Shloka 102
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् / आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु
Transliteration
svarbhānostu bṛhatsthānaṃ tṛtīyaṃ yattamomayam / ādityāttacca niṣkramya somaṃ gacchati parvasu
Translation
స్వర్భానునకు విశాలమైన స్థానం మూడవది, అది తమోమయం; ఆదిత్యుని నుండి బయలుదేరి పర్వకాలాలలో సోముని (చంద్రుని) చేరుతాడు.
Word by Word
स्वर्भानोःof Svarbhānu
स्वर्भानोः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootस्वर्भानु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (Genitive/षष्ठी), एकवचन
तुbut/indeed
तु:
Sambandha-bodhaka (सम्बन्ध/वाक्य-सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय; निपात (particle), विरोध/विशेषार्थक
बृहत्-स्थानम्the great abode/place
बृहत्-स्थानम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootबृहत् (प्रातिपदिक) + स्थान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative/प्रथमा), एकवचन; कर्मधारय-समास (विशेषण-विशेष्य)
तृतीयम्third
तृतीयम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; क्रमवाचक-विशेषण
यत्which
यत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; सम्बन्धसूचक-यत् (relative pronoun)
तमोमयम्made of darkness
तमोमयम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootतमस् (प्रातिपदिक) + मय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समास (तमसा मयम् = darkness-made)
आदित्यात्from the Sun
आदित्यात्:
Apadana (अपादान)
TypeNoun
Rootआदित्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/पञ्चमी), एकवचन
तत्that (place)
तत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (Accusative/द्वितीया), एकवचन
चand
च:
Samuccaya (समुच्चय)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय-बोधक (conjunction)
निष्क्रम्यhaving departed/going out
निष्क्रम्य:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootनिः√क्रम् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (Gerund/Absolutive), पूर्वक्रिया; धातु: क्रम् (गमन) उपसर्ग: निस्/निः
सोमम्the Moon
सोमम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसोम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
गच्छतिgoes/approaches
गच्छति:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√गम् (धातु)
Formलट्-लकार (Present/लट्), प्रथम-पुरुष, एकवचन; परस्मैपद
पर्वसुon (lunar) occasions/at junctions
पर्वसु:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपर्वन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति (Locative/सप्तमी), बहुवचन