Adhyaya 26
Explanation of the Characteristics of Mudrās (मुद्रालक्षणकथनं)
మునుపటి అధ్యాయంలో మంత్రాల ప్రదర్శన అనంతరం ఇక్కడ ముద్రా-లక్షణం వివరణకు మారుతుంది—దేవసన్నిధి తదితర కర్మఫలాలను కలిగించే యాగహస్తచలనాల నిర్దిష్ట గుర్తులు, రూపాలు. నారదుడు హృదయసన్నిహితంగా చేసే ‘అంజలి’ని ప్రధాన నమస్కారముద్రగా చెప్పి, భక్తినే విధి-ప్రవేశద్వారంగా స్థాపిస్తాడు. తరువాత ఎడమ ముష్టి, పైకి నిలిచిన బొటనవేలు, కుడి బొటనవేలు పట్టుకునే/గట్టిపడే విధి మొదలైన సూక్ష్మ శరీరచలన క్రమం మంత్రవిద్యలో భాగంగా వివరించబడుతుంది. వ్యూహంలో సాధారణ–అసాధారణ ముద్రల భేదం, చిటికెన వేలు నుండి వరుసగా విడదీయుతూ ఏర్పడే ఎనిమిది ముద్రల క్రమం చెప్పబడింది. బీజప్రయోగం, సిద్ధి వంటి లక్ష్యాలపై పాఠాంతరాల సూచన, వరాహముద్ర మరియు అంగనా-ముద్రల శ్రేణి కూడా వస్తాయి. చివరికి కుడివైపు అదే నిర్మాణాన్ని సంకోచించి ప్రతిబింబంగా చేయడం ద్వారా సరైన విన్యాసంతో ముద్రాసిద్ధి కలుగుతుందని నిరూపిస్తుంది।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मन्त्रप्रदर्शनं नाम पञ्चविंशो ऽध्यायः अथ षड्विंशो ऽध्यायः मुद्रालक्षणकथनं नारद उवाच मुद्राणां लक्षणं वक्ष्ये सान्निध्यादिप्रकारकं अञ्जलिः प्रथमा मुद्रा वन्दनी हृदयानुगा
ఇట్లు ఆదిమహాపురాణమైన ఆగ్నేయ (అగ్నిపురాణ) గ్రంథంలో ‘మంత్రప్రదర్శనం’ అనే ఇరవై ఐదవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు ‘ముద్రాలక్షణకథనం’ అనే ఇరవై ఆరవ అధ్యాయం ప్రారంభమవుతుంది. నారదుడు అన్నాడు—సాన్నిధ్యాది ఫలితాలను కలిగించే ముద్రల లక్షణాలను నేను వివరిస్తాను. మొదటి ముద్ర ‘అంజలి’; ఇది వందనముద్ర, హృదయానుగతంగా (హృదయస్థానంలో) చేయబడుతుంది।
Verse 2
ऊर्ध्वाङ्गुष्ठोवाममुष्टिर्दक्षिणाङ्गुष्ठबन्धनं सव्यस्य तस्य चाङ्गुष्ठो यस्य चोर्ध्वे प्रकीर्तितः
ఎడమ చేతిని ముష్టిగా చేసి బొటనవేలు పైకి ఉంచాలి. కుడి చేతి బొటనవేలు ఆ ఎడమ ముష్టిని బంధించాలి/పట్టుకోవాలి. బొటనవేలు పైభాగంలో స్థితమై ఉండే ఈ స్థితినే ఇక్కడ ప్రకటించారు।
Verse 3
तिस्रः साधरणा व्यूहे अथासाधरणा इमाः कनिष्ठादिविमोकेन अष्टो मुद्रा यथाक्रमं
వ్యూహం (అనుష్ఠాన-రచన)లో మూడు సాధారణ ముద్రలు ఉంటాయి; ఇప్పుడు ఈ అసాధారణ ముద్రలను చెబుతున్నాం. కనిష్ఠిక (చిటికెన వేలు) నుండి క్రమంగా విడిచిపెట్టడం/విప్పడం ద్వారా, యథాక్రమంగా ఎనిమిది ముద్రలు ఏర్పడతాయి।
Verse 4
अष्टानां पूर्ववीजानां क्रमशस्त्ववधारयेत् अङ्गुष्ठेन कनिष्टान्तं नमयित्वाङ्गुलित्रयं
మొదటి ఎనిమిది బీజాక్షరాల క్రమాన్ని యథావిధిగా నిర్ణయించాలి. బొటనవేలితో చిటికెన వేలు కొనను వంచి, తరువాత మూడు వేళ్ల సమూహాన్ని కూడా వంచాలి.
Verse 5
ऊर्ध्वं कृत्वा सम्मुखञ्च वीजाय नवमाय वै वामहस्तमथोत्तानं कृत्वार्धं नामयेच्छनैः
దానిని పైకి ఎత్తి ముందుకు తిప్పి, తొమ్మిదవ ‘వీజాయన’ (వీచే ముద్ర) చేయాలి. తరువాత ఎడమ చేతిని ఉత్తానంగా (అరచేతి పైకి) చేసి, నెమ్మదిగా అర్ధం వరకు వంచాలి.
Verse 6
सर्वसिद्ध्यै इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वैराजं नागसंयुतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाट्ःअः यौ वीजं चाङ्गसंयुतमिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः यः सव्येर्धे प्रकीर्तित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः वराहस्य स्मृता मुद्रा अङ्गनाञ्च क्रमादिमाः एकैकां मोचयेद्बद्ध्वा वाममुष्टो तथागुलीं
‘సర్వసిద్ధ్యై’ అని కొన్ని చిహ్నిత ప్రతుల్లో పాఠం ఉంది; మరికొన్నిటిలో ‘వైరాజం నాగసంయుతమ్’ అని చదువుతారు. ఇంకొన్ని ప్రతుల్లో ‘యౌ’ బీజాన్ని అంగమంత్రాలతో కలిసి అన్నారు; మరికొన్నిటిలో ‘యః సవ్యార్ధే ప్రకీర్తితః’ అని పాఠం. తరువాత వరాహముద్రను, అలాగే అంగనా-ముద్రల క్రమాన్ని బోధించారు; ఎడమ ముష్టిని మరియు వేళ్లను బిగించి, క్రమంగా ఒక్కొక్కటిగా విడదీయాలి.
Verse 7
आकुञ्चयेत् पूर्वमुद्रां दक्षिणेप्येवमेव च ऊर्ध्वाङ्गुष्ठो वाममुष्ठिर्मुद्रासिद्धिस्ततो भवेत्
ముందుగా పూర్వముద్రను ఆకుంచించాలి; కుడి వైపున కూడా అలాగే చేయాలి. ఎడమ చేతిని ముష్టిగా చేసి బొటనవేలిని పైకి ఉంచితే, అప్పుడు ముద్రాసిద్ధి కలుగుతుంది.
Frequently Asked Questions
Añjali (palms joined) is taught first; it functions as a gesture of reverent salutation and is performed in alignment with the heart, establishing devotional orientation and ritual propriety.
By disciplining bodily action into precise mudrā-forms that invoke sannidhya, the chapter links external ritual correctness (karma/ācāra) with inner devotion and concentration, supporting Dharma and ultimately aiding the pursuit of Mukti while enabling efficacious practice (Bhukti).