Purvabhaga
मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta
अध्यायः १ व्यासस्य मङ्गलाचरणेन आरभ्यते। सः शिवं सोमरूपं गणाधिपतिं ससुतं पितरं च, प्रधानपुरुषयोः प्रभुं, सृष्टिस्थितिप्रलयानां कारणभूतं स्तौति। ततः शिवस्य लक्षणानि—अनुपमा शक्तिः, सर्वव्यापि ऐश्वर्यम्, स्वामित्वं, विभुत्वं—प्रकाश्य अजन्मनः नित्यस्य अव्ययस्य महादेवस्य शरणागति-प्रार्थना क्रियते। अनन्तरं धर्मक्षेत्रतीर्थेषु, गङ्गाकालिन्दी-सङ्गमे प्रयागादिषु, नियमपराः ऋषयः महत्सत्रं कुर्वन्ति। तद्वार्तां श्रुत्वा व्यासपरम्परासम्बद्धः परम्पराधरः सूतः, आख्यानकालनीतिशास्त्रकाव्यवाक्यनिपुणः, तत्र आगच्छति। ऋषयः तं सत्कारैः पूजयन्ति, तेन संवादरूपः प्रवचनक्रमः प्रवर्तते।
परस्य दुर्निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru
अध्यायेऽस्मिन् सूतः कल्पचक्रे सृष्टिकर्मारम्भं निरूपयति। षट्कुलीयमुनयः ‘परं किम्’ इति दीर्घं विवादं कुर्वन्ति; प्रत्येकः भिन्नं परतत्त्वं प्रतिपादयति, किन्तु परं दुर्निर्णेयम् इति निश्चयो न जायते। ततो विवादशमनाय ते देवदानवैरपि स्तूयमानं, अविनाशिनं विधिनिर्मातारं ब्रह्माणं द्रष्टुं मेरुं प्रयान्ति। मेरुपर्वतस्य पुण्यशिखरं देवदानवसिद्धचारणयक्षगन्धर्वैः समाकीर्णं, रत्नवनगुहाप्रपातैः शोभितं वर्ण्यते। तत्र ‘ब्रह्मवन’ नाम विशालं वनं, सुगन्धिशुद्धजलह्रदैः पुष्पितवृक्षैश्च युक्तं, तथा तेजस्विनी महती पुरी दृढप्राकारैः समलङ्कृता दृश्यते। एषा वर्णना तत्त्वनिर्णयस्य पूर्वपीठिका, परमप्रश्नस्य समाधानार्थं पवित्रे स्थाने विश्वाधिकारिणं ब्रह्माणं शरणं गन्तव्यमिति सूचयति।
सर्वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause
अध्यायः ३ ब्रह्मणा प्रोक्तं तत्त्वनिरूपणम्। यत्र वाङ्मनसी अप्राप्य निवर्तेते, तस्य आनन्दस्य वेत्ता निर्भयः। स एव एकः सर्वलोकान् जीवान् आश्रित्य नियच्छति; तस्मात् देवैः सह ब्रह्मा-विष्णु-रुद्रेन्द्रादयः, भूतानि, इन्द्रियाणि च सह जगदादिः प्रादुर्भवति। कारणानां धारकः, ध्येयः परमकारणं च सः, कदापि अन्यतः नोत्पद्यते। स शिवः सर्वेश्वरः, सर्वैश्वर्यसम्पन्नः, मोक्षार्थिनां ध्येयः, आकाशमध्ये स्थितोऽपि सर्वं व्याप्नोति। ब्रह्मा स्वं प्रजापतिपदं शिवानुग्रह-उपदेशप्राप्तं स्वीकरोति। एको बहुषु, क्रियावान् अक्रियेषु, एकबीजाद् बहुधा—रुद्रः ‘अद्वितीयः’ इति प्रतिपाद्यते। सर्वभूतहृदयेषु नित्यं स्थितः, परैः अगोचरः, सर्वदा जगत् धारयन् पालयन् च।
सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः महर्षिगणं वर्णयति ये महादेवपूजापराः सत्रस्य दीर्घयज्ञस्य प्रवृत्तिं कुर्वन्ति। स यागः अद्भुतः सृष्टिकर्तॄणां प्राचीनसृजनप्रेरणासदृशः कथ्यते। बहुदक्षिणासहिते सत्रसमाप्तौ पितामहस्य ब्रह्मणो नियोगेन वायुरागच्छति। वायोः तत्त्वतः स्वरूपं निरूप्यते—स साक्षात्प्रत्ययवान्, आज्ञया नियन्ता, मरुद्भिः सम्बद्धः; प्राणादिभिः देहाङ्गान् प्रेरयति, देहिनां धारणकर्ता च। अणिमादिशक्तयः, जगद्धारणकार्यं, सूक्ष्मतत्त्वभाषा (शब्दस्पर्शौ, आकाशयोनित्वं, तेजसा सम्बन्धः) चोच्यते। आश्रमं प्रविशन्तं वायुम् दृष्ट्वा ऋषयः ब्रह्मवचनं स्मृत्वा हृष्टाः उत्थाय प्रणम्य तस्मै सत्कारासनं सज्जीकुर्वन्ति, उपदेशस्य देवतत्त्वनिर्णयस्य च भूमिका भवति।
पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)
नैमिषारण्ये सूतः मुनिभिः सह वायोः प्रति पृच्छां निवेदयति—कथं तेन ईश्वरगम्यं ज्ञानं प्राप्तं, कथं च शैवभावः समुत्पन्नः। वायुः श्वेतलोहितकल्पे ब्रह्मणः सृष्ट्यर्थं कृतं घोरं तपः वर्णयति। तेन तुष्टः परमपिता महेश्वरः कौमाररूपे ‘श्वेत’ इति ख्यातः प्रादुरभवत्, ब्रह्मणे साक्षाद्दर्शनं परं ज्ञानं च गायत्रीसहितं ददौ। तेन ब्रह्मा चराचर-सृष्टौ समर्थोऽभवत्। यत् परमेेश्वरात् ब्रह्मणा ‘अमृत’ इव श्रुतं, तत् वायुः स्वतपसा ब्रह्ममुखात् प्राप। मुनयः यत् ज्ञानं दृढग्रहणेन परमसिद्धिं ददाति तत् पृच्छन्ति; वायुः तदेव पशुपाशपतिज्ञानं निर्दिश्य कल्याणार्थिनां परां निष्ठां विधत्ते।
पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati
अध्यायेऽस्मिन् षष्ठे मुनयः वायुम् पृच्छन्ति—पशोः पाशस्य च तत्त्वं किम्, तयोः परः पतिः कः इति। वायुः प्रतिपादयति यत् सृष्टेः बुद्धिमत्कारणं चेतनं विना न सम्भवति; अचेतनं प्रधानाṇवो वा अन्ये भौतिकपदार्था व्यवस्थितं जगत् न साधयितुं शक्नुवन्ति। पशुः कर्तृत्वाभासं वहति, किन्तु तस्य प्रवृत्तिः प्रभोः प्रेरणया एव, यथा अन्धस्य गमनम्। पशु-पाश-पतित्रयातीतं परं पदं विद्यते; तत्त्वविद्या/ब्रह्मविद्यया तज्ज्ञानात् योनिमुक्तिः, पुनर्जन्मनिवृत्तिः च भवति। भोक्ता-भोग्य-प्रेरयितृत्रयविवेकात् परं मुमुक्षोः ज्ञेयम् नास्ति इति निष्कर्षः।
कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva
ऋषयः कालं जगतोत्पत्तिप्रलययोः सार्वभौमं कारणं पृच्छन्ति, यथा जगच्चक्रवत् सृष्टिलययोः पुनः पुनः परिवर्तते। ते वदन्ति यत् ब्रह्मा-विष्णु-रुद्रादयः देवासुराश्चापि कालकृतां नियतिं नातिक्रामन्ति; कालः भूत-भविष्यद्वर्तमानभेदं करोति, सर्वान् प्राणिनः जरयति। ते पृच्छन्ति—कः स देवः कालः, कस्याधीनः, कश्चित् किमस्यातीतः? वायुः प्रत्युवाच—कालो निमेष-काष्ठादिमानपरिमेयतत्त्वं, कालात्मा, परमं माहेश्वरं तेजः, नियोगरूपेण चराचरजगतः नियन्ता। मोक्षः अपि महाकालात्मनः अंशसम्बन्धेन प्रसवति, वह्निना प्रेरितं लोहं यथा प्रवर्तते। निष्कर्षः—जगत् कालाधीनं, न तु कालो जगदधीनः; कालः शिवाधीनः, न शिवः कालाधीनः। शिवस्य अजेयं शार्वं तेजः काले प्रतिष्ठितं, तेन कालस्य मर्यादा दुस्तरा भवति।
कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)
अध्यायेऽस्मिन् कालमानस्य शास्त्रीयो निर्णयो वर्ण्यते। ऋषयः पृच्छन्ति—आयुःकालः संख्यारूपः कालश्च केन प्रमाणेन गण्यते, माप्यकालस्य च परा सीमा का इति। वायुः नेत्रनिमेषेण निमेषं लघुतमं मानं निर्दिश्य, ततः क्रमशः निमेषात् काष्ठा, काष्ठात् कला, कलातो मुहूर्तः, मुहूर्तादहोरात्रं च प्रतिपादयति। मास-ऋतु-आयनानां सम्बन्धं, मानुषाब्दस्य लक्षणं, देव-पितृगणनयोर्भेदं च कथयति। विशेषतः दक्षिणायनं देवानां रात्रिः, उत्तरायणं दिनमिति दिव्याहोरात्रनिर्णयः प्रतिपाद्यते। एतेन दिव्यमानेन युगगणनायाः आधारः प्रदर्श्यते, भारतवर्षे चत्वारो युगाः प्रसिद्धा इति निबध्यते।
शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti
अध्यायेऽस्मिन् मुनयः पृच्छन्ति—परमेश्वरः कथं स्वाज्ञया लीलया जगत् सृजति संहरति च, किमाद्यं तत्त्वं यतः सर्वं प्रसृतं यत्र च लीयते। वायुः क्रमिकां सृष्टिकथां वदति—शक्तिः प्रथमं प्रादुर्भूता, शान्त्यतीतपदात् परतः स्थिताऽस्ति; शक्तियुक्तात् शिवात् माया, ततः अव्यक्तं प्रवर्तते। शान्त्यतीत–शान्ति–विद्या–प्रतिष्ठा–निवृत्ति इति पञ्चपदानि ईश्वरप्रेरितस्य सृष्टिक्रमस्य संक्षेपेण निरूप्यन्ते; संहृतिः तु तद्विपरीतक्रमेण भवति। विश्वं पञ्चकलाभिः व्याप्तमिति, अव्यक्तं च आत्मनाऽधिष्ठितं सति कारणभूमिरिति कथ्यते। ततो दार्शनिकनिरूपणे—अव्यक्तं नात्मा वा केवलं कर्ता; प्रकृतिरचेतना, पुरुषश्चास्मिन् प्रसङ्गे अकर्तृज्ञः; अतः प्रधानपरमाण्वादयः जडकारणानि बुद्धिमत्कारणं विना सुव्यवस्थितं जगत् न जनयितुं शक्नुवन्ति। अत एव शिवः सृष्टेः आवश्यकः चेतनकर्ता इति प्रतिपाद्यते।
त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
अस्मिन्नध्याये वायुः शैवसृष्टिक्रमं तत्त्वार्थं च निरूपयति। पूर्वाव्यक्तात् भगवदाज्ञया बुद्ध्यादयः क्रमशः प्रवर्तन्ते; तेषां विकारात् रुद्रो विष्णुः पितामहश्च कारणकार्यव्यवस्थापकाः प्रादुर्भवन्ति। सर्वव्यापकत्वम्, अप्रतिहतशक्तिः, अनुपमज्ञानं, सिद्धयश्च परमदेवतत्त्वे निर्दिश्यन्ते, तथा सृष्टि-स्थिति-प्रलयेषु महेश्वरः परमार्थकारणं सार्वभौमं च कारणं प्रतिपाद्यते। पुनरावृत्तौ सर्ग-रक्षा-लयात्मकं शासनं त्रिमूर्तिभ्यः पृथक् नियोज्य, परस्परसमुद्भव-परस्परधारण-परस्परानुग्रहैः वर्धनं चोच्यते। एकस्य स्तुतिः अन्येषां ईश्वरत्वं न हन्यादिति मतभेदजन्यतारतम्यं निरस्यते; ये देवान् निन्दन्ति ते आसुरी-अमङ्गलभूताः भवन्तीति चेत्यते। अन्ते महेश्वरः त्रिगुणातीतः, चतुर्व्यूहस्वरूपः, सर्वाधाराधारः, लीलया जगत्कर्ता, प्रकृतिपुरुषयोः तथा त्रिमूर्तेः अन्तरात्मा इति प्रतिष्ठाप्यते।
मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation
अध्यायेऽस्मिन् मुनयः सर्वेषां मन्वन्तराणां कल्पभेदानां च क्रमबद्धं वृत्तान्तं, विशेषतः आन्तरसर्गं प्रतिसर्गं च, पृच्छन्ति। वायुः ब्रह्मणोऽयुषि परार्धादिकालमानं निरूप्य, सम्बन्धितचक्रान्ते प्रतिसर्गो भवतीति वदति। ब्रह्मणोऽह्नि चतुर्दश मन्वन्तरपर्यायाः सन्तीति कथयन्, कल्पमन्वन्तराणामनाद्यनन्तत्वात् सर्वथा वाच्यत्वाभावं, सर्वकथनेऽपि श्रोतॄणां फलसीमां च सूचयति। अतः स वर्तमानप्रवृत्तं वराहकल्पं संक्षेपेण वर्णयितुं प्रतिजानाति, यत्र चतुर्दश मनवः—सप्त स्वायम्भुवादयः, सप्त सावर्णिकादयः—इति क्रमः; वर्तमानः सप्तमो वैवस्वतो मनुः। सर्वेषु मन्वन्तरेषु सृष्टिप्रलयप्रकारस्य साधर्म्यं दर्शयित्वा, पूर्वकल्पनिवृत्तेः कालवायुप्रभावेण नूतनचक्रारम्भस्य चित्रणेन परं विस्तरकथां प्रस्थापयति।
सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)
अध्यायेऽस्मिन् वायुः सर्गस्य तात्त्विकं विभागं वर्णयति। ब्रह्मणः सृष्ट्यभिलाषात् तमोजातो मोहः क्रमशः तमोमोहः, महामोहः, तामिस्रः, अन्धः इति चतुर्धा प्रादुर्भवति, स पञ्चविधायाः अविद्यायाः स्वरूपत्वेन निर्दिश्यते। ततः सृष्टिः स्रोतोभिः स्तरशः प्रकटते—प्रथमं मुख्यम्/स्थावरं जड-आवृतं बाधितं च; अनन्तरं तिर्यक्स्रोतः पशुसर्गः अन्तःप्रकाशयुक्तः बहिरावरण-भ्रान्तिचेष्टाभिः; ऊर्ध्वस्रोतः देवसर्गः प्रसाद-हर्ष-सत्त्वप्रधानः; अर्वाक्स्रोतः मनुष्यसर्गः साधकत्वेनोक्तोऽपि दुःखबन्धनातिशययुक्तः। अपि च अनुग्रहसर्गः चतुर्विधः—विपर्ययः, शक्तिः, तुष्टिः, सिद्धिः। अन्ते नवसर्गाः प्रमाणतः कथ्यन्ते—त्रयः प्राकृताः (महत्, तन्मात्र/भूत, वैकारिक/ऐन्द्रियक) तथा पञ्च वैकृताः मुख्या-स्थावरादारभ्य, नवमः कौमारः; एवं गुणप्राधान्येन ज्ञान-धर्मसामर्थ्यस्य क्रमः प्रदर्श्यते।
रुद्रस्य परमात्मत्वे ब्रह्मपुत्रत्वादिसंशयप्रश्नः — Questions on Rudra’s Supremacy and His ‘Sonship’ to Brahmā
अध्यायः १३ पूर्वोक्तं परमभवात् सृष्ट्युत्पत्तितत्त्वं स्मारयित्वा ऋषयः सिद्धान्तसंशयं प्रकटयन्ति। विरूपाक्षः शूलधरः नीललोहितः कपर्दी इत्यादिभिः स्तुतो रुद्रः युगान्ते ब्रह्मविष्ण्वादीनपि संहरति इति प्रसिद्धम्; तथापि ब्रह्मा-विष्णु-रुद्राः परस्पराङ्गसम्भवाः इति श्रुत्वा तस्य परस्परोत्पत्तिः कथं सम्भवेत्, गुण-प्रधानभावेन च कथं व्याख्येयम् इति पृच्छन्ति। आदिदेवः पुरातनः योगक्षेमप्रदः रुद्रः कथं अव्यक्तजन्मनः ब्रह्मणः पुत्रत्वं प्राप्नोति इति विशेषतः जिज्ञासन्ति। ब्रह्मणः मुनिभ्यः उपदेशानुसारं यथार्थतत्त्वनिर्णयं याचन्ति, पुराणीयवंशपरम्परायाः कारणतत्त्वं स्पष्टीकर्तुं प्रस्तावयन्ति।
रुद्राविर्भावकारणम् — Causes and Pattern of Rudra’s Manifestation (Pratikalpa)
वायुः रुद्रस्य प्रातिकल्पिकं आविर्भावकारणं वर्णयति। प्रत्येककल्पे ब्रह्मणा सृष्टेṣu प्रजासु अवृद्धौ सति सः शोकाकुलो भवति; तस्य शोकशमनाय प्रजानां समृद्ध्यर्थं च परमेश्वरनियुक्तः कालात्मा रुद्रगणाधिपः रुद्रः पुनःपुनः प्रादुर्भवति। स महेशो नीललोहितो नाम्ना प्रकट्य ब्रह्मणः सहायार्थं पुत्र इव दृश्यते, तथापि दिव्याधिष्ठाने स्थितः। तस्य परं स्वरूपं तेजोराशिः, अनादिनिधनः, विभुः इति निरूप्यते; पराशक्तिसंयुक्तः, आज्ञामुद्रालक्षणधारी, नामरूपेण नियोगानुरूपः, दिव्यकार्यकरणसमर्थः, आज्ञापालकश्च। अनन्तरं तस्य मूर्तिलक्षणं वर्ण्यते—सहस्रसूर्यप्रभः, चन्द्रालङ्कारयुक्तः, सर्पाभरणभूषितः, यज्ञोपवीतकटिसूत्रधारी, कपालशिरोभूषणसमन्वितः, गङ्गाधरजटामण्डितः—नीललोहितरुद्रस्य ध्यानाय परम्परास्मृत्यै च।
अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)
अध्यायः १५ आदिसृष्टौ सङ्कटं वर्णयति। ब्रह्मणा भूतानि सृष्टानि सन्ति, किन्तु ते न प्रवर्धन्ते। स मैथुनजां सृष्टिं कर्तुमिच्छति, परन्तु ईश्वरात् स्त्रीतत्त्वस्याविर्भावाभावात् न शक्नोति। प्रजावृद्ध्यर्थं परमेश्वरस्य प्रसाद एव कारणमिति निश्चित्य स तीव्रं तपः करोति, सूक्ष्मां परां शक्तिं ध्यायन्—अनन्तां शुद्धां निर्गुणां, ईश्वरसमीपस्थाम्। तेन तुष्टः शिवः पुंस्त्रीतत्त्वैक्यरूपेण अर्धनारीश्वररूपेण प्रादुर्भवति। अस्य तात्पर्यं यत् सृष्टेः जननविस्तारः शिवशक्त्योः ध्रुवयोराविर्भावेनैव, अद्वयदेवतायां स्थित्या सह, सम्भवति; तपश्च यन्त्रवत्सृष्टेः न, किन्तु देवदर्शनपर्यवसानम्।
Śiva’s Boon to Viśvakarman and the Manifestation of Devī (Bhavānī/Parāśakti)
अध्यायेऽस्मिन् षोडशे महादेवो हरः स्नेहपूर्णैः संबोधनैः विश्वकर्माणं प्रति वदति, प्रजावृद्ध्यर्थं कृततपसः तस्य याचनां गुरुतरां मन्यते, तुष्टो भूत्वा वरं ददाति। ततः वाक्यक्रियातः परं तत्त्वघटनां दर्शयन् स्वशरीरांशात् देवीं प्रादुर्भावयति—विद्वद्भिः परब्रह्मणः परमा शक्तिरिति कथिता। सा जन्ममृत्युजरावर्जिता, यत्र वाक् मनः इन्द्रियाणि च निवर्तन्ते, तथापि अद्भुतरूपेण साक्षादिव प्रकट्य विश्वं तेजसा विभूत्या च व्याप्नोति। एवं पुराणकथां शाक्तशैवदर्शनं च संयोज्य देवी अचिन्त्या परा च, जगदनुभवस्य निमित्तभूता अन्तःस्थशक्तिश्चेति प्रतिपाद्यते।
मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
अध्याये सृष्टिवंशानुक्रमः प्रवर्तते। वायुः प्रजापतेरीश्वरात् प्राप्तां शाश्वतीं परां शक्तिं वर्णयति, तथा मैथुनप्रभवां सृष्टिं कर्तुमिच्छां च। स्रष्टा अर्धेन पुरुषोऽर्धेन स्त्री भवति; स्त्रीभागः शतरूपा रूपेण प्रादुर्भवति। ब्रह्मा विराजं ससर्ज; पुरुषतत्त्वं स्वायम्भुवो मनुरिति निर्दिश्यते। शतरूपा घोरं तपः कृत्वा मनुं पतिं स्वीकृतवती। तस्याः प्रियम्रत-उत्तानपादौ पुत्रौ, आकूतिः प्रसूतिश्च कन्ये जाताः। मनुः प्रसूतिं दक्षाय, आकूतिं रुचेः प्रददौ; आकूत्यां यज्ञो दक्षिणा च जातौ, ययोर्जगद्धर्मव्यवस्था धार्यते। दक्षस्य चतुर्विंशतिः कन्याः—श्रद्धा, लक्ष्मी, धृतिः, पुष्टिः, तुष्टिः, मेधा, क्रिया, बुद्धिः, लज्जा, वपुः, शान्तिः, सिद्धिः, कीर्तिश्चादयः—उत्पन्नाः। धर्मो दाक्षायणीरुपयेमे; ख्याति-स्मृति-प्रीति-क्षमा-अनसूया-ऊर्जा-स्वाहा-स्वधा-प्रभृतयश्चोक्ताः। भृगु-मरीच्यङ्गिरसः पुलहः क्रतुः पुलस्त्यः अत्रिर्वसिष्ठः पावकः पितरश्चादयः ताः विवाह्य सन्ततिं प्रसूयन्ते। धर्मसम्बद्धा प्रजा सुखहेतुः, अधर्मसम्बद्धा दुःख-हिंसाहेतुरिति वंशकथां नैतिक-वैश्विककारणत्वेन दर्शयति।
दक्षस्य रुद्रनिन्दा-निमित्तकथनम् / The Cause of Dakṣa’s Censure of Rudra
अध्यायः १८ ऋषीणां प्रश्नैः आरभ्यते—दक्षकन्या सती दाक्षायणी कथं पुनर्मेनायाः माध्यमेन हिमवत्कन्या अभवत्, महात्मा दक्षः किमर्थं रुद्रं निन्दितवान्, चाक्षुषे मन्वन्तरे भवेनेति शापेन दक्षजन्म कथं संबध्यते इति। वायुः प्रत्युवाच—दक्षस्य लघुचेतस्त्वं विवेकभ्रंशश्च देवसमुदायं मलिनयति; स हिमवतः शिखरे देवाद्यैः असुरैः सिद्धैः महर्षिभिश्च देवीसहितं ईशानदर्शनार्थं समागतेषु आगत्य स्वदुहितरं सतीं जामातरं हरं च द्रष्टुमिच्छति। परन्तु देवीस्य परात्परस्वरूपं केवलं दुहितृत्वातीतं न ज्ञात्वा तस्य अज्ञानं वैररूपेण दृढीभवति; विधिना सह तद्वैरं दिक्षितकर्मणि अपि भवस्य यथोचितसत्कारं न कर्तुं प्रेरयति। एवं अध्यायः पश्चात् यज्ञभङ्गस्य कारणभूमिं स्थापयति—शिवस्य तात्त्विकप्रधानता, यज्ञे अहङ्कारस्य भयङ्करता, तथा अपराधस्य कर्मफलरूपेण जगद्व्यतिकरः।
दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)
अध्यायः १९ आरभ्यते यत् ऋषयः पृच्छन्ति—धर्मार्थनाम्ना प्रवृत्तस्यापि दुरात्मनः दक्षस्य यज्ञे महेशेन कथं विघ्नः कृतः। वायुः कालदेशं निर्दिशति—हिमवति देव्या सह देवस्य दीर्घक्रीडावासानन्तरं वैवस्वतमन्वन्तरस्य आगमनम्। तदा प्राचेतसः दक्षः गङ्गाद्वारे हिमवत्पृष्ठे ऋषिसिद्धसेविते शुभे देशे अश्वमेधयज्ञं प्रवर्तयति। इन्द्रप्रमुखाः देवाः आदित्यवसुरुद्रसाध्यमरुतः, सोमाज्यधूमभागिनः, अश्विनौ पितरश्च, महर्षयः, विष्णुश्च यज्ञभागिनो यज्ञं समायान्ति। सर्वे देवाः ईश्वरं विना समागतान् दृष्ट्वा दधीचिर्मुनिः क्रोधदीप्तः दक्षं प्रति वदति—अयोग्ये पूजां कृत्वा योग्यस्य सत्कारवर्जनं महापातकहेतुः। एवं शिववर्जनात् बाह्यतः पूर्णोऽपि यज्ञः अन्तरतः दोषयुक्त इति आगामिसंघर्षस्य कारणं निरूप्यते।
दक्षयज्ञदर्शनम् — The Vision of Dakṣa’s Great Sacrifice (and the Onset of Vīrabhadra’s Terror)
अध्यायः २० वायुनारदितेन वृत्तान्तेन आरभ्यते। विष्णुप्रमुखैर्देवैः समारब्धे महासतरे दर्भैः प्रकीर्णे वेद्यां हुताशनाः प्रज्वलन्ति, सुवर्णपात्राणि शोभन्ते, ऋषयः क्रमशो वेदविहितं कर्म कुर्वन्ति; अप्सरसां नृत्यगीतैः वेणुवीणानादैश्च वेदमन्त्रघोषैश्च वातावरणं दिव्यं भवति। तत्र दक्षस्याध्वरे दृष्टे वीरभद्रः मेघगर्जितसिंहनादवत् नादं मुमोच; गणसमूहः तं नादं वर्धयित्वा द्यावापृथिव्योरन्तरं पूरयति। देवाः भयाकुलाः पलायन्ते, वस्त्राभरणानि विकीर्णानि, मेरुर्भिन्नो वा पृथिवी विदीर्यते इति शङ्कन्ते; गहनकानने गजत्रासकरसिंहनादोपमा दृश्यते, केचित् भयात् प्राणानपि त्यजन्ति। ततः पर्वताः विदीर्यन्ते, भूमिः कम्पते, वाताः भ्रमन्ति, समुद्रो मथ्यते—शिवस्य शास्त्रबलस्यागमनं सूचयन् दक्षयज्ञस्य विघ्नं च निकटं दर्शयन्।
भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
अध्यायेऽस्मिन् वायुनोक्ते युद्धवृत्तान्ते विष्ण्विन्द्रप्रमुखा देवाः भयाकुलाः प्रकीर्णा भवन्ति। स्वाङ्गैः पूर्वमनलिप्तैरेव देवान् पीडितान् दृष्ट्वा, दण्ड्याः केचन अदण्डिताः इति मन्यमानः रुद्रक्रोधसम्भवो गणनायकः भद्रः क्रुद्धोऽभवत्। स शर्वशक्तिनिग्रहसमर्थं त्रिशूलं गृहीत्वा ऊर्ध्वदृष्टिः ज्वलन्मुखः गजेषु सिंह इव देवान् अभ्यधावत्; मत्तगजगत्या चलन् महाह्रदं नानावर्णं मथ्नन्निव कोलाहलं जनयामास। व्याघ्रचर्माम्बरधारी सुवर्णतारकाभरणभूषितः स देवसंघेषु वनदाव इव विचचार; देवाः एकं वीरं सहस्रवत् अपश्यन्। भद्रकाली अपि रणरोषवृद्ध्या मदोन्मत्ता क्रुद्धा बभूव; ज्वालामयत्रिशूलेन देवान् विदारयति। एवं भद्रः रुद्रक्रोधस्य साक्षादुद्गार इव प्रकाशते, रुद्रानुचराणां दण्डन-शोधनकर्तृत्वं प्रतिपादयन्।
भद्रस्य दिव्यरथारोहणं शङ्खनादश्च — Bhadra’s Divine Chariot-Ascent and the Conch-Blast
अध्यायः २२ निर्णायकं रणदैव्यमुहूर्तं वर्णयति। दिव्यः परमदीप्तिमान् रथः नभसि प्रादुरभवत्, वृषध्वजचिह्नितः, रत्नायुधाभरणसम्पन्नश्च। तस्य सारथिः ब्रह्मा इति निर्दिश्यते, त्रिपुरवधप्रसङ्गेन पूर्वकथासम्बन्धो दर्श्यते। शिवाज्ञया ब्रह्मा हरिं समुपगम्य वीरगणनायकं भद्रं सम्बोध्य रथारोहणं आज्ञापयति। रेभाश्रमसमीपे भद्रस्य पराक्रमं त्र्यम्बकः अम्बिकया सह पश्यतीति पवित्रदेशविशेषे कथा निबध्यते। भद्रः ब्रह्माणं नमस्कृत्य आज्ञां गृह्णाति, दिव्यरथमारुह्य तस्य लक्ष्मीः वर्धते, यथा पुरद्विषो रुद्रस्य। अन्ते दीप्तशङ्खनादः देवतानां भयहेतुः, जठरानलं प्रज्वालयन्, घोरसंघर्षारम्भं देवबलप्रेरणां च सूचयति।
वीरभद्रक्रोधशमनं देवस्तुतिश्च (Pacification of Vīrabhadra and the Gods’ Hymn)
अध्यायेऽस्मिन् दक्षयज्ञविघातोत्तरकाले विष्णुप्रमुखा देवाः भग्नदेहा भीताश्च दृश्यन्ते, वीरभद्रस्य प्रमथगणैः पराजिताः लोहशृङ्खलाभिः बद्धा निरुद्धाश्च। तदा ब्रह्मा (वीरभद्रं वा तदधीनं गणपतिं) शान्तिदूतत्वेन उपगम्य क्रोधनिवृत्तिं देवानां क्षमां च याचते। ब्रह्मणो मानं प्रार्थनां च दृष्ट्वा सेनापतेः कोपः प्रशाम्यति। अवसरं लब्ध्वा देवाः शिरसि अञ्जलिं कृत्वा शरणागतभावेन शिवं स्तुवन्ति—शान्तं, यज्ञविध्वंसकं, त्रिशूलधरं, कालाग्निरुद्रं च इति; तस्य उग्रशासनं जगद्धर्मरक्षणाय इति स्वीकरोन्ति। भयस्य भक्तित्वपरिणतिः, मध्यस्थप्रार्थनायाः प्रभावः, शिवनाम्नां शक्तिसूचकत्वं च अत्र प्रतिपाद्यते।
मन्दरगिरिवर्णनम् — Description of Mount Mandara as Śiva’s Residence (Tapas-abode)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः वायुम् अपृच्छन्—देवीपरिवृतः हरः अन्तर्धानं कृत्वा कुत्र गतः, कुत्र वसति, विश्रान्तेः पूर्वं किं चकार इति। वायुः प्रत्युवाच—देवाधिदेवस्य प्रियं तपोऽनुबद्धं निवासस्थानं मन्दरगिरिः, अद्भुतगुहाभिः शोभितः। तस्य सौन्दर्यं सहस्रवदनैरपि दीर्घकालेनापि अवर्णनीयम्; तथापि तस्य ऋद्धिः, ईश्वरनिवासयोग्यता, देवीं प्रीणयितुं अन्तःपुरीरूपेण परिवर्तनं च कथ्यते। शिवशक्त्योः नित्यसन्निधानेन तत्र भूमिः वनस्पतयश्च लोकातिशयाः; तस्य सरितः प्रपाताश्च स्नानपानाभ्यां पावनपुण्यप्रदाः। एवं मन्दरः तपः, दिव्यसामिप्यं, प्राकृतिकमङ्गलं च एकत्र संगच्छन्ति इति पवित्रस्थलरूपेण निरूप्यते।
सत्याः पुनस्तपश्चर्या — Satī’s Return to Austerity (Tapas) and Fearless Liṅga-Worship
अध्यायेऽस्मिन् सती शिवं प्रदक्षिणीकृत्य विरहदुःखं संयम्य हिमालये पूर्वतपःस्थाने पुनरागच्छति। सा हिमवतं मेनां च स्वाभिप्रायं निवेद्य अनुज्ञां लभते, ततः वनाश्रमं प्रविश्य भूषणानि त्यक्त्वा शुद्धतपस्विवेषं धारयति। शिवपादपद्मयोः निरन्तरमानसस्मरणेन घोरं तपः करोति; प्रकटलिङ्गे शिवध्यानं कृत्वा त्रिसन्ध्यं वनपुष्पफलादिभिः पूजनं चाचरति। तदा दुष्टो महाव्याघ्रः समीपमागच्छति, किन्तु चित्रित इव स्तब्धो भवति; सती तु एकाग्रभक्त्या स्वाभाविकधैर्येण निर्भया तिष्ठति। एवं पतिव्रताधर्मः, तपः, लिङ्गपूजा, एकाग्रशैवचिन्तनजन्यं निर्भयत्वं च प्रतिपाद्यते।
कौशिकी-गौरी तथा शार्दूलरूप-निशाचरस्य पूर्वकर्मवर्णनम् | Kauśikī-Gaurī and Brahmā’s account of the tiger-formed niśācara
अस्मिन्नध्याये वायुनिर्दिष्टे संवादे कौशिकी-गौरी देवीं ब्रह्माणं प्रति शार्दूलरूपेण शरणागतं निशाचरं दर्शयति। सा तस्यैकनिष्ठां भक्तिं प्रशंस्य रक्षणं मम प्रियं इति वदति, शङ्करः तं गणेश्वरपदं दास्यति, मम परिचरैः सह गन्तव्यं च इति पूर्वसूचयति। ब्रह्मा तु हसन् सावधान्यं दत्त्वा तस्य पूर्वकर्म कथयति—स शार्दूलवेषेऽपि दुष्टो निशाचरः कामरूपी, गोब्राह्मणहिंसकश्च; अतः पापकर्मफलमनुभवितुमवश्यं। करुणायां विवेकस्य आवश्यकता, तथापि शिवाधीनया दैवीच्छया तस्योन्नतिः परिवर्तनं च सम्भवतीति भावः।
गौरीप्रवेशः—शिवसाक्षात्कारः (Gaurī’s Entry and the Vision of Śiva)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः वायुम् अपृच्छन्—हिमवतः दुहिता देवी गौरीं दीप्तिमतीं तनुं धृत्वा अलङ्कृतान्तःपुरं प्रविश्य स्वपतिं कथं ददर्श, द्वारस्थाः गणेशाः किं चक्रुः, शिवः तान् दृष्ट्वा कथं प्रत्यभाषत इति। वायुः तद्वृत्तान्तं प्राणयजन्यं परमं रसं, सुकुमारहृदयहरं च वर्णयति। देवी साशङ्का-सौत्सुक्यं प्रविश्य आगमनकाङ्क्षिणं शिवं पश्यति; अन्तःस्थिताः गणाः स्नेहवाक्यैः तामर्चयन्ति। सा त्र्यम्बकं प्रणमति; उत्थातुम् अशक्ता सती शिवेन हृष्टेन आलिङ्गिता, अङ्के उपवेशयितुं प्रयत्निता; सा शय्यायाम् उपविशति, तदा शिवः क्रीडया तामङ्के स्थापयति, स्मयमानो मुखं निरीक्षते। अनन्तरं स मृदु-परिहासयुक्तं संवादं आरभ्य पूर्वावस्थां स्मारयन्, तस्या स्वभावेन स्वचित्तस्य चिन्ताकर्षणं च सूचयति।
अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः पूर्वोक्तं पृच्छन्ति—देवीशक्तिः कथम् ‘आज्ञा’ इति निर्दिश्यते, जगच्च कथम् अग्नीषोमात्मकं वागर्थरूपं च। वायुः ब्रूते—अग्निः शक्तेः रौद्री तैजसी दीप्तिमयी वृत्तिः, सोमः शाक्तोऽमृतपूर्णः शान्तिकरः भावः। तयोः तेजो रसामृतयोः सर्वभूतेषु सूक्ष्मव्याप्तिं दर्शयन्, तेजः सूर्याग्निवत् क्रियाशीलं, रसः सोम्यजलवत् पोषकं इति भेदं वदति; ताभ्यां चराचरं जगत् धार्यते। होमादन्नोत्पत्तिः, वृष्ट्या वृद्धिः इत्यादि यज्ञ-प्रकृतिकारणैः अग्नीषोमचक्रेण लोकस्थितिः प्रतिपाद्यते। अन्ते ऊर्ध्वग्निशिखा अधोगामी सोमामृतधारा च इति ध्रुवद्वयेन, अधः कालाग्निः ऊर्ध्वं शक्तिः इति परस्परपूरकक्रियाभावः निरूप्यते।
षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
अध्यायः २९ वायुप्रोक्तः शैवदर्शने शब्दार्थयोः स्वाभाविकैक्यं निरूपयति। शब्दं विना अर्थो न, अर्थं विना शब्दो न; व्यवहारतः शब्दाः सार्वत्रिकार्थवाहकाः। एषा शब्दार्थरचना प्रकृतेर्विकारः, शिवशक्त्योः परस्य शिवस्य ‘प्राकृती मूर्तिः’ इति च कथ्यते। शब्दविभूतिः स्थूल-सूक्ष्म-पराभेदैः त्रिधा, परा शक्तिः शिवतत्त्वनिष्ठा। ज्ञानशक्तेः इच्छाशक्तेश्च सम्बन्धः, शक्तितत्त्वे सर्वशक्तिसमाहारः, शुद्धाध्वसम्बद्धा कुण्डलिनी-माया मूलकारणमातृका इति निर्दिश्यते। ततः षडध्वः त्रयः शब्दाध्वाः त्रयश्च अर्थाध्वाः इति प्रसार्यते; कलाभिः व्याप्तं तत्त्ववितरणं तथा प्रकृतेः पञ्चविधपरिणामादारभ्य शुद्ध्यनुसारं भोगलयक्षमता जीवेषु भिद्यते।
शिवतत्त्वे परापरभावविचारः (Inquiry into Śiva’s Principle and the Parā–Aparā Paradox)
अध्यायः ३० आरभ्यते यत्र ऋषयः शिवशिवयोः अद्भुतकर्मणां गाम्भीर्यं देवैरपि दुर्ज्ञेयमिति ज्ञानक्लेशं प्रकटयन्ति। ततः प्रतिपाद्यते—ब्रह्मादयः सृष्टिस्थितिसंहारकर्तारोऽपि शिवस्य अनुग्रहनिग्रहाभ्यां एव प्रवर्तन्ते, तस्मात् तस्याधीनाः। शिवस्तु न कस्यचित् अनुग्रहदण्डविषयः; तस्य ऐश्वर्यम् अनायत्तं स्वातन्त्र्यरूपं स्वभावसिद्धम्। किन्तु मূर्तिमत्त्वं कारणत्वेन परतन्त्रतामिव सूचयति—इति तत्र तर्कसङ्कटम्। शास्त्रेषु परापरभावयोः एकस्मिन् तत्त्वे कथं सङ्गतिरिति प्रश्नः; निष्फलपरस्वरूपे सति कथं स एव सकलरूपेण प्रकटते इति च। स्वभावविपर्ययः यदि स्यात् नित्य-अनित्यभेदोऽपि लुप्येत; अतः प्राकट्यं अविरोधेन स्वभावानुगुणमेव। अन्ते सिद्धान्तसूत्रम्—सकलो मূर्तात्मा तत्त्वं च, निष्फलः अव्यक्तः शिवश्च; सकलस्याधिष्ठाता स एव शिव इति।
अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace
अध्यायेऽस्मिन् वायुः ऋषीणां संशयं न नास्तिक्यं, किन्तु यथार्था जिज्ञासा इति स्वीकरोति, तथा प्रामाण्याधारितं निरूपणं कृत्वा सुसंस्कृतानां मोहापनोदनं प्रतिजानाति। ततः स प्रतिपादयति—शिवः परिपूर्णः, तस्मात् तस्य कर्तव्यभावो नास्ति; तथापि पशु–पाशलक्षणो जगत् ‘अनुग्राह्यः’ इति कथ्यते। समाधानं स्वभाव–स्वातन्त्र्याभ्यां—अनुग्रहः शिवस्य स्वस्वभावात् प्रवर्तते, न पात्रापेक्षया न बाह्याज्ञया। प्रभोः अनपेक्षत्वं, अनुग्राह्यस्य च परतन्त्रावस्था इति भेदः दर्श्यते; अनुग्रहं विना भुक्तिर्मुक्तिश्च न सिध्यति। शम्भोः किञ्चिदपि अज्ञानमूलं न, अज्ञानं तु बद्धदृष्टौ; अनुग्रहः शिवज्ञान/आदेशेन अज्ञाननिवृत्तिरिति व्याख्यायते। अन्ते निष्कल–सकलभावः सूचितः—शिवो निष्कलः सन् अपि देहधारिणां ज्ञानभक्त्युपायार्थं मूर्त्यात्मना शैवमूर्तिरूपेण उपलभ्यते।
शैवधर्मप्रशंसा तथा पञ्चविधसाधनविभागः / Praise of Śaiva Dharma and the Fivefold Classification of Practice
अध्यायेऽस्मिन् द्वात्रिंशे ऋषयः वायुम् (मारुतम्) पृच्छन्ति—केन श्रेष्ठतमेन अनुष्ठानेन मोक्षोऽपरोक्षो भवति, तस्य च साधनं किमिति। वायुरुवाच—शैवधर्म एव परमो धर्मः, श्रेष्ठतममनुष्ठानं च; यत्र प्रत्यक्षपरिचितः शिवः स्वयमेव मुक्तिं ददाति। स धर्मः पञ्चविधः पर्वभेदेन निरूप्यते—क्रिया, तपः, जपः, ध्यानं, ज्ञानं च; एषु क्रमशः साधनवृद्धिः। परोक्षापरोक्षज्ञानयोर्भेदः प्रदर्श्यते, मोक्षहेतुत्वेन ज्ञानस्य महिमा चोच्यते। परधर्मापरधर्मयोर्द्वैतं श्रुतिसम्मतं प्रतिपाद्यते, ‘धर्म’शब्दार्थे श्रुतेः प्रामाण्यं निर्णायकमिति। परमो धर्मः योगपर्यवसानः, ‘श्रुतिशिरोगतः’ इति वर्णितः; अपरः सर्वसाधारणः। अधिकारभेदेन परमो धर्मः समर्थानां, अपरः सर्वेषां साधारण इति। अन्ते शैवधर्मस्य विस्तारः धर्मशास्त्रैः, इतिहासपुराणैः, तथा शैवागमैः साङ्गैः विधिविस्तरैः संस्काराधिकारव्यवस्थाभिश्च सम्यक् समर्थित इति प्रतिपाद्यते।
पाशुपतव्रतविधिः | The Procedure of the Supreme Pāśupata Vow
अध्यायः ३३ आरभ्यते यत्र मुनयः ‘परमं पाशुपतव्रतम्’ उपदिश्यतामिति याचन्ते—यत् ब्रह्मादयः देवाः अपि आचरन् पाशुपतत्वं प्राप्तवन्तः। वायुः तद् रहस्यं पापहारी वेदसम्मतं (अथर्वशिरस्सम्बद्धं) व्रतमिति निरूपयति। ततः विधिक्रमः प्रवर्तते—शुभकालनिर्णयः (विशेषतः चैत्रपूर्णिमा), शिवसम्बद्धदेशचयनम् (क्षेत्रे उद्याने वने वा शुभलक्षणयुक्ते), स्नानादिदैनन्दिनकर्मसमापनपूर्वकं सिद्धिः। साधकः आचार्याज्ञां प्राप्य विशेषपूजां करोति, शुक्लवस्त्र-शुक्लयज्ञोपवीत-शुक्लमाल्यादि शुद्धिलक्षणानि धारयति। दर्भासने उपविश्य दर्भं धृत्वा पूर्वोत्तराभिमुखः त्रिवारं प्राणायामं कृत्वा शिवं देवीं च ध्यायन् ‘इदं व्रतम् अहं गृह्णामि’ इति संकल्पं कृत्वा दीक्षितवत् भवति। व्रतकालः आजीवनात् द्वादशवर्षपर्यन्तं, तदर्धादि, द्वादशमासः, एकमासः, द्वादशदिनानि, षडहः, एकाहपर्यन्तं च विकल्प्यते। अन्ते अग्न्याधानपूर्वकं विरजाहोमादिशुद्धिहोमेन व्रतारम्भः, पापक्शयः शिवानुग्रहश्च प्रतिपाद्यते।
शिशुकस्य शिवशास्त्रप्राप्तिः (Śiśuka’s Attainment of Śaiva Teaching and Grace)
अध्यायः ३४ आरभ्यते यत्र ऋषयः पृच्छन्ति—दुग्धार्थं तपः कृतवान् शिशुकः कथं शिवशास्त्रस्य प्रवर्तकः अभवत्, शिवस्य तत्त्वं कथं अवबोधत्, रुद्राग्नेः परां शक्तिं च कथं लब्ध्वा रक्षाकरं भस्म प्राप्तवान् इति। वायुः प्रत्याह—स न साधारणः शिशुः, किन्तु व्याघ्रपादमहर्षेः पुत्रः; पूर्वजन्मकृतहेतुभिः सिद्धः, पतनानन्तरं मुनिपुत्रत्वेन पुनर्जातः। शिवप्रसादेन शुभदैवेन च तस्य सरलः दुग्धेच्छा तपसः द्वारं जाता; ततः शङ्करः स्वयमेव क्षीरसागरं चिरस्थायि पदं च दत्तवान्—नित्यकुमारत्वं शिवगणेषु अग्रत्वं च। प्रसादात् स ‘कौमार’ज्ञानागमं शक्तिमयं लब्ध्वा शैवधर्मोपदेशकः अभवत्। मातुः शोकयुक्तं दुग्धविषयं वचनं निमित्तं भूत्वा तस्य सुप्तपुण्यं तपसि प्रवाहितम्; शेषभागे कर्मपरम्परा, देवदत्तविधानं, रुद्राग्नि-भस्मनो रक्षात्मक-दीक्षालक्षणत्वं च शैवमोक्षमार्गे निरूप्यते।
उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)
अध्यायः ३५ देवाः संकटोद्भवेन भीताः वैकुण्ठं गत्वा हरिं निवेदयन्ति। हरिः विचार्य मन्दरं गत्वा महेश्वरं प्रार्थयते—उपमन्युः नाम ब्राह्मणबालः क्षीरार्थी तपोबलात् सर्वं दहति, तद् निवारणीयम्। महेश्वरः आश्वास्य स्वयमेव तस्य तपः संयमयिष्यामीति वदन् हरिं स्वधाम प्रत्यावर्तयति, तपसः फलविपाकस्य नियमनाधिकारं स्वस्य दर्शयति। ततः शिवः शक्ररूपं धृत्वा श्वेतगजमारूढः देवगणैः सह तपोवनं गच्छति; छत्रचामरादिभिः इन्द्रवत् शोभमानः मन्दरशिखरे चन्द्र इव विराजते। एषा देवहस्तक्षेपस्य मर्यादिता भूमिका—छद्मना उपगम्य तपः सत्यभक्तितत्त्वे नियोजयितुं।