Shloka 120
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति
Transliteration
vistīrṇa maṇḍalaṃ kṛtvā tasyorddhva carate śaśī / nakṣatramaṇḍalaṃ kṛtsnaṃ somādūrddhva prasarpati
Translation
విస్తారమైన మండలమును ఏర్పరచి, దాని పైభాగమున శశి సంచరించును; సమస్త నక్షత్రమండలము సోమునికన్నా పైకి ప్రసరించుచున్నది.
Word by Word
vistīrṇamexpanded, wide
vistīrṇam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootvi-√stṛ (धातु) + kta (कृत् प्रत्यय)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; agreeing with maṇḍalam
maṇḍalama disk/orb
maṇḍalam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootmaṇḍala (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; Accusative singular
kṛtvāhaving made
kṛtvā:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeIndeclinable
Root√kṛ (धातु) + त्वा (क्त्वा)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund/absolutive)
tasyaof it/of him
tasya:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Roottad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुं/नपुंसक, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; Genitive singular pronoun
ūrdhvamabove
ūrdhvam:
Deśa (देश)
TypeIndeclinable
Rootūrdhva (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formदेशवाचक अव्यय; adverb ‘upwards/above’
caratemoves
carate:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√car (धातु)
Formलट् (Present), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
śaśīthe Moon
śaśī:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootśaśin (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; Nominative singular
nakṣatra-maṇḍalamthe circle of stars/constellations
nakṣatra-maṇḍalam:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootnakṣatra (प्रातिपदिक) + maṇḍala (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; Accusative singular
kṛtsnamentire
kṛtsnam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootkṛtsna (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; agreeing with nakṣatra-maṇḍalam
somātfrom the Moon
somāt:
Apādāna (अपादान)
TypeNoun
Rootsoma (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; Ablative singular
ūrdhvamupwards/above
ūrdhvam:
Deśa (देश)
TypeIndeclinable
Rootūrdhvam (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय; adverb
prasarpatiextends/moves forth
prasarpati:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootpra-√sṛp (धातु)
Formलट् (Present), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन