सत्याः पुनस्तपश्चर्या — Satī’s Return to Austerity (Tapas) and Fearless Liṅga-Worship

Verse 1

वायुरुवाच । ततः प्रदक्षिणीकृत्य पतिमम्बा पतिव्रता । नियम्य च वियोगार्तिं जगाम हिमवद्गिरिम्

वायुरुवाच । ततः प्रदक्षिणीकृत्य पतिमम्बा पतिव्रता । नियम्य च वियोगार्तिं जगाम हिमवद्गिरिम् ॥

Verse 2

तपःकृतवती पूर्वं देशे यस्मिन्सखीजनैः । तमेव देशमवृनोत्तपसे प्रणयात्पुनः

तपःकृतवती पूर्वं देशे यस्मिन्सखीजनैः । तमेव देशमवृनोत्तपसे प्रणयात्पुनः ॥

Verse 3

ततः स्वपितरं दृष्ट्वा मातरं च तयोर्गृहे । प्रणम्य वृत्तं विज्ञाप्य ताभ्यां चानुमता सती

ततः स्वपितरं दृष्ट्वा मातरं च तयोर्गृहे। प्रणम्य वृत्तं विज्ञाप्य ताभ्यां चानुमता सती॥

Verse 4

पुनस्तपोवनं गत्वा भूषणानि विसृज्य च । स्नात्वा तपस्विनो वेषं कृत्वा परमपावनम्

पुनस्तपोवनं गत्वा भूषणानि विसृज्य च । स्नात्वा तपस्विनो वेषं कृत्वा परमपावनम् ॥

Verse 5

संकल्प्य च महातीव्रं तपः परमदुश्चरम् । सदा मनसि सन्धाय भर्तुश्चरणपंकजम्

संकल्प्य च महातीव्रं तपः परमदुश्चरम् । सदा मनसि सन्धाय भर्तुश्चरणपंकजम् ॥

Verse 6

तमेव क्षणिके लिंगे ध्यात्वा बाह्यविधानतः । त्रिसन्ध्यमभ्यर्चयन्ती वन्यैः पुष्पैः फलादिभिः

तमेव क्षणिके लिंगे ध्यात्वा बाह्यविधानतः । त्रिसन्ध्यमभ्यर्चयन्ती वन्यैः पुष्पैः फलादिभिः ॥

Verse 7

स एव ब्रह्मणो मूर्तिमास्थाय तपसः फलम् । प्रदास्यति ममेत्येवं नित्यं कृत्वा ऽकरोत्तपः

स एव ब्रह्मणो मूर्तिमास्थाय तपसः फलम् । प्रदास्यति ममेत्येवं नित्यं कृत्वा ऽकरोत्तपः ॥

Verse 8

तथा तपश्चरन्तीं तां काले बहुतिथे गते । दृष्टः कश्चिन्महाव्याघ्रो दुष्टभावादुपागमत्

एवं सा तपश्चरन्ती दीर्घकाले गते सति । कश्चिन्महाव्याघ्रो दुष्टभावेन तां दृष्ट्वा समीपमुपागमत् ॥

Verse 9

तथैवोपगतस्यापि तस्यातीवदुरात्मनः । गात्रं चित्रार्पितमिव स्तब्धं तस्यास्सकाशतः

तथैवोपगतस्यापि तस्यातीवदुरात्मनः । गात्रं चित्रार्पितमिव स्तब्धं तस्याः सकाशतः ॥

Verse 10

तं दृष्ट्वापि तथा व्याघ्रं दुष्टभावादुपागतम् । न पृथग्जनवद्देवी स्वभावेन विविच्यते

तं दृष्ट्वापि तथा व्याघ्रं दुष्टभावादुपागतम् । न पृथग्जनवद्देवी स्वभावेन विविच्यते ॥

Verse 11

स तु विष्टब्धसर्वांगो बुभुक्षापरिपीडितः । ममामिषं ततो नान्यदिति मत्वा निरन्तरम्

स तु विष्टब्धसर्वाङ्गो बुभुक्षापरिपीडितः । ममामिषं ततो नान्यदिति मत्वा निरन्तरम् ॥

Verse 12

निरीक्ष्यमाणः सततं देवीमेव तदा ऽनिशम् । अतिष्ठदग्रतस्तस्या उपासनमिवाचरत्

निरीक्ष्यमाणः सततं देवीमेव तदाऽनिशम् । अतिष्ठदग्रतस्तस्या उपासनमिवाचरत् ॥

Verse 13

देव्याश्च हृदये नित्यं ममैवायमुपासकः । त्राता च दुष्टसत्त्वेभ्य इति प्रववृते कृपा

ततः प्रभोः करुणा समुत्थिता—“अयं ममोपासकः देव्याः हृदये नित्यं वसति; दुष्टसत्त्वेभ्यश्च त्राता भवति” इति कृपा प्रववृते।

Verse 14

तस्या एव कृपा योगात्सद्योनष्टमलत्रयः । बभूव सहसा व्याघ्रो देवीं च बुबुधे तदा

तस्याः कृपायोगात् सद्य एव मलत्रयं नष्टम्; स व्याघ्रः सहसा शुद्धो भूत्वा तदा देवीं जगन्मातरं बुबुधे।

Verse 15

न्यवर्तत बुभुक्षा च तस्यांगस्तम्भनं तथा । दौरात्म्यं जन्मसिद्धं च तृप्तिश्च समजायत

तस्य बुभुक्षा न्यवर्तत, अङ्गस्तम्भनं च तथा निवृत्तम्; जन्मसिद्धं दौरात्म्यं अपि पतितं, अन्तः तृप्तिश्च समजायत।

Verse 16

तदा परमभावेन ज्ञात्वा कार्तार्थ्यमात्मनः । सद्योपासक एवैष सिषेवे परमेश्वरीम्

तदा परमभावेन आत्मनः कार्तार्थ्यं ज्ञात्वा, स सद्य एवोपासकः सन् परमेश्वरीं भक्त्या सिषेवे।

Verse 17

दुष्टानामपि सत्त्वानां तथान्येषान्दुरात्मनाम् । स एव द्रावको भूत्वा विचचार तपोवने

दुष्टानामपि सत्त्वानां तथान्येषां दुरात्मनाम्; स एव द्रावको भूत्वा तपोवने विचचार।

Verse 18

तपश्च ववृधे देव्यास्तीव्रं तीव्रतरात्मकम् । देवाश्च दैत्यनिर्बन्धाद्ब्रह्माणं शरणं गताः

तपश्च ववृधे देव्यास्तीव्रं तीव्रतरात्मकम्। देवाश्च दैत्यनिर्बन्धाद्ब्रह्माणं शरणं गताः॥

Verse 19

चक्रुर्निवेदनं देवाः स्वदुःखस्यारिपीडनात् । यथा च ददतुः शुम्भनिशुम्भौ वरसम्मदात्

देवा अरिपीडनजन्यस्वदुःखेन पीडिताः सन्तो निवेदनं चक्रुः। वरगर्वमदान्धौ शुम्भनिशुम्भौ यथा चेष्टेतां तत् सर्वं न्यवेदयन्॥

Verse 20

सो ऽपि श्रुत्वा विधिर्दुःखं सुराणां कृपयान्वितः । आसीद्दैत्यवधायैव स्मृत्वा हेत्वाश्रयां कथाम्

तद् दुःखं सुराणां श्रुत्वा विधिः कृपयान्वितः। हेत्वाश्रयां कथां संस्मृत्य दैत्यवधायैव मनो दधे॥

Verse 21

सामरः प्रार्थितो ब्रह्मा ययौ देव्यास्तपोवनम् । संस्मरन्मनसा देवदुःखमोक्षं स्वयत्नतः

सामरः प्रार्थितो ब्रह्मा देव्यास्तपोवनं ययौ। मनसा संस्मरन् देवदुःखमोक्षं स्वयत्नतः॥

Verse 22

ददर्श च सुरश्रेष्ठः श्रेष्ठे तपसि निष्ठिताम् । प्रतिष्ठामिव विश्वस्य भवानीं परमेश्वरीम्

ददर्श सुरश्रेष्ठः श्रेष्ठे तपसि निष्ठिताम्। भवानीं परमेश्वरीं विश्वस्य प्रतिष्ठामिव॥

Verse 23

ननाम चास्य जगतो मातरं स्वस्य वै हरेः । रुद्रस्य च पितुर्भार्यामार्यामद्रीश्वरात्मजाम्

ननाम चास्य जगतो मातरं स्वस्य वै हरेः । रुद्रस्य च पितुर्भार्यामार्यामद्रीश्वरात्मजाम् ॥

Verse 24

ब्रह्माणमागतं दृष्ट्वा देवी देवगणैः सह । अर्घ्यं तदर्हं दत्त्वा ऽस्मै स्वागताद्यैरुपाचरत्

ब्रह्माणमागतं दृष्ट्वा देवी देवगणैः सह । तस्मै यथार्हमर्घ्यं दत्त्वा स्वागताद्यैः समुपाचरत् ॥

Verse 25

तां च प्रत्युपचारोक्तिं पुरस्कृत्याभिनंद्य च । पप्रच्छ तपसो हेतुमजानन्निव पद्मजः

तां च प्रत्युपचारोक्तिं पुरस्कृत्याभिनन्द्य च । पप्रच्छ तपसो हेतुमजानन्निव पद्मजः ॥

Verse 26

ब्रह्मोवाच । तीव्रेण तपसानेन देव्या किमिह साध्यते । तपःफलानां सर्वेषां त्वदधीना हि सिद्धयः

ब्रह्मोवाच । तीव्रेण तपसानेन देव्या किमिह साध्यते । तपःफलानां सर्वेषां त्वदधीना हि सिद्धयः ॥

Verse 27

यश्चैव जगतां भर्ता तमेव परमेश्वरम् । भर्तारमात्मना प्राप्य प्राप्तञ्च तपसः फलम्

यश्चैव जगतां भर्ता तमेव परमेश्वरम् । भर्तारमात्मना प्राप्य प्राप्तं च तपसः फलम् ॥

Verse 28

अथवा सर्वमेवैतत्क्रीडाविलसितं तव । इदन्तु चित्रं देवस्य विरहं सहसे कथम्

अथवा सर्वमेवैतत् तव क्रीडाविलसितं स्यात्। इदं तु चित्रं—देवस्य श्रीशिवस्य विरहं कथं सहसे॥

Verse 29

देव्युवाच । सर्गादौ भवतो देवादुत्पत्तिः श्रूयते यदा । तदा प्रजानां प्रथमस्त्वं मे प्रथमजः सुतः

देव्युवाच—सर्गादौ भवतो देवाद् उत्पत्तिः श्रूयते यदा। तदा प्रजानां प्रथमस्त्वं मे प्रथमजः सुतः॥

Verse 30

५

पञ्चेति—पञ्चसंख्यायाः सूचकं केवलं पदम्। ग्रन्थक्रमाङ्कनार्थं लिखितं न तु वाक्यार्थः॥

Verse 31

यदा भवद्गिरीन्द्रस्ते पुत्रो मम पिता स्वयम् । तदा पितामहस्त्वं मे जातो लोकपितामह

यदा भवद्गिरीन्द्रस्ते पुत्रो मम पिता स्वयम्। तदा पितामहस्त्वं मे जातो लोकपितामह॥

Verse 32

तदीदृशस्य भवतो लोकयात्राविधायिनः । वृत्तवन्तःपुरे भर्ता कथयिष्ये कथं पुनः

तादृशस्य भवतो लोकयात्राविधायिनः देहान्तरपुराधीशस्य त्वां पुनः कथं वर्णयेयम्।

Verse 33

किमत्र बहुना देहे यश्चायं मम कालिमा । त्यक्त्वा सत्त्वविधानेन गौरी भवितुमुत्सहे

किमत्र बहुना देहे? ममायं कालिमा त्यक्त्वा सत्त्वविधानेन गौरी भवितुमुत्सहे।

Verse 34

ब्रह्मोवाच । एतावता किमर्थेन तीव्रं देवि तपः कृतम् । स्वेच्छैव किमपर्याप्ता क्रीडेयं हि तवेदृशी

ब्रह्मोवाच—देवि, एतावता किमर्थं तीव्रं तपः कृतम्? स्वेच्छैव किमपर्याप्ता? क्रीडेयं हि तवेदृशी।

Verse 35

क्रीडा ऽपि च जगन्मातस्तव लोकहिताय वै । अतो ममेष्टमनया फलं किमपि साध्यताम्

जगन्मातः, तव क्रीडापि लोकहितायैव; अतः अनया ममेष्टं फलं किमपि साध्यताम्।

Verse 36

निशुंभशुंभनामानौ दैत्यौ दत्तवरौ मया । दृप्तौ देवान्प्रबाधेते त्वत्तो लब्धस्तयोर्वधः

निशुम्भशुम्भनामानौ दैत्यौ मया दत्तवरौ दृप्तौ देवान् प्रबाधेते; तयोर्वधस्तु त्वत्तो लब्धः, त्वत्त एव तयोर्नाशो भविष्यति।

Verse 37

अलं विलंबनेनात्र त्वं क्षणेन स्थिरा भव । शक्तिर्विसृज्यमाना ऽद्य तयोर्मृत्युर्भविष्यति

अलं विलंबनेनात्र त्वं क्षणेन स्थिरा भव । शक्तिर्विसृज्यमाना ऽद्य तयोर्मृत्युर्भविष्यति

Verse 38

ब्राह्मणाभ्यर्थिता चैव देवी गिरिवरात्मजा । त्वक्कोशं सहसोत्सृज्य गौरी सा समजायत

ब्राह्मणाभ्यर्थिता चैव देवी गिरिवरात्मजा । त्वक्कोशं सहसोत्सृज्य गौरी सा समजायत

Verse 39

सा त्वक्कोशात्मनोत्सृष्टा कौशिकी नाम नामतः । काली कालाम्बुदप्रख्या कन्यका समपद्यत

सा त्वक्कोशात्मनोत्सृष्टा कौशिकी नाम नामतः । काली कालाम्बुदप्रख्या कन्यका समपद्यत

Verse 40

सा तु मायात्मिका शक्तिर्योगनिद्रा च वैष्णवी । शंखचक्रत्रिशूलादिसायुधाष्टमहाभुजा

सा तु मायात्मिका शक्तिर्योगनिद्रा च वैष्णवी । शङ्खचक्रत्रिशूलादिसायुधाष्टमहाभुजा ॥

Verse 41

सौम्या घोरा च मिश्रा च त्रिनेत्रा चन्द्रशेखरा । अजातपुंस्पर्शरतिरधृष्या चातिसुन्दरी

सौम्या घोरा च मिश्राऽपि त्रिनेत्रा चन्द्रशेखरा । अजातपुंस्पर्शरतिरधृष्या चातिसुन्दरी ॥

Verse 42

दत्ता च ब्रह्मणे देव्या शक्तिरेषा सनातनी । निशुंभस्य च शुंभस्य निहंत्री दैत्यसिंहयोः

देव्या एषा सनातनी शक्तिः ब्रह्मणे दत्ता। सा निशुम्भशुम्भयोर्दैत्यसिंहयोर्निहन्त्री॥

Verse 43

ब्रह्मणापि प्रहृष्टेन तस्यै परमशक्तये । प्रबलः केसरी दत्तो वाहनत्वे समागतः

ब्रह्मणापि प्रहृष्टेन तस्यै परमशक्तये। प्रबलः केसरी दत्तो वाहनत्वे समागतः॥

Verse 44

विन्ध्ये च वसतिं तस्याः पूजामासवपूर्वकैः । मांसैर्मत्स्यैरपूपैश्च निर्वर्त्यासौ समादिशत्

विन्ध्यप्रदेशे तस्याः वसतिं विन्यस्य, आसवपूर्वकैः नैवेद्यैः मांसमत्स्यापूपैश्च पूजनं निर्वर्त्य, ततः स आदेशं समादिशत्।

Verse 45

सा चैव संमता शक्तिर्ब्रह्मणो विश्वकर्मणः । प्रणम्य मातरं गौरीं ब्रह्माणं चानुपूर्वशः

सा एव ब्रह्मणो विश्वकर्मणः संमता शक्तिः। सा मातरं गौरीं प्रणम्य, ततः क्रमेण ब्रह्माणं च प्रणनाम।

Verse 46

शक्तिभिश्चापि तुल्याभिः स्वात्मजाभिरनेकशः । परीता प्रययौ विन्ध्यं दैत्येन्द्रौ हन्तुमुद्यता

स्वात्मजाभिः तुल्यशक्तिभिः अनेकाभिः शक्तिभिः सर्वतः परीता, सा दैत्येन्द्रौ हन्तुमुद्यता विन्ध्यं प्रति प्रययौ।

Verse 47

निहतौ च तया तत्र समरे दैत्यपुंगवौ । तद्बाणैः कामबाणैश्च च्छिन्नभिन्नांगमानसौ

निहतौ च तया तत्र समरे दैत्यपुंगवौ । तद्बाणैः कामबाणैश्च च्छिन्नभिन्नाङ्गमानसौ ॥

Verse 48

तद्युद्धविस्तरश्चात्र न कृतो ऽन्यत्र वर्णनात् । ऊहनीयं परस्माच्च प्रस्तुतं वर्णयामि वः

तद्युद्धविस्तरश्चात्र न कृतोऽन्यत्र वर्णनात् । ऊहनीयं परस्माच्च प्रस्तुतं वर्णयामि वः ॥