Shloka 26
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम् / तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः
Transliteration
tasya raśmisahasraṃ tu śītavarṣoṣṇaniḥstavam / tāsāṃ catuḥśatā nāḍyo varṣante citra mūrttayaḥ
Translation
అతని రశ్మిసహస్రము శీతము, వర్షము, ఉష్ణతను ప్రకటించును; వాటిలో నాలుగు వందల నాడులు విచిత్రమూర్తులై వర్షమును కురిపించును।
Word by Word
तस्यof him/of that (fire/sun)
तस्य:
सम्बन्धः (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी एकवचनम्; Genitive singular
रश्मि-सहस्रम्a thousand rays
रश्मि-सहस्रम्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootरश्मि (प्रातिपदिक) + सहस्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; तत्पुरुषः (रश्मीनां सहस्रम्) here Nominative singular as subject
तुindeed
तु:
सम्बन्धसूचकः (Particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्ययम्; particle (indeed/but)
शीत-वर्ष-उष्ण-निःस्तवम्free from cold, rain, and heat
शीत-वर्ष-उष्ण-निःस्तवम्:
विशेषणम् (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशीत (प्रातिपदिक) + वर्ष (प्रातिपदिक) + उष्ण (प्रातिपदिक) + निःस्तव (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; बहुपद-तत्पुरुषः: 'free from cold, rain, and heat' qualifying रश्मिसहस्रम्
तासाम्of those (waters)
तासाम्:
सम्बन्धः (Genitive relation/षष्ठी)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे षष्ठी बहुवचनम्; Genitive plural (of those waters)
चतुः-शताःfour hundred
चतुः-शताः:
विशेषणम् (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + शत (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्; द्विगु-समासः (चत्वारि शतानि) used adjectivally; agrees with नाड्यः
नाड्यःchannels/tubes
नाड्यः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootनाडी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्; Nominative plural
वर्षन्तेpour down
वर्षन्ते:
क्रिया (Verb/क्रिया)
TypeVerb
Rootवृष् (धातु)
Formलट्-लकारः, आत्मनेपदम्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; 'rain/pour down'
चित्रvariously
चित्र:
क्रियाविशेषणम्/विशेषणम् (Adverbial/Qualifier)
TypeAdjective
Rootचित्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; indeclinable-like usage as adjective/adverb 'variously'; here adjectival to मूर्त्तयः (by sense)
मूर्त्तयःforms/manifestations
मूर्त्तयः:
कर्ता (Appositional subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमूर्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्; Nominative plural; apposition to नाड्यः (as forms/manifestations)