Adhyaya 20
Sargaviṣayaka-varṇana — The Topics of Primary Creation (Sarga)
భగవాన్ అగ్ని సర్గం (సృష్టి) విషయాన్ని క్రమబద్ధంగా వర్గీకరిస్తూ బోధిస్తాడు. ముందుగా ప్రాకృత సర్గం—బ్రహ్మ యొక్క ఆదిసృజనంగా మహత్ తత్త్వం, తరువాత తన్మాత్రల ఆధారంగా స్థూల భూతాల ఉద్భవం, ఆపై వైకారిక/ఐంద్రియక దశలో ఇంద్రియాలు మరియు వాటి క్రియలు. తదుపరి స్థావరాలు, తిర్యక్స్రోతస (పశు-యోనులు), ఊర్ధ్వస్రోతస దేవతలు, వాక్స్రోతస మనుషులు అనే స్థరాలు; చివరగా ‘అనుగ్రహ-సర్గం’ సత్త్వ-తమస గుణాల నైతిక-ఆధ్యాత్మిక ఫలితాన్ని సూచిస్తుంది. తరువాత వంశావళి ఉదాహరణ—దక్షుని కుమార్తెల ద్వారా ఋషులు, దివ్యజనులు ఉద్భవించడం, రుద్రుని జననం మరియు నామాలు, సతి పార్వతిగా పునర్జన్మ. ముగింపులో నారదాది ఋషులు బోధించిన స్నానపూర్వక స్వాయంభువ సంప్రదాయ పూజ—విష్ణువు తదితర దేవతల ఆరాధన ద్వారా భుక్తి, ముక్తి సాధనమని చెప్పబడింది।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमाहापुराणे आग्नेये प्रतिसर्गवर्णनं नाम ऊनविंशतितमो ऽध्यायः अथ विंशतितमो ऽध्यायः सर्गविषयकवर्णनं अग्निर् उवाच प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गो हि स स्मृतः
ఇట్లు ఆదిమహాపురాణంలోని ఆగ్నేయ (అగ్ని) పురాణంలో ‘ప్రతిసర్గవర్ణనం’ అనే పంతొమ్మిదవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు ఇరవయ్యవ అధ్యాయం—‘సర్గవిషయకవర్ణనం’ ప్రారంభమౌతుంది. అగ్ని పలికెను: మొదటి సర్గం మహత్ (మహత్తత్త్వం) యొక్కది; అది బ్రహ్మ యొక్క సృజన-ప్రసవమని గ్రహించాలి. తन्मాత్రల నుండి ఉద్భవించిన రెండవది భూతసర్గం (స్థూలభూతసృష్టి) అని స్మరించబడింది।
Verse 2
वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः इत्येष प्राकृतः सर्गः सम्भूतो बुद्धिपूर्वकः
మూడవ సర్గం ‘వైకారిక’మని, అలాగే ‘ఐంద్రియక’ (ఇంద్రియసంబంధ) సర్గమని కూడా స్మరించబడుతుంది. ఇట్లు ఈ ప్రాకృత (భౌతిక) సర్గం బుద్ధిని పూర్వకారణంగా చేసుకొని ఉద్భవించింది।
Verse 3
मुख्यः सर्गश् चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः तिर्यक्स्रोतास्तु यः प्रोक्तः स्तैर्यग्योन्यस्ततः स्मृतः
నాల్గవ సర్గం ‘ముఖ్య’మని పిలువబడుతుంది; అందులో స్థావరాలు (వృక్షాదులు వంటి అచల జీవులు) ముఖ్యమని స్మరించబడతాయి. ‘తిర్యక్స్రోతస్’ (పక్కదిశగా ప్రవాహం కలది) అని చెప్పబడిన సర్గమే ‘స్థైర్యగ్యోని’ అనగా పశు-యోనులు/జాతులుగా గుర్తించబడుతుంది।
Verse 4
तथोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः ततोर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः
ఇలా ఊర్ధ్వస్రోతసులైన జీవుల ఆరవ సృష్టి ‘దేవసర్గం’గా స్మరించబడుతుంది. అనంతరం వాక్స్రోతసులైన వాణి-సంపన్న జీవుల ఏడవ సృష్టి—అదే మానవసృష్టి—ఉంటుంది.
Verse 5
अष्टमोनुग्रहः सर्गैः सात्विकस्तामसश् च यः पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताश् च त्रयः स्मृताः
ఎనిమిదవది ‘అనుగ్రహ-సృష్టి’; అది సాత్త్వికం మరియు తామసం అనే రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది. ఇవి ఐదు ‘వైకృత’ (పరిణామ/వికృత) సృష్టులు; మూడు ‘ప్రాకృత’ (మూల) సృష్టులుగా స్మరించబడతాయి.
Verse 6
प्राकृतो वैकृतश् चैव कौमारो नवमस् तथा ब्रह्मतो नव सर्गास्तु जगतो मूलहेतवः
ప్రాకృత సృష్టి, వైకృత సృష్టి, అలాగే తొమ్మిదవ ‘కౌమార’ సృష్టి—ఇవి బ్రహ్మ నుండి ప్రవహించిన తొమ్మిది సృష్టులు; జగత్తుకు మూలకారణాధారాలు.
Verse 7
ख्यात्याद्या दक्षकन्यास्तु भृग्वाद्या उपयेमिरे नित्यो नैमित्तकः सर्गस्त्रिधा प्रकथितो जनैः
ఖ్యాతి మొదలైన దక్షకన్యలను భృగువు మొదలైన ఋషులు వివాహం చేసుకున్నారు. సర్గం (సృష్టి) జనులు మూడు విధాలుగా చెబుతారు—నిత్యం, నైమిత్తికం, ప్రాకృతం.
Verse 8
प्राकृता दैनन्दिनी स्यादन्तरप्रलयादनु जायते यत्रानुदिनं मित्यसर्गो हि सम्मतः
సృష్టి ప్రాకృతమని, అలాగే దైనందినీ (ప్రతిదినం నిరంతరం) అని కూడా చెప్పబడుతుంది. అంతరప్రళయం తరువాత అదే క్రమం మళ్లీ ఉద్భవిస్తుంది; ప్రతిరోజూ జరిగేదే నిత్యసర్గమని అంగీకరించబడింది.
Verse 9
देवौ धाताविधातारौ भृगोः ख्यातिरसूयत श्रियञ्च पत्नी विष्णोर्या स्तुता शक्रेण वृद्धये
భృగువు భార్య ఖ్యాతి నుండి ధాతా, విధాతా అనే ఇద్దరు దేవులు జన్మించారు; అలాగే ఆమె విష్ణుపత్ని శ్రీని కూడా ప్రసవించింది, ఆమెను సమృద్ధి కోసం శక్రుడు (ఇంద్రుడు) స్తుతించాడు।
Verse 10
धातुर्विधार्तुर्द्वौ पुत्रौ क्रमात् प्राणो मृकण्डुकः मार्कण्डेयो मृकण्डोश् च जज्ञे वेदशिरास्ततः
ధాతా మరియు విధాతా క్రమంగా ఇద్దరు కుమారులను పొందారు—ప్రాణుడు, మృకండుకుడు. మృకండుని నుండి మార్కండేయుడు జన్మించాడు; అనంతరం వేదశిరుడు జన్మించాడు।
Verse 11
पौर्णमासश् च सम्भूत्यां मरीचेरभवत् सुतः स्मृत्यामङ्गिरसः पुत्राः सिनीवाली कुहूस् तथा
సంభూతి నుండి మరీచి కుమారుడిగా పౌర్ణమాసుడు జన్మించాడు; అలాగే స్మృతి నుండి అంగిరసునకు సీనీవాలి మరియు కుహూ అనే సంతానం కూడా జన్మించింది।
Verse 12
राकाश्चानुमतिश्चात्रेरनसूयाप्यजीजनत् सोमं दुर्वाससं पुत्रं दत्तात्रेयञ्च योगिनम्
రాకా, అనుమతి, అలాగే అత్రి భార్య అనసూయ—సోముని, కుమారుడు దుర్వాససుని, మరియు యోగి దత్తాత్రేయుని జన్మింపజేశారు।
Verse 13
प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तोलिस्तत्सुतोभवत् क्षमायां पुलहाज्जाताः सहिष्णुः कर्मपादिकाः
పులస్త్యుని భార్య ప్రీతి నుండి దత్తోలి అనే కుమారుడు జన్మించాడు; పులహుని ద్వారా క్షమా నుండి సహిష్ణుడు మరియు కర్మపాదికా జన్మించారు।
Verse 14
सन्नत्याञ्च क्रतोरासन् बालिखिल्या महौजसः अङ्गुष्ठपर्वमात्रास्ते ये हि षष्टिसहस्विणः
క్రతువు భార్య సన్నతీ నుండి మహాతేజస్సుగల బాలిఖిల్య ఋషులు జన్మించారు. వారు బొటనవేలు సంధి పరిమాణమంత చిన్నవారు; వారి సంఖ్య అరవై వేలని చెప్పబడింది.
Verse 15
उर्जायाञ्च वशिष्ठाच्च राजा गात्रोर्ध्वबाहुकः सवनश्चालघुः शुक्रः सुतपाः सप्त चर्षयः
ఊర్జా మరియు వశిష్ఠుని నుండి రాజర్షి గాత్రోర్ధ్వబాహుకుడు జన్మించాడు. అలాగే సవన, ఆలఘు, శుక్ర, సుతపా—ఇలా ఏడు ఋషులు లెక్కించబడతారు.
Verse 16
पावकः पवमानोभूच्छुचिः स्वाहाग्निजोभवत् आर्यामिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रजोगोत्रोर्ध्वाहुक इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः राजा शात्रोर्ध्वबालक इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः, रजोगोत्रोर्ध्ववाहक इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः सबलश्चानघः शुक्र इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अग्निस्वात्ता वर्हिषदो ऽनग्नयः साग्नयो ह्य् अजात्
పావకుడు ‘పవమాన’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధుడయ్యాడు; శుచి ‘స్వాహాగ్నిజ’గా పిలువబడాడు. కొన్ని గుర్తించిన ప్రతుల్లో ‘ఆర్యా’, ‘రజోగోత్రోర్ధ్వాహుక/ఊర్ధ్వవాహక’, ‘రాజా శాత్రోర్ధ్వబాలక’, ‘సబల’, ‘అనఘ’, ‘శుక్ర’ మొదలైన పాఠభేదాలు కనిపిస్తాయి. అగ్నిష్వాత్త, బర్హిషద వర్గాలు ‘అనగ్ని’ అని చెప్పబడినా, యజ్ఞక్రియలో వారు అగ్నితో అనుబంధమై అగ్నిసహితంగా జన్మించినవారనే భావం.
Verse 17
पितृभ्यश् च स्वधायाञ्च मेना वैधारिणी सुते हिंसाभार्या त्वधर्मस्य तयोर्जज्ञे तथानृतम्
పితృదేవతలు మరియు స్వధా నుండి వైధారిణీ కుమార్తె మేనా జన్మించింది. హింసా అధర్ముని భార్య; ఆ ఇద్దరి నుండి అనృతం (అసత్యం) పుట్టింది.
Verse 18
कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयन्नरकेमेव च माया च वेदना चैव मिथुनन्त्विदमेतयोः
కన్యా మరియు నికృతి—ఇవి రెండు నరకాలు; వీటినుండి భయాన్-నరకమూ ఉద్భవిస్తుంది. మాయా మరియు వేదనా కూడా నరకాలే; ఈ రెండూ జంటగా (మిథునంగా) పేర్కొనబడుతున్నాయి.
Verse 19
तयोर्जज्ञेथ वै मायां मृत्युं भूतापहारिणम् वेदना च सुतं चापि दुःखं जज्ञेथ रौरवात्
ఆ ఇద్దరిలోనుండి నిజంగా మాయా మరియు భూతాలను అపహరించే మృత్యువు జన్మించెను; రౌరవమునుండి వేదనా మరియు దుఃఖము కూడా సంతానముగా పుట్టెను।
Verse 20
मृत्योर्व्याधिजराशोकतृष्णाक्रोधाश् च जज्ञिरे ब्रह्मणश् च रुदन् जातो रोदनाद्रुद्रनामकः
మృత్యువునుండి వ్యాధి, జర, శోకము, తృష్ణ, క్రోధము జన్మించెను; బ్రహ్మనుండి ఒకడు ఏడుస్తూ పుట్టెను—ఆ రోదనమువలన అతడు రుద్రనామధేయుడయ్యెను।
Verse 21
भवं शर्वमथेशानं तथा पशुपतिं द्विज भीममुग्रं महादेवमुवाच स पितामहः
అప్పుడు పితామహుడు (బ్రహ్మ) అతనిని ‘భవ’, ‘శర్వ’, ‘ఈశాన’ మరియు ‘పశుపతి’ అని సంబోధించెను; ఓ ద్విజా, ‘భీమ’, ‘ఉగ్ర’, ‘మహాదేవ’ అని కూడా పలికెను।
Verse 22
दक्षकोपाच्च तद्भार्या देहन्तत्याज सा सती हिमवद्दुहिता भूत्वा पत्नी शम्भोरभूत् पुनः
దక్షుని కోపమువలన అతని కుమార్తె—శివుని భార్య సతి—దేహాన్ని త్యజించెను; హిమవంతుని కుమార్తెగా జన్మించి ఆమె మళ్లీ శంభు (శివ) భార్య అయ్యెను।
Verse 23
ऋषिभ्यो नारदाद्युक्ताः पूजाः स्नानादिपूर्विकाः स्वायम्भुवाद्यास्ताः कृत्वा विष्ण्वादेर्भुक्तिमुक्तिदाः
నారదాది ఋషులు ఉపదేశించిన, స్నానాది పూర్వకంగా స్వాయంభువ పరంపరనుండి ప్రారంభమయ్యే పూజావిధులను ఆచరించినవాడు విష్ణువాదిదేవతల ద్వారా భోగమూ మోక్షమూ అనే రెండు ఫలములను పొందును।
Frequently Asked Questions
A formal taxonomy of creation is given—prākṛta (Mahat, tanmātra-to-bhūta, and vaikārika/aindriyaka) and vaikṛta layers (including plant, animal, deva, human, and anugraha categories), concluding with the ninth Kaumāra creation as part of Brahmā’s ninefold sarga.
By linking cosmological order to ritual order: understanding sarga clarifies one’s place in dharma, while the closing instruction on snāna-pūrvaka pūjā (as taught by Nārada and others) frames worship as the practical bridge that yields bhukti (well-being) and mukti (liberation).
Nine sargas proceeding from Brahmā are indicated, with prākṛta and vaikṛta groupings plus the Kaumāra; the count functions as a mnemonic map from subtle principles to embodied beings and finally to grace-oriented fruition.