣaṣṭhī-sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootsūrya (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Ṣaṣṭhī (Gen., 6th), Ekavacana
nīca-ucchein low and high (positions)
nīca-ucche:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootnīca (प्रातिपदिक) + ucca (प्रातिपदिक)
FormNapुंसकलिङ्ग (n.), Saptamī (Loc., 7th), Ekavacana; dvandva (itaretara): nīce ca ucce ca (in low and high positions)
tubut; indeed
tu:
Sambandha-sūcaka (सम्बन्धसूचक)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
FormAvyaya; virodha/avadhāraṇa particle
ayana-kramātfrom the order of the ayana (north/south course)
ayana-kramāt:
Hetu (हेतु)
TypeNoun
Rootayana (प्रातिपदिक) + krama (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Pañcamī (Abl., 5th), Ekavacana; tatpuruṣa: ayanasya kramaḥ (sequence of the solstitial course)
uttarāyaṇa-mārga-sthaḥsituated on the northern course-path
uttarāyaṇa-mārga-sthaḥ:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootuttarāyaṇa (प्रातिपदिक) + mārga (प्रातिपदिक) + stha (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Prathamā (Nom., 1st), Ekavacana; tatpuruṣa: uttarāyaṇasya mārge sthaḥ
yadāwhen
yadā:
Kāla (काल)
TypeIndeclinable
Rootyadā (अव्यय)
FormAvyaya; kāla-avyaya (temporal adverb)
parvasuat the lunar phases/junction days
parvasu:
Adhikaraṇa (अधिकरण)
TypeNoun
Rootparvan (प्रातिपदिक)
FormNapुंसकलिङ्ग (n.), Saptamī (Loc., 7th), Bahuvacana
candramāḥthe Moon
candramāḥ:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootcandramas (प्रातिपदिक)
FormPuṃliṅga (m.), Prathamā (Nom., 1st), Ekavacana