गौरीप्रवेशः—शिवसाक्षात्कारः (Gaurī’s Entry and the Vision of Śiva)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः वायुम् अपृच्छन्—हिमवतः दुहिता देवी गौरीं दीप्तिमतीं तनुं धृत्वा अलङ्कृतान्तःपुरं प्रविश्य स्वपतिं कथं ददर्श, द्वारस्थाः गणेशाः किं चक्रुः, शिवः तान् दृष्ट्वा कथं प्रत्यभाषत इति। वायुः तद्वृत्तान्तं प्राणयजन्यं परमं रसं, सुकुमारहृदयहरं च वर्णयति। देवी साशङ्का-सौत्सुक्यं प्रविश्य आगमनकाङ्क्षिणं शिवं पश्यति; अन्तःस्थिताः गणाः स्नेहवाक्यैः तामर्चयन्ति। सा त्र्यम्बकं प्रणमति; उत्थातुम् अशक्ता सती शिवेन हृष्टेन आलिङ्गिता, अङ्के उपवेशयितुं प्रयत्निता; सा शय्यायाम् उपविशति, तदा शिवः क्रीडया तामङ्के स्थापयति, स्मयमानो मुखं निरीक्षते। अनन्तरं स मृदु-परिहासयुक्तं संवादं आरभ्य पूर्वावस्थां स्मारयन्, तस्या स्वभावेन स्वचित्तस्य चिन्ताकर्षणं च सूचयति।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । कृत्वा गौरं वपुर्दिव्यं देवी गिरिवरात्मजा । कथं ददर्श भर्तारं प्रविष्टा मन्दितं सती
ऋषय ऊचुः— कृत्वा गौरं वपुर्दिव्यं देवी गिरिवरात्मजा । कथं ददर्श भर्तारं प्रविष्टा मन्दितं सती ॥
Verse 2
प्रवेशसमये तस्या भवनद्वारगोचरैः । गणेशैः किं कृतं देवस्तान्दृष्ट्वा किन्तदा ऽकरोत्
तस्या प्रवेशसमये भवनद्वारगोचरैर्गणेशैः किं कृतम्? देवस्तान् दृष्ट्वा तदा किमकरोत्?
Verse 3
वायुरुवाच । प्रवक्तुमंजसा ऽशक्यः तादृशः परमो रसः । येन प्रणयगर्भेण भावो भाववतां हृतः
वायुरुवाच—तादृशः परमो रसः स्पष्टतया वक्तुमञ्जसा न शक्यः। येन प्रणयगर्भेण भावो भाववतां हृतः॥
Verse 4
द्वास्थैस्ससंभ्रमैरेव देवो देव्यागमोत्सुकः । शंकमाना प्रविष्टान्तस्तञ्च सा समपश्यत
द्वास्थैः ससंभ्रमैरेव देव्यागमोत्सुको देवोऽन्तः प्रविष्टः। शङ्कमाना सा देवी प्रविष्टा तं च तत्र समपश्यत॥
Verse 5
तैस्तैः प्रणयभावैश्च भवनान्तरवर्तिभिः । गणेन्द्रैर्वन्दिता वाचा प्रणनाम त्रियम्बकम्
तैस्तैः प्रणयभावैश्च भवनान्तरवर्तिभिः। गणेन्द्रैर्वन्दिता वाचा प्रणनाम त्रियम्बकम्॥
Verse 6
प्रणम्य नोत्थिता यावत्तावत्तां परमेश्वरः । प्रगृह्य दोर्भ्यामाश्लिष्य परितः परया मुदा
प्रणम्य नोत्थिता यावत्तावत्तां परमेश्वरः। प्रगृह्य दोर्भ्यामाश्लिष्य परितः परया मुदा॥
Verse 7
स्वांके धर्तुं प्रवृत्तो ऽपि सा पर्यंके न्यषीदत । पर्यंकतो बलाद्देवीं सोङ्कमारोप्य सुस्मिताम्
स्वांके धर्तुं प्रवृत्तोऽपि सा तु पर्यङ्के न्यषीदत् । अथ पर्यङ्कतो बलाद्देवीं सुस्मितां सोऽङ्कमारोपयत् ॥
Verse 8
सस्मितो विवृतैर्नेत्रैस्तद्वक्त्रं प्रपिबन्निव । तया संभाषणायेशः पूर्वभाषितमब्रवीत्
सस्मितो विवृतैर्नेत्रैस्तद्वक्त्रं प्रपिबन्निव । तया संभाषणायेशः पूर्वोक्तं पुनरब्रवीत् ॥
Verse 9
देवदेव उवाच । सा दशा च व्यतीता किं तव सर्वांगसुन्दरि । यस्यामनुनयोपायः को ऽपि कोपान्न लभ्यते
देवदेव उवाच । सा दशा च व्यतीता किं तव सर्वाङ्गसुन्दरि । यस्यामनुनयोपायः कोऽपि कोपान्न लभ्यते ॥
Verse 10
स्वेच्छयापि न कालीति नान्यवर्णवतीति च । त्वत्स्वभावाहृतं चित्तं सुभ्रु चिंतावहं मम
स्वेच्छयापि न कालीति नान्यवर्णवतीति च; त्वत्स्वभावाहृतं चित्तं, सुभ्रु, चिन्तावहं मम।
Verse 11
विस्मृतः परमो भावः कथं स्वेच्छांगयोगतः । न सम्भवन्ति ये तत्र चित्तकालुष्यहेतवः
विस्मृतः परमो भावः कथं स्वेच्छाङ्गयोगतः; न सम्भवन्ति ये तत्र चित्तकालुष्यहेतवः।
Verse 12
पृथग्जनवदन्योन्यं विप्रियस्यापि कारणम् । आवयोरपि यद्यस्ति नास्त्येवैतच्चराचरम्
पृथग्जनवदन्योन्यं विप्रियस्यापि कारणम्; आवयोरपि यद्यस्ति नास्त्येवैतच्चराचरम्।
Verse 13
अहमग्निशिरोनिष्ठस्त्वं सोमशिरसि स्थिता । अग्नीषोमात्मकं विश्वमावाभ्यां समधिष्ठितम्
अहमग्निशिरोनिष्ठस्त्वं सोमशिरसि स्थिता; अग्नीषोमात्मकं विश्वमावाभ्यां समधिष्ठितम्।
Verse 14
जगद्धिताय चरतोः स्वेच्छाधृतशरीरयोः । आवयोर्विप्रयोगे हि स्यान्निरालम्बनं जगत्
जगद्धिताय वयं स्वेच्छाधृतदेहौ विचरामः। आवयोर्विप्रयोगे सति जगन्निरालम्बनं स्यात्॥
Verse 15
अस्ति हेत्वन्तरं चात्र शास्त्रयुक्तिविनिश्चितम् । वागर्थमिव मे वैतज्जगत्स्थावरजंगमम्
अत्र च हेत्वन्तरमस्ति शास्त्रयुक्तिविनिश्चितम्। येनैतज्जगत्स्थावरजङ्गमं वागर्थमिव संबद्धं तिष्ठति॥
Verse 16
त्वं हि वागमृतं साक्षादहमर्थामृतं परम् । द्वयमप्यमृतं कस्माद्वियुक्तमुपपद्यते
त्वं हि वागमृतं साक्षादहं चार्थामृतं परम्। उभयमप्यमृतं कस्माद्वियुक्तं समुपपद्यते॥
Verse 17
विद्याप्रत्यायिका त्वं मे वेद्यो ऽहं प्रत्ययात्तव । विद्यावेद्यात्मनोरेव विश्लेषः कथमावयोः
विद्याप्रत्यायिका त्वं मे, वेद्योऽहं प्रत्ययात्तव। विद्यावेद्यात्मनोरेव विश्लेषः कथमावयोः॥
Verse 18
न कर्मणा सृजामीदं जगत्प्रतिसृजामि च । सर्वस्याज्ञैकलभ्यत्वादाज्ञात्वं हि गरीयसी
नाहं कर्मणा जगदिदं सृजामि न पुनः कर्मणा प्रतिसृजामि च। ममाज्ञामात्रेण सर्वं लभ्यते, तस्मादाज्ञैव प्रभोः परमं ऐश्वर्यम्।
Verse 19
आज्ञैकसारमैश्वर्यं यस्मात्स्वातंत्र्यलक्षणम् । आज्ञया विप्रयुक्तस्य चैश्वर्यं मम कीदृशम्
आज्ञैव सारं ममैश्वर्यस्य, यतोऽस्य स्वातन्त्र्यं लक्षणम्। आज्ञाशक्त्या वियुक्तस्य मम ऐश्वर्यं कथं भवेत्?
Verse 20
न कदाचिदवस्थानमावयोर्विप्रयुक्तयोः । देवानां कार्यमुद्दिश्य लीलोक्तिं कृतवानहम्
आवयोर्विप्रयुक्तयोः कदाचिदपि नास्ति वस्तुतोऽवस्थानान्तरम्; देवानां कार्यमुद्दिश्य मया लीलया एव सा वाक् उक्ता।
Verse 21
त्वयाप्यविदितं नास्ति कथं कुपितवत्यसि । ततस्त्रिलोकरक्षार्थे कोपो मय्यपि ते कृतः
त्वयाप्यविदितं नास्ति; कथं कुपितवत्यसि? अतस्त्रिलोकरक्षार्थं मय्यपि ते कोपः प्रवृत्तः।
Verse 22
यदनर्थाय भूतानां न तदस्ति खलु त्वयि । इति प्रियंवदे साक्षादीश्वरे परमेश्वरे
हे प्रियंवद, साक्षाद् ईश्वरे परमेश्वरे त्वयि भूतानामनर्थहेतुः कश्चिदपि नास्ति खलु।
Verse 23
शृंगारभावसाराणां जन्मभूमिरकृत्रिमा । स्वभर्त्रा ललितन्तथ्यमुक्तं मत्वा स्मितोत्तरम्
सा शृङ्गारभावसाराणामकृत्रिमा जन्मभूमिरिव, स्वभर्त्रा ललितं सत्यं चोक्तमिति मत्वा स्मितपूर्वकमुत्तरं ददौ।
Verse 24
लज्जया न किमप्यूचे कौशिकी वर्णनात्परम् । तदेव वर्णयाम्यद्य शृणु देव्याश्च वर्णनम्
लज्जया कौशिक्याः वर्णनात्परं न किमप्यवोचम्; अद्य तदेव वर्णयामि—देव्याः वर्णनं शृणु।
Verse 25
देव्युवाच । किं देवेन न सा दृष्टा या सृष्टा कौशिकी मया । तादृशी कन्यका लोके न भूता न भविष्यति
देव्युवाच । किं देवेन न सा दृष्टा या मया कौशिकी सृष्टा । तादृशी कन्यका लोके न भूता न भविष्यति
Verse 26
तस्या वीर्यं बलं विन्ध्यनिलयं विजयं तथा । शुंभस्य च निशुंभस्य मारणे च रणे तयोः
तस्या वीर्यं बलं चापि विन्ध्यनिलयमेव च । विजयश्च सुनिश्चितः शुम्भनिशुम्भयोर्मरणे रणे च तयोः
Verse 27
प्रत्यक्षफलदानं च लोकाय भजते सदा । लोकानां रक्षणं शश्वद्ब्रह्मा विज्ञापयिष्यति
प्रत्यक्षफलदानपूर्वकं स लोकहितं सदा भजते। सर्वलोकानां शाश्वतरक्षणं ब्रह्मा निरन्तरं विज्ञापयिष्यति॥
Verse 28
इति संभाषमाणाया देव्या एवाज्ञया तदा । व्याघ्रः सख्या समानीय पुरो ऽवस्थापितस्तदा
एवं संभाषमाणायाः देव्याः स्वाज्ञया तदा। सख्या समानीय व्याघ्री पुरोऽवस्थापिता तदा॥
Verse 29
तं प्रेक्ष्याह पुनर्देवी देवानीतमुपायतम् । व्याघ्रं पश्य न चानेन सदृशो मदुपासकः
तं प्रेक्ष्य पुनर्देवी देवानीतं समुपागतं। व्याघ्रं पश्य—न चानेन सदृशो मदुपासकः॥
Verse 30
अनेन दुष्टसंघेभ्यो रक्षितं मत्तपोवनम् । अतीव मम भक्तश्च विश्रब्धश्च स्वरक्षणात्
अनेन दुष्टसंघेभ्यो मत्तपोवनं रक्षितम्। स्वरक्षणात् स विश्रब्धो ममात्यन्तं भक्तोऽभवत्॥
Verse 31
स्वदेशं च परित्यज्य प्रसादार्थं समागतः । यदि प्रीतिरभून्मत्तः परां प्रीतिं करोषि मे
स्वदेशं परित्यज्य प्रसादार्थं समागतः। यदि मयि प्रीतिरस्ति ते, परां प्रीतिं प्रदर्शय॥
Verse 32
नित्यमन्तःपुरद्वारि नियोगान्नन्दिनः स्वयम् । रक्षिभिस्सह तच्चिह्नैर्वर्ततामयमीश्वर
नियोगात् नन्दिनः स्वयम् नित्यमन्तःपुरद्वारि रक्षिभिः सह तच्चिह्नैः वर्तताम्; एवं गृहं रक्ष्यतां सम्यक्॥
Verse 33
वायुरुवाच । मधुरं प्रणयोदर्कं श्रुत्वा देव्याः शुभं वचः । प्रीतो ऽस्मीत्याह तं देवस्स चादृश्यत तत्क्षणात्
वायुरुवाच । देव्याः शुभं वचो मधुरं प्रणयोदर्कं श्रुत्वा देवः प्रीतोऽस्मीत्याह, स च तत्क्षणाददृश्यतामगात् ।
Verse 34
बिभ्रद्वेत्रलतां हैमीं रत्नचित्रं च कंचुकम् । छुरिकामुरगप्रख्यां गणेशो रक्षवेषधृक्
हैमीं वेत्रलतां बिभ्रद् रत्नचित्रं च कञ्चुकम् । उरगप्रख्यां छुरिकां च गणेशो रक्षवेषधृक् ॥
Verse 35
यस्मात्सोमो महादेवो नन्दी चानेन नन्दितः । सोमनन्दीति विख्यातस्तस्मादेष समाख्यया
यस्मात् सोमो महादेवो नन्दी चानेन नन्दितः । सोमनन्दीति विख्यातस् तस्मादेष समाख्यया ॥
Verse 36
इत्थं देव्याः प्रियं कृत्वा देवश्चर्धेन्दुभूषणः । भूषयामास तन्दिव्यैर्भूषणै रत्नभूषितैः
इत्थं देव्याः प्रियं कृत्वा देवश्चार्धेन्दुभूषणः । भूषयामास तां दिव्यैर्भूषणै रत्नभूषितैः ॥
Verse 37
ततस्स गौरीं गिरिशो गिरीन्द्रजां सगौरवां सर्वमनोहरां हरः । पर्यंकमारोप्य वरांगभूषणैर्विभूषयामास शशांकभूषणः
ततस्स गौरीं गिरिशो गिरीन्द्रजां सगौरवां सर्वमनोहरां हरः । पर्यङ्कमारोप्य वराङ्गभूषणैर्विभूषयामास शशाङ्कभूषणः ॥
Frequently Asked Questions
Devī (Satī/Gaurī), having assumed a radiant fair form, enters Śiva’s inner residence; she is welcomed by the gaṇas, bows to Śiva, and Śiva embraces her and begins a personal dialogue recalling her earlier condition.
The chapter encodes ‘darśana’ as a liminal passage: the doorway, gaṇas, and inner chamber symbolize graded access to the divine, while ‘rasa’ and ‘praṇaya’ present emotion as a disciplined spiritual medium rather than mere sentiment.
Devī’s gaura (radiant) manifestation and Śiva as Tryambaka/Parameśvara/Devadeva; additionally, the gaṇas function as Śiva’s embodied retinue mediating sacred hospitality and threshold-guardianship.