Adhyaya 17
Chapter 17 — सृष्टिविषयकवर्णनम् (An Account Concerning Creation)
అగ్నిదేవుడు వసిష్ఠునికి అవతారకథనంనుండి సృష్టివర్ణనానికి మళ్లించి, సృష్టి విష్ణువులీలా—ఏకకాలంలో సగుణమూ నిర్గుణమూ అని బోధిస్తాడు. అవ్యక్త బ్రహ్మం నుండి విష్ణువు ప్రకృతి-పురుషాలలో ప్రవేశం, తదనంతరం మహత్, త్రివిధ అహంకారం, తन्मాత్రల ద్వారా ఆకాశం నుండి పృథివి వరకు మహాభూతాల వికాసక్రమం సాంఖ్యస్వరూపంగా చెప్పబడింది. సాత్త్విక అహంకారంనుండి మనస్సు మరియు అధిష్ఠాత్రి దేవతలు, తామస/తైజస అహంకారంనుండి ఇంద్రియశక్తులు ఉద్భవిస్తాయి. ‘నారాయణ’ జలవ్యుత్పత్తి, హిరణ్యాండం, హిరణ్యగర్భ బ్రహ్మ అండాన్ని ద్యౌ-పృథివిగా విభజించి ఆకాశం, దిక్కులు, కాలం, అలాగే కామం, క్రోధం, రతి వంటి మానసిక శక్తులను స్థాపించడం వర్ణితం. తరువాత మేఘాది వాయుమండల సృష్టి, పక్షులు, పర్జన్యుడు, యజ్ఞార్థం వేద ఛందస్సులు-మంత్రాలు, చివరికి రుద్రుడు, సనత్కుమారుడు, ఏడు మానస బ్రహ్మర్షులు, బ్రహ్మ యొక్క అర్ధనారీ విభజన ద్వారా ప్రాణిసృష్టి—ఇలా సృష్టిని యజ్ఞవ్యవస్థతో, కర్మఫలసిద్ధితో అనుసంధానిస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये बुद्धकल्क्यवतारवर्णनं नाम षोडशो ऽध्यायः अथ सप्तदशो ऽध्यायः सृष्टिविषयकवर्ननम् अग्निर् उवाच जगत्सर्गादिकान् क्रीडान् विष्णोर्वक्ष्येधुना शृणु स्वर्गादिकृत् स सर्गादिः सृष्ट्यादिः सगुणोगुणः
ఇట్లు ఆదిమహాపురాణమైన ఆగ్నేయ పురాణంలో ‘బుద్ధ-కల్కి అవతార వర్ణనం’ అనే పదహారవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు పదిహేడవ అధ్యాయం—‘సృష్టి విషయక వర్ణనం’ ప్రారంభమౌతుంది. అగ్ని పలికెను: ఇప్పుడు విష్ణువు జగత్సర్గాది క్రీడలను వర్ణిస్తాను; వినుము. ఆయనే స్వర్గాది కర్త; ఆయనే సర్గాది-సృష్ట్యాది యొక్క ఆదికారణం—సగుణుడూ, నిర్గుణుడూ।
Verse 2
ब्रह्माव्यक्तं सदाग्रे ऽभूत् न खं रात्रिदिनादिकं प्रकृतिं पुरुषं विष्णुः प्रविश्याक्षोभयत्ततः
ఆదిలో బ్రహ్మ అవ్యక్తరూపంగా మాత్రమే ఉన్నది; ఆకాశమూ లేదు, రాత్రి‑పగలు మొదలైనవీ లేవు. తరువాత విష్ణువు ప్రకృతి మరియు పురుషునిలో ప్రవేశించి వారిని క్షోభింపజేసి, సృష్టికి ఆరంభం కలిగించాడు.
Verse 3
स्वर्गकाले महत्तत्त्वमहङ्कारस्ततो ऽभवत् वैकारिकस्तैजसश् च भूतादिश् चैव तामसः
సృష్టి ఉద్భవకాలంలో ‘మహత్తత్త్వం’ ప్రాదుర్భవించింది; దానినుంచి అహంకారం జన్మించింది. అది మూడు విధాలు—సాత్త్విక (వైకారిక), రాజస (తైజస), తామస (భూతాది).
Verse 4
अहङ्काराच्छब्दमात्रमाकाशमभवत्ततः स्पर्शमात्रो ऽनिलस्तस्माद्रूपमात्रो ऽनलस्ततः
అహంకారంనుంచి శబ్ద‑తన్మాత్రమాత్రమైన ఆకాశం ఉద్భవించింది; దానినుంచి స్పర్శ‑తన్మాత్రమాత్రమైన వాయువు; దానినుంచి రూప‑తన్మాత్రమాత్రమైన అగ్ని ప్రాదుర్భవించింది.
Verse 5
रसमात्रा आप इतो गन्धमात्रा मही स्मृता अहङ्कारात्तामसात्तु तैजसानीन्द्रियाणि च
ఇక్కడ జలాన్ని రస‑తన్మాత్రమయమని, భూమిని గంధ‑తన్మాత్రమయమని స్మరిస్తారు. అలాగే తామస అహంకారంనుంచి తైజస ఇంద్రియాలు (కర్మ‑జ్ఞానేంద్రియాలు) కూడా ఉద్భవిస్తాయి.
Verse 6
वैकारिका दश देवा मन एकादशेन्द्रियम् ततः स्वयंभूर्भगवान् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः
వైకారిక (సాత్త్విక) తత్త్వం నుండి ఇంద్రియాధిష్ఠాతృ దేవతలైన పది దేవతలు, అలాగే పదకొండవ ఇంద్రియమైన మనస్సు ఉద్భవించాయి. తరువాత స్వయంభూ భగవాన్ సృష్టించాలనే సంకల్పంతో వివిధ ప్రజలను సృష్టించాడు.
Verse 7
अप एव ससर्जादौ तासु वीर्यमवासृजत् आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः
ఆదిలో ఆయన ఒక్కటే జలాలను సృష్టించి, వాటిలో తన సృజనశక్తిని ప్రవేశపెట్టాడు. జలాలు ‘నారా’ అని పిలువబడతాయి; జలాలు నరుని సంతానం కనుక ఆయన ‘నారాయణుడు’—జలాశ్రయుడు—అని చెప్పబడతాడు।
Verse 8
अयनन्तस्य ताः पूर्वन्तेन नारायणः स्मृतः हिरण्यवर्णमभवत् तदण्डमुदकेशयम्
ఆ అనంతమైన సృష్టి-ప్రవాహపు ఆద్యాంతంలో ఆయన ‘నారాయణుడు’గా స్మరించబడతాడు. ఆ అండం స్వర్ణవర్ణమైంది; ఆ అండం జలాలపై శయనించి ఉండెను।
Verse 9
तस्मिन् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा स्वयम्भूरिति नः श्रुतम् हिरण्यगर्भो भगवानुषित्वा परिवत्सरम्
అందులోనే బ్రహ్మ స్వయంగా జన్మించాడు—అతడు ‘స్వయంభూ’ అని మేము విన్నాము. భగవాన్ హిరణ్యగర్భుడు అక్కడ ఒక సంపూర్ణ సంవత్సరము నివసించాడు।
Verse 10
तदण्डमकरोत् द्वैधन्दिवं भुवमथापि च तयोः शकलयोर्मध्ये आकाशमसृजत् प्रभुः
తదుపరి ప్రభువు ఆ అండాన్ని రెండు భాగాలుగా విభజించాడు—దివి (స్వర్గం) మరియు భువి (భూమి). ఆ రెండు భాగాల మధ్య ఆయన ఆకాశాన్ని సృష్టించాడు।
Verse 11
अप्सु पारिप्लवां पृथिवीं दिशश् च दशधा दधे तत्र कालं मनो वाचं कामं क्रोधमथो रतिम्
జలాలలో ఆయన తేలియాడే భూమిని స్థాపించి, దిశలను పది విధాలుగా ఏర్పాటు చేశాడు. అక్కడే ఆయన కాలం, మనస్సు, వాక్కు, కామం, క్రోధం మరియు రతిని క్రమంగా నియమించాడు।
Verse 12
आठस्तु महाभारतीयहरिवंशपर्वण उद्धृत इति अध्यवसीयते उभयत्र क्रमेण पाठसाम्यात् तासु बीजमथासृजदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यगर्भमभवदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हिरण्यवर्ण इति ग, चिह्नित्गपुस्तकपाठः ससर्ज सृष्टिन्तद्रूपां स्रष्टुमिच्छन् प्रजापतिः विद्युतोशनिमेघांश् च रोहितेन्द्रधनूंषि च
ఇరువైపులా క్రమంగా పాఠసామ్యం ఉన్నందున ఇది మహాభారతంలోని హరివంశపర్వం నుండి ఉద్ధృతమని నిర్ణయించబడుతుంది. పాఠాంతరాలు—‘అప్పుడు వాటిలో బీజాన్ని వేసెను’ (ఖ-చిహ్నిత ప్రతీ), ‘అతడు హిరణ్యగర్భుడయ్యెను’ (ఖ-చిహ్నిత ప్రతీ), ‘సువర్ణవర్ణుడు’ (గ-చిహ్నిత ప్రతీ). సృష్టించదలచిన ప్రజాపతి అదే రూపమైన సృష్టిని సృజించాడు—విద్యుత్తులు, వజ్రం, మేఘాలు, మరియు ఇంద్రధనుస్సుల ఎర్రని దీప్తి।
Verse 13
वयांसि च ससर्जादौ पर्जन्यञ्चाथ वक्त्रतः ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये
ఆదిలో ఆయన పక్షులను సృష్టించాడు; తరువాత పర్జన్యుడిని (వర్షదేవుడు) ప్రదర్శించాడు; యజ్ఞసిద్ధి కొరకు తన ముఖమునుండి ఋక్ మంత్రాలు, యజుః సూత్రాలు, సామగానాలను నిర్మించాడు।
Verse 14
साध्यास्तैर् अयजन्देवान् भूतमुच्चावचं भुजात् सनत्कुमारं रुद्रञ्च ससर्ज क्रोधसम्भवम्
వారితో సాధ్యులు దేవతలను యజించారు; భుజాత్ నుండి నానావిధమైన ఉన్నత-నిమ్న భూతాలు ఉద్భవించాయి. ఆయన సనత్కుమారుని మరియు రుద్రుని కూడా సృష్టించాడు—రుద్రుడు క్రోధసంభవుడు।
Verse 15
मरीचिमत्र्यङ्गिरसं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् वसिष्ठं मानसाः सप्त ब्रह्माण इति निश्चिताः
మరీచి, అత్రి, అంగిరస, పులస్త్య, పులహ, క్రతు, వసిష్ఠ—ఈ ఏడుగురు బ్రహ్ముని మానసపుత్రులు, అనగా సప్త బ్రహ్మర్షులు అని నిశ్చయించబడినారు।
Verse 16
सप्तैते जनयन्ति स्म प्रजा रुद्राश् च सत्तम द्विधा कृत्वात्मनो देहमर्धेन पुरुषो ऽभवत् अर्धेन नारी तस्यां स ब्रह्मा वै चासृजत् प्रजाः
హే సత్తమా, ఈ ఏడుగురు మరియు రుద్రులు ప్రజలను జనింపజేస్తారు. తన దేహాన్ని రెండు భాగాలుగా చేసి, ఒక భాగంతో పురుషుడయ్యాడు, మరొక భాగంతో నారిగా అయ్యాడు; ఆ నారిలోనే ఆ బ్రహ్ముడు నిజంగా ప్రజలను సృష్టించాడు।
Frequently Asked Questions
It presents Brahman as unmanifest, then Viṣṇu’s activation of prakṛti–puruṣa, followed by mahat, threefold ahaṅkāra, tanmātras, and the five mahābhūtas, with mind, deities, and sense-faculties arising in parallel.
By stating that the Vedic hymns and formulas (Ṛk, Yajus, Sāman) arise for yajña-siddhi and by portraying cosmic order—time, directions, elements, and deities—as the framework within which worship and sacrifice become effective.
The chapter frames creation as līlā: the same supreme reality is beyond attributes (nirguṇa) yet functions as the qualified cause (saguṇa) that initiates and sustains manifestation.