मन्दरगिरिवर्णनम् — Description of Mount Mandara as Śiva’s Residence (Tapas-abode)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । अन्तर्धानगतो देव्या सह सानुचरो हरः । क्व यातः कुत्र वासः किं कृत्वा विरराम ह

ऋषय ऊचुः—देव्याः सह सानुचरः हरः अन्तर्धानं गतः। स क्व यातः, कुत्र वासः, किं कृत्वा विरराम च?

Verse 2

वायुरुवाच । महीधरवरः श्रीमान्मंदरश्चित्रकंदरः । दयितो देवदेवस्य निवासस्तपसो ऽभवत्

वायुरुवाच—श्रीमान् महीधरवरः मन्दरः चित्रकन्दरः। स देवदेवस्य दयितो निवासः तपसोऽभवत्॥

Verse 3

तपो महत्कृतं तेन वोढुं स्वशिरसा शिवौ । चिरेण लब्धं तत्पादपंकजस्पर्शजं सुखम्

तपो महत्कृतं तेन स्वशिरसा शिवौ वोढुम्। चिरेण लब्धं तत्पादपङ्कजस्पर्शजं सुखम्॥

Verse 4

तस्य शैलस्य सौन्दर्यं सहस्रवदनैरपि । न शक्यं विस्तराद्वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि

तस्य शैलस्य सौन्दर्यं सहस्रवदनैरपि। न शक्यं विस्तराद्वक्तुं वर्षकोटिशतैरपि॥

Verse 5

शक्यमप्यस्य सौन्दर्यं न वर्णयितुमुत्सहे । पर्वतान्तरसौन्दर्यं साधारणविधारणात्

शक्यमप्यस्य सौन्दर्यं न वर्णयितुमुत्सहे। पर्वतान्तरसौन्दर्यं साधारणविधारणात्॥

Verse 6

इदन्तु शक्यते वक्तुमस्मिन्पर्वतसुन्दरे । ऋद्ध्या कयापि सौन्दर्यमीश्वरावासयोग्यता

इदन्तु शक्यते वक्तुमस्मिन्पर्वतसुन्दरे । ऋद्ध्या कयापि सौन्दर्यमीश्वरावासयोग्यता ॥

Verse 7

अत एव हि देवेन देव्याः प्रियचिकीर्षया । अतीव रमणीयोयं गिरिरन्तःपुरीकृतः

अत एव हि देवः देव्याः प्रियचिकीर्षया अतीव रमणीयं गिरिमिमम् अन्तःपुरीकृतवान्।

Verse 8

मेखलाभूमयस्तस्य विमलोपलपादपाः । शिवयोर्नित्यसान्निध्यान्न्यक्कुर्वंत्यखिलंजगत्

तस्य मेखलाभूमयः विमलोपलपादपाश्च शिवयोर्नित्यसान्निध्यादखिलं जगन्न्यक्कुर्वन्ति।

Verse 9

पितृभ्यां जगतो नित्यं स्नानपानोपयोगतः । अवाप्तपुण्यसंस्कारः प्रसरद्भिरितस्ततः

पितृभ्यां जगतो नित्यं स्नानपानोपयोगतः अवाप्तपुण्यसंस्कारः प्रसरद्भिरितस्ततः।

Verse 10

लघुशीतलसंस्पर्शैरच्छाच्छैर्निर्झराम्बुभिः । अधिराज्येन चाद्रीणामद्रीरेषो ऽभिषिच्यते

लघुशीतलसंस्पर्शैरच्छाच्छैर्निर्झराम्बुभिः अधिराज्येन चाद्रीणामद्रीरेषोऽभिषिच्यते।

Verse 11

निशासु शिखरप्रान्तर्वर्तिना स शिलोच्चयः । चंद्रेणाचल साम्राज्यच्छत्रेणेव विराजते

निशासु शिखरप्रान्तर्वर्तिना स शिलोच्चयः चन्द्रेण अचलसाम्राज्यच्छत्रेणेव विराजते।

Verse 12

स शैलश्चंचलीभूतैर्बालैश्चामरयोषिताम् । सर्वपर्वतसाम्राज्यचामरैरिव वीज्यते

स शैलः चञ्चलीभूतैर्बालैश्चामरयोषिताम् । सर्वपर्वतसाम्राज्यचामरैरिव वीज्यते ॥

Verse 13

प्रातरभ्युदिते भानौ भूधरो रत्नभूषितः । दर्पणे देहसौभाग्यं द्रष्टुकाम इव स्थितः

प्रातरभ्युदिते भानौ भूधरो रत्नभूषितः । दर्पणे देहसौभाग्यं द्रष्टुकाम इव स्थितः ॥

Verse 14

कूजद्विहंगवाचालैर्वातोद्धृतलताभुजैः । विमुक्तपुष्पैः सततं व्यालम्बिमृदुपल्लवैः

कूजद्विहंगवाचालैर्वातोद्धृतलताभुजैः । विमुक्तपुष्पैः सततं व्यालम्बिमृदुपल्लवैः ॥

Verse 15

लताप्रतानजटिलैस्तरुभिस्तपसैरिव । जयाशिषा सहाभ्यर्च्य निषेव्यत इवाद्रिराट्

लताप्रतानजटिलैस्तरुभिस्तपसैरिव । जयाशिषा सहाभ्यर्च्य निषेव्यत इवाद्रिराट् ॥

Verse 16

अधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्शृंगैस्तिर्यङ्मुखैस्तथा । प्रपतन्निव पाताले भूपृष्ठादुत्पतन्निव

अधोमुखैरूर्ध्वमुखैश्शृङ्गैस्तिर्यङ्मुखैस्तथा; प्रपतन्निव पाताले भूपृष्ठादुत्पतन्निव।

Verse 17

परीतः सर्वतो दिक्षु भ्रमन्निव विहायसि । पश्यन्निव जगत्सर्वं नृत्यन्निव निरन्तरम्

परीतः सर्वतो दिक्षु भ्रमन्निव विहायसि; पश्यन्निव जगत्सर्वं नृत्यन्निव निरन्तरम्।

Verse 18

गुहामुखैः प्रतिदिनं व्यात्तास्यो विपुलोदरैः । अजीर्णलावण्यतया जृंभमाण इवाचलः

गुहामुखैः प्रतिदिनं व्यात्तास्यो विपुलोदरैः । अजीर्णलावण्यतया जृंभमाण इवाचलः ॥

Verse 19

ग्रसन्निव जगत्सर्वं पिबन्निव पयोनिधिम् । वमन्निव तमोन्तस्थं माद्यन्निव खमम्बुदैः

ग्रसन्निव जगत्सर्वं पिबन्निव पयोनिधिम् । वमन्निव तमोन्तस्थं माद्यन्निव खमम्बुदैः ॥

Verse 20

निवास भूमयस्तास्ता दर्पणप्रतिमोदराः । तिरस्कृतातपास्स्निग्धाश्रमच्छायामहीरुहाः

निवासभूमयस्तास्ता दर्पणप्रतिमोदराः । तिरस्कृतातपास्स्निग्धाश्रमच्छायामहीरुहाः ॥

Verse 21

सरित्सरस्तडागादिसंपर्कशिशिरानिलाः । तत्र तत्र निषण्णाभ्यां शिवाभ्यां सफलीकृताः

सरित्सरस्तडागादिसंपर्कशिशिरानिलाः। तत्र तत्र निषण्णाभ्यां शिवाभ्यां सफलीकृताः॥

Verse 22

तमिमं सर्वतः श्रेष्ठं स्मृत्वा साम्बस्त्रियम्बकः । रैभ्याश्रमसमीपस्थश्चान्तर्धानं गतो ययौ

तं सर्वतः श्रेष्ठतमं स्मृत्वा साम्बस्त्रियम्बकः । रैभ्याश्रमसमीपं गत्वा योगमायया तिरोभूत्वा ययौ ॥

Verse 23

तत्रोद्यानमनुप्राप्य देव्या सह महेश्वरः । रराम रमणीयासु देव्यान्तःपुरभूमिषु

तत्रोद्यानमनुप्राप्य देव्या सह महेश्वरः । रमणीयेषु देव्यान्तःपुरभूमिषु रेमे ॥

Verse 24

तथा गतेषु कालेषु प्रवृद्धासु प्रजासु च । दैत्यौ शुंभनिशुंभाख्यौ भ्रातरौ संबभूवतुः

एवं कालेषु गतेषु प्रजासु च प्रवृद्धासु । दैत्यौ शुम्भनिशुम्भाख्यौ भ्रातरौ समजायताम् ॥

Verse 25

ताभ्यां तपो बलाद्दत्तं ब्रह्मणा परमेष्टिना । अवध्यत्वं जगत्यस्मिन्पुरुषैरखिलैरपि

तयोस्तपःप्रभावेण ब्रह्मणा परमेष्ठिना । जगत्यस्मिन् पुरुषैः सर्वैरप्यवध्यत्वं प्रदत्तम् ॥

Verse 26

अयोनिजा तु या कन्या ह्यंबिकांशसमुद्भवा । अजातपुंस्पर्शरतिरविलंघ्यपराक्रमा

अयोनिजा सा कन्या अम्बिकांशसमुद्भवा। अजातपुंस्पर्शरतिḥ अविलङ्घ्यपराक्रमा॥

Verse 27

तया तु नौ वधः संख्ये तस्यां कामाभिभूतयोः । इति चाभ्यर्थितो ब्रह्मा ताभ्याम्प्राह तथास्त्विति

तया हि नौ रणमध्ये वधो भविष्यति—इति तस्यां कामाभिभूतौ तौ ब्रह्माणं प्रार्थयामासतुः। एवमभ्यर्थितो ब्रह्मा ताभ्यां प्रत्युवाच—“तथास्तु” इति।

Verse 28

ततः प्रभृति शक्रादीन्विजित्य समरे सुरान् । निःस्वाध्यायवषट्कारं जगच्चक्रतुरक्रमात्

ततः प्रभृति शक्रादीन् सुरान् समरे विजित्य सः। अक्रमात् अप्रतिहतवीर्येण जगन्निःस्वाध्यायवषट्कारं चकार॥

Verse 29

तयोर्वधाय देवेशं ब्रह्माभ्यर्थितवान्पुनः । विनिंद्यापि रहस्यं वां क्रोधयित्वा यथा तथा

तयोर्वधाय पुनर्ब्रह्मा देवेशं शिवं समभ्यर्थयत्। ततः वां रहस्यं निन्दन् येन केन प्रकारेण क्रोधं जनयामास॥

Verse 30

तद्वर्णकोशजां शक्तिमकामां कन्यकात्मिकाम् । निशुम्भशुंभयोर्हंत्रीं सुरेभ्यो दातुमर्हसि

तस्मात् तद्वर्णकोशजां शक्तिमकामां कन्यकात्मिकाम्। निशुम्भशुम्भयोर्हन्त्रीं सुरेभ्यो दातुमर्हसि॥

Verse 31

एवमभ्यर्थितो धात्रा भगवान्नीललोहितः । कालीत्याह रहस्यं वां निन्दयन्निव सस्मितः

एवमभ्यर्थितो धात्रा भगवान्नीललोहितः । कालीत्याह रहस्यं वां निन्दयन्निव सस्मितः ॥

Verse 32

ततः क्रुद्धा तदा देवी सुवर्णा वर्णकारणात् । स्मयन्ती चाह भर्तारमसमाधेयया गिरा

ततः सुवर्णा देवी वर्णकारणात् क्रुद्धा सती स्मयन्ती भर्तारम् असमाधेयया गिरा उवाच।

Verse 33

देव्युवाच । ईदृशो मम वर्णेस्मिन्न रतिर्भवतो ऽस्ति चेत् । एवावन्तं चिरं कालं कथमेषा नियम्यते

देव्युवाच— ईदृशे मम वर्णेऽस्मिन् यदि भवतो रतिर्नास्ति, तर्हि एषा कामवृत्तिः चिरं कालं कथं नियम्यते?

Verse 34

अरत्या वर्तमानो ऽपि कथं च रमसे मया । न ह्यशक्यं जगत्यस्मिन्नीश्वरस्य जगत्प्रभोः

अरत्या वर्तमानोऽपि कथं मया सह रमसे? जगत्प्रभोः ईश्वरस्यास्मिन् जगति न ह्यशक्यं किञ्चन।

Verse 35

स्वात्मारामस्य भवतो रतिर्न सुखसाधनम् । इति हेतोः स्मरो यस्मात्प्रसभं भस्मसात्कृतः

स्वात्मारामस्य भवतो रतिर्न सुखसाधनम्; इति हेतोः स्मरो यस्मात् प्रसभं भस्मसात्कृतः।

Verse 36

या च नाभिमता भर्तुरपि सर्वांगसुन्दरी । सा वृथैव हि जायेत सर्वैरपि गुणान्तरैः

या च नाभिमता भर्तुरपि सर्वाङ्गसुन्दरी । सा वृथैव हि जायेत सर्वैरपि गुणान्तरैः ॥

Verse 37

भर्तुर्भोगैकशेषो हि सर्ग एवैष योषिताम् । तथासत्यन्यथाभूता नारी कुत्रोपयुज्यते

भर्तुर्भोगैकशेषो हि सर्ग एवैष योषिताम् । तथासत्यन्यथाभूता नारी कुत्रोपयुज्यते ॥

Verse 38

तस्माद्वर्णमिमं त्यक्त्वा त्वया रहसि निन्दितम् । वर्णान्तरं भजिष्ये वा न भजिष्यामि वा स्वयम्

तस्माद्वर्णमिमं त्यक्त्वा त्वया रहसि निन्दितम् । वर्णान्तरं भजिष्ये वा न भजिष्यामि वा स्वयम् ॥

Verse 39

इत्युक्त्वोत्थाय शयनाद्देवी साचष्ट गद्गदम् । ययाचे ऽनुमतिं भर्तुस्तपसे कृतनिश्चया

इत्युक्त्वोत्थाय शयनाद्देवी साचष्ट गद्गदम् । ययाचेऽनुमतिं भर्तुस्तपसे कृतनिश्चया ॥

Verse 40

तथा प्रणयभंगेन भीतो भूतपतिः स्वयम् । पादयोः प्रणमन्नेव भवानीं प्रत्यभाषत

तथा प्रणयभङ्गेन भीतो भूतपतिः स्वयम् । पादयोः प्रणमन्नेव भवानीं प्रत्यभाषत ॥

Verse 41

ईश्वर उवाच । अजानती च क्रीडोक्तिं प्रिये किं कुपितासि मे । रतिः कुतो वा जायेत त्वत्तश्चेदरतिर्मम

ईश्वर उवाच—प्रिये, क्रीडोक्तिं न जानासि; किं मे कुपितासि? यदि मम त्वयि अरतिः स्यात्, तर्हि रतिः कथं जायेत?

Verse 42

माता त्वमस्य जगतः पिताहमधिपस्तथा । कथं तदुत्पपद्येत त्वत्तो नाभिरतिर्मम

त्वं अस्य जगतः माता; अहं पिता, अधिपतिश्च। तर्हि मम त्वत्तो न अभिरतिः इति कथं सम्भवेत्?

Verse 43

आवयोरभिकामो ऽपि किमसौ कामकारितः । यतः कामसमुत्पत्तिः प्रागेव जगदुद्भवः

आवयोरभिकामोऽपि कथं स कामकारितः? यतः कामसमुत्पत्तिः प्रागेव जगदुद्भवात्॥

Verse 44

पृथग्जनानां रतये कामात्मा कल्पितो मया । ततः कथमुपालब्धः कामदाहादहं त्वया

पृथग्जनानां रतये कामात्मा कल्पितो मया। ततः कथमुपालब्धः कामदाहादहं त्वया॥

Verse 45

मां वै त्रिदशसामान्यं मन्यमानो मनोभवः । मनाक्परिभवं कुर्वन्मया वै भस्मसात्कृतः

मां वै त्रिदशसामान्यं मन्यमानो मनोभवः। मनाक्परिभवं कुर्वन्मया वै भस्मसात्कृतः॥

Verse 46

विहारोप्यावयोरस्य जगतस्त्राणकारणात् । ततस्तदर्थं त्वय्यद्य क्रीडोक्तिं कृतवाहनम्

विहारोऽप्यावयोरस्य जगतस्त्राणकारणात् । ततस्तदर्थं त्वय्यद्य क्रीडोक्तिं कृतवाहनम् ॥

Verse 47

स चायमचिरादर्थस्तवैवाविष्करिष्यते । क्रोधस्य जनकं वाक्यं हृदि कृत्वेदमब्रवीत्

स चायमचिरादर्थस्तवैवाविष्करिष्यते। क्रोधस्य जनकं वाक्यं हृदि कृत्वेदमब्रवीत्॥

Verse 48

देव्युवाच । श्रुतपूर्वं हि भगवंस्तव चाटु वचो मया । येनैवमतिधीराहमपि प्रागभिवंचिता

देव्युवाच। श्रुतपूर्वं हि भगवंस्तव चाटु वचो मया। येनैवमतिधीराहमपि प्रागभिवञ्चिता॥

Verse 49

प्राणानप्यप्रिया भर्तुर्नारी या न परित्यजेत् । कुलांगना शुभा सद्भिः कुत्सितैव हि गम्यते

प्राणानप्यप्रिया भर्तुर्नारी या न परित्यजेत्। कुलाङ्गना शुभा सद्भिः कुत्सितैव हि गम्यते॥

Verse 50

भूयसी च तवाप्रीतिरगौरमिति मे वपुः । क्रीडोक्तिरपि कालीति घटते कथमन्यथा

भूयसी च तवाप्रीतिरगौरमिति मे वपुः। क्रीडोक्तिरपि कालीति घटते कथमन्यथा॥

Verse 51

सद्भिर्विगर्हितं तस्मात्तव कार्ष्ण्यमसंमतम् । अनुत्सृज्य तपोयोगात्स्थातुमेवेह नोत्सहे

तस्मात् सद्भिः तव कार्ष्ण्यं विगर्हितम्, न च सम्मतम्। तपोयोगं नोत्सृज्य, इहातः परं स्थातुं नोत्सहे॥

Verse 52

शिव उवाच । स यद्येवंविधतापस्ते तपसा किं प्रयोजनम् । ममेच्छया स्वेच्छया वा वर्णान्तरवती भव

शिव उवाच । यदि ते तप एतादृशं, तदा तपसा किं प्रयोजनम्। ममेच्छया स्वेच्छया वा, वर्णान्तरवती भव॥

Verse 53

देव्युवाच । नेच्छामि भवतो वर्णं स्वयं वा कर्तुमन्यथा । ब्रह्माणं तपसाराध्य क्षिप्रं गौरी भवाम्यहम्

देव्युवाच । न इच्छामि भवतो वर्णं स्वयमेव अन्यथा कर्तुम्। ब्रह्माणं तपसाराध्य, क्षिप्रं गौरी भवाम्यहम्॥

Verse 54

ईश्वर उवाच । मत्प्रसादात्पुरा ब्रह्मा ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्पुरा । तमाहूय महादेवि तपसा किं करिष्यसि

ईश्वर उवाच । मत्प्रसादात् पुरा ब्रह्मा ब्रह्मत्वं प्राप्तवान्। तमाहूय, महादेवि, तपसा किं करिष्यसि॥

Verse 55

देव्युवाच । त्वत्तो लब्धपदा एव सर्वे ब्रह्मादयः सुराः । तथाप्याराध्य तपसा ब्रह्माणं त्वन्नियोगतः

देव्युवाच । त्वत्तो लब्धपदा एव सर्वे ब्रह्मादयः सुराः। तथापि त्वन्नियोगतः तपसा ब्रह्माणमाराधयन्ति॥

Verse 56

पुरा किल सती नाम्ना दक्षस्य दुहिता ऽभवम् । जगतां पतिमेवं त्वां पतिं प्राप्तवती तथा

पुरा किल सती नाम्ना दक्षस्य दुहिता ऽभवम् । जगतां पतिमेवं त्वां पतिं प्राप्तवती तथा ॥

Verse 57

एवमद्यापि तपसा तोषयित्वा द्विजं विधिम् । गौरी भवितुमिच्छामि को दोषः कथ्यतामिह

एवमद्यापि तपसा तोषयित्वा द्विजं विधिम् । गौरी भवितुमिच्छामि को दोषः कथ्यतामिह ॥

Verse 58

एवमुक्तो महादेव्या वामदेवः स्मयन्निव । न तां निर्बंधयामास देवकार्यचिकीर्षया

एवमुक्तो महादेव्या वामदेवः स्मयन्निव । न तां निर्बंधयामास देवकार्यचिकीर्षया ॥