Adhyaya 42

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये पातालयोगकथनं नाम एकचत्वारिंशो ऽध्यायः अथ द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः प्रासादलक्षणकथनं हयग्रीव उवाच प्रासादं सम्प्रवक्ष्यामि सर्वसाधारणं शृणु चतुरस्रीकृतं क्षेत्रं भजेत् षोडशधा बुधः

ఇట్లు ఆదిమ మహాపురాణమైన ఆగ్నేయ పురాణంలో ‘పాతాళయోగకథనం’ అనే నలభై ఒకటవ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇక ‘ప్రాసాదలక్షణకథనం’ అనే నలభై రెండవ అధ్యాయం ప్రారంభమగుచున్నది. హయగ్రీవుడు పలికెను— సాధారణంగా వర్తించే ప్రాసాదవిధానాన్ని నేను చెప్పుచున్నాను, వినుడి. జ్ఞాని చతురస్ర క్షేత్రాన్ని తీసుకొని దానిని పదహారు భాగాలుగా విభజించాలి.

Verse 2

मध्ये तस्य चतुर्भिस्तु कुर्यादायसमन्वितं समप्रासादमानत इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वदशैव तु भागानि भित्त्यर्थं परिकल्पयेत्

దాని మధ్యలో నాలుగు భాగాల మేరకు ఇనుముతో బలపరచిన (ఆధార/స్థాపన) ఏర్పాటు చేయాలి; ప్రాసాదమానాలు సమంగా ఉండాలి. గోడల ప్రయోజనార్థం ఖచ్చితంగా పన్నెండు భాగాలను నిర్ధారించాలి.

Verse 3

जङ्घोच्छ्रायन्तु कर्तव्यं चतुर्भागेण चायतं जङ्घायां द्विगुणोच्छ्रायं मञ्जर्याः कल्पयेद् बुधः

జంఘా (క్రింది భాగం) యొక్క ఎత్తు నాలుగో భాగ ప్రమాణంతో చేయాలి. జంఘాపై జ్ఞానిగల శిల్పి దానికి రెండింతల ఎత్తుగల మంజరీ (అలంకార గుచ్ఛం)ను రూపొందించాలి.

Verse 4

तुर्यभागेन मञ्जर्याः कार्यः सम्यक् प्रदक्षिणः तन्माननिर्गमं कार्यमुभयोः पार्श्वयोः समं

చతుర్థభాగ ప్రమాణంతో మంజరీ భాగం చుట్టూ ప్రదక్షిణ (దక్షిణావర్త) విన్యాసాన్ని సరిగా చేయాలి; ఆ ప్రమాణ విస్తరణను రెండు పార్శ్వాలలో సమంగా నిర్వహించాలి।

Verse 5

शिखरेण समं कार्यमग्रे जगति विस्तरं द्विगुणेनापि कर्तव्यं यथाशोभानुरूपतः

ముందరి జగతీ విస్తారాన్ని శిఖర ప్రమాణానికి సమంగా చేయాలి; లేదా శోభా-అనుపాతానికి తగినట్లుగా రెండింతలు కూడా చేయవచ్చు।

Verse 6

विस्तारान्मण्डपस्याग्रे गर्भसूत्रद्वयेन तु दैर्घ्यात्पादाधिकं कुर्यान्मध्यस्तम्भैर् विभूषितं

మండపం ముందుభాగంలో, రెండు గర్భసూత్రాల ప్రకారం, పొడవును వెడల్పుకంటే ఒక పాదం ఎక్కువగా చేయాలి; మధ్యస్తంభాలతో అలంకరించాలి।

Verse 7

प्रासादगर्भमानं वा कुर्वीत मुखमण्डपं एकाशीतिपदैर् व्यास्तुं पश्चात् मण्डपमारभेत्

ప్రాసాద గర్భగృహ ప్రమాణానికి అనుగుణంగా ముఖమండపాన్ని నిర్మించాలి; అనంతరం 81-పదాల (ఏకాశీతి) గ్రీడ్‌తో ప్రణాళికను వేసి, తరువాత ప్రధాన మండప నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాలి।

Verse 8

शुकान् प्राग्द्वारविन्यासे पादान्तःस्थान् यजेत् सुरान् तथा प्राकारविन्यासे यजेद् द्वात्रिंशदन्तगान्

తూర్పు ద్వార విన్యాసంలో శుకులను మరియు దిక్కుల పాదాంతస్థ దేవతలను పూజించాలి; అలాగే ప్రాకార విన్యాసంలో అంతర్భాగంలో ఉన్న ముప్పై రెండు దేవతలను పూజించాలి।

Verse 9

सर्वसाधारणं चैतत् प्रासादस्य च लक्षणं मानेन प्रतिमाया वा प्रासादमपरं शृणु

ఇవి ప్రాసాదం (దేవాలయం) యొక్క సాధారణ లక్షణాలు. ఇప్పుడు మానముల ప్రకారం—ప్రతిమా ప్రమాణానుసారంగా గానీ, నియత మాడ్యూల్ ప్రకారం గానీ—ఇంకొక విధమైన ప్రాసాదాన్ని వినుము.

Verse 10

प्रतिमायाः प्रमाणन कर्तव्या पिण्डिका शुभा गर्भस्तु पिण्डिकार्धेन गर्भमानास्तु भित्तयः

ప్రతిమ యొక్క ప్రమాణాన్ని సమ్యకంగా నిర్ణయించాలి. శుభమైన పిండికా (ఆధారపీఠం) చేయాలి. గర్భగృహం పిండికా ప్రమాణం యొక్క సగంతో ఉండాలి; గోడలు గర్భగృహ ప్రమాణానుసారంగా కొలవాలి.

Verse 11

भित्तेरायाममानेन उत्सेधन्तु प्रकल्पयेत् भित्त्युच्छ्रायात्तु द्विगुणं शिखरं कल्पयेद् बुधः

గోడ యొక్క పొడవును ప్రమాణంగా తీసుకొని ఉత్సేధం (ఎత్తు) నిర్ణయించాలి. గోడ ఎత్తుకు రెండింతలు శిఖరాన్ని జ్ఞానియైన స్థపతి రూపకల్పన చేయాలి.

Verse 12

शिखरस्य तु तुर्येण भ्रमणं परिकल्पयेत् शिखरस्य चतुर्थेन व्यग्रतो मुखमण्डपं

శిఖర ప్రమాణంలో ఒక చతుర్థభాగంగా భ్రమణ మార్గం (ప్రదక్షిణా పథం) నిర్ణయించాలి. అలాగే శిఖర చతుర్థభాగ ప్రమాణంతో ముందుకు పొడిగిన ముఖమండపాన్ని ఏర్పాటు చేయాలి.

Verse 13

चत्युर्भागेण वा युतमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः चतुर्भागेण संयुतमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः सम्यक् कुर्यात् प्रदक्षिणमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः द्वात्रिंशदन्तरे इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अष्टमांसेन गर्भस्य रथकानान्तु निर्गमः परिधेर्गुणभागेन रथकांस्तत्र कल्पयेत्

‘చతుర్భాగేణ వా యుతమ్’ అని ఒక గుర్తించిన ప్రతిలో పాఠం; ‘చతుర్భాగేణ సంయుతమ్’ అని మరొక ప్రతిలో. ‘సమ్యక్ కుర్యాత్ ప్రదక్షిణమ్’ మరియు ‘ద్వాత్రింశదంతరే’ అని కూడా కొన్ని గుర్తించిన ప్రతుల్లో పాఠం ఉంది. గర్భగృహం నుండి రథక భాగాల ప్రక్షేపం అష్టమాంశ ప్రమాణంతో ఉండాలి; అక్కడ పరిధి యొక్క గుణ-భాగం (తగిన భిన్నాంశ) ప్రకారం రథక భాగాలను రూపకల్పన చేసి నిర్మించాలి.

Verse 14

तत्तृतीयेण वा कुर्याद्रथकानान्तु निर्गमं वामत्रयं स्थापनीयं रथकत्रितये सदा

లేదా తృతీయ ప్రమాణంతో రథాల నిర్గమం (బయటి ప్రక్షేపం) ఏర్పాటు చేయాలి; మరియు ఎడమ వైపున రథత్రయానికి త్రయ సమూహాన్ని ఎల్లప్పుడూ స్థాపించాలి.

Verse 15

शिखरार्थं हि सूत्राणि चत्वारि विनिपातयेत् शुकनाशोर्ध्वतः सूत्रं तिर्यग्भूतं निपातयेत्

శిఖరాన్ని నిర్ధారించుటకు నాలుగు సూత్రాలు (మాపు దారాలు) వదలాలి; శుకనాసం పైభాగంలో ఒక సూత్రాన్ని తిర్యక్‌ (అడ్డంగా) వదలాలి.

Verse 16

शिखरस्यार्धभागस्थं सिंहं तत्र तु कारयेत् शुकनासां स्थिरीकृत्य मध्यसन्धौ निधापयेत्

శిఖరపు అర్ధభాగంలో ఉండే సింహ మూర్తిని అక్కడ చేయించాలి; శుకనాసాన్ని స్థిరపరచి మధ్యసంధిలో స్థాపించాలి.

Verse 17

अपरे च तथा पार्श्वं तद्वत् सूत्रं निधापयेत् तदूर्ध्वन्तु भवेद्वेदी सकण्टा मनसारकं

ఇతర పార్శ్వంలో కూడా అలాగే సూత్రాన్ని స్థాపించాలి; దాని పైభాగంలో కంఠం కలిగిన వేదిక ఉండాలి, అది మనసార విధానంతో యుక్తంగా ఉండాలి.

Verse 18

स्कन्धभग्नं न कर्तव्यं विकरालं तथैव च ऊर्ध्वं च वेदिकामानात् कलशं परिकल्पयेत्

స్కంధభగ్నంగా (భుజం/గ్రీవ విరిగినట్లు) చేయకూడదు, అలాగే వికరాలంగా (వికృతంగా) కూడా చేయకూడదు; వేదిక ప్రమాణం ప్రకారం పైకి కలశాన్ని పరిమాణపూర్వకంగా ఏర్పాటు చేయాలి.

Verse 19

विस्ताराद्द्विगुणं द्वारं कर्तव्यं तु सुशोभनं उदुम्बरौ तदूर्ध्वञ्च न्यसेच्छाखां सुमङ्गलैः

ద్వారం వెడల్పుకు రెండింతల ఎత్తుతో, సుందరంగా నిర్మించాలి. ఉదుంబర కట్టుతో ద్వారస్తంభాలు చేసి, వాటి పైభాగంలో పరమ మంగళచిహ్నంగా శుభశాఖను స్థాపించాలి.

Verse 20

द्वारस्य तु चतुर्थांशे कार्यौ चण्डप्रचण्दकौ विश्वक्सेनवत्सदण्डौ शिखोर्ध्वोडुम्बरे श्रियं

ద్వారపు చతుర్థ భాగంలో రౌద్ర ద్వారపాలులు చండ, ప్రచండులను స్థాపించాలి; అలాగే విశ్వక్సేనుడు మరియు వత్సదండుడును కూడా ఉంచాలి. పై శిఖరభాగంలో, ఉదుంబర పట్టపై, మంగళాధిష్ఠాత్రి శ్రీ (లక్ష్మీ)ని ప్రతిష్ఠించాలి.

Verse 21

दिग्गजैः स्नाप्यमानान्तां घटेः साब्जां सुरूपिकां प्रासादस्य चतुर्थांशैः प्राकारस्योच्छ्रयो भवेत्

చివరగా, దిక్గజాలు స్నానం చేయిస్తున్నట్లుగా కనిపించే, పద్మంతో కూడిన సురూపమైన ఘటము (కలశం)ను స్థాపించాలి. అలాగే ప్రాకారపు ఎత్తు ప్రాసాద ఎత్తులో నాలుగో వంతు కావాలి.

Verse 22

प्रासादात् पादहीनस्तु गोपुरस्योच्छ्रयो भवेत् पञ्चहस्तस्य देवस्य एकहस्ता तु पीठिका

గోపురం (ద్వార-శిఖరం) యొక్క ఎత్తు ప్రాసాద ఎత్తుకంటే ఒక పాదం (నాలుగో వంతు) తక్కువగా ఉండాలి. ఐదు హస్తాల పరిమాణం గల దేవప్రతిమకు పీఠిక ఒక హస్తం ఎత్తుగా ఉండాలి.

Verse 23

गारुडं मण्डपञ्चाग्रे एकं भौमादिधाम च कुर्याद्धि प्रतिमायान्तु दिक्षु चाष्टमासु चोपरि

మండపపు పంచాగ్ర (ఐదు భాగాల ముందుభాగం) ముందు ఒక గారుడ చిహ్నం/ప్రతిమను చేయాలి. అలాగే భౌమాది ధామాలను కూడా ఏర్పాటు చేయాలి. నిజంగా, ఎనిమిది దిక్కులలోను మరియు పైభాగంలోను ప్రతిమలను విధివిధానంగా స్థాపించాలి.

Verse 24

पूर्वे वराहं दक्षे च नृसिंहं श्रीधरं जले उत्तरे तु हयग्रीवनाग्नेय्यां जामदग्न्यकं

తూర్పు దిశలో వరాహం, దక్షిణంలో నృసింహం, జలదిశ (పడమర) లో శ్రీధరుడు, ఉత్తరంలో హయగ్రీవుడు, మరియు ఆగ్నేయ (దక్షిణ-తూర్పు) దిశలో జామదగ్న్యుడు (పరశురాముడు) ను స్థాపించాలి/ధ్యానించాలి।

Verse 25

तत्तुरीयेणेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः नैरृत्यां रामकं वायौ वामनं वासुदेवकं ईशे प्रासादरचना देया वस्वर्ककादिभिः द्वारस्य चाष्टमाद्यंशं त्यत्का बेधो न दोषभाक्

‘తత్తురీయేణ’—అని గుర్తించిన ప్రతిలో పాఠాంతరం ఉంది. నైరృత (దక్షిణ-పడమర) దిశలో ‘రామక’ విధానం, వాయవ్య (ఉత్తర-పడమర) దిశలో ‘వామన’ విధానం మరియు ‘వాసుదేవక’ విధానాన్ని విన్యసించాలి. ఈశాన (ఉత్తర-తూర్పు) దిశలో వసు, అర్క మొదలైన ప్రమాణాలతో ప్రాసాద నిర్మాణం చేయాలి. ద్వారంలోని మొదటి అష్టమ భాగాన్ని విడిచిపెట్టి చేసిన బేధం (రంధ్రం/తెరువు) దోషకరం కాదు।