शैवधर्मप्रशंसा तथा पञ्चविधसाधनविभागः / Praise of Śaiva Dharma and the Fivefold Classification of Practice

Verse 1

ऋषय ऊचुः । किं तच्छ्रेष्टमनुष्ठानं मोक्षो येनपरोक्षितः । तत्तस्य साधनं चाद्य वक्तुमर्हसि मारुत

ऋषय ऊचुः—किं तच्छ्रेष्ठमनुष्ठानं येन मोक्षोऽपरोक्षितः? तस्य साधनं चाद्य वक्तुमर्हसि मारुत॥

Verse 2

वायुरुवाच । शैवो हि परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः । यत्रापरोक्षो लक्ष्येत साक्षान्मोक्षप्रदः शिवः

वायुरुवाच—शैवो हि परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः। यत्रापरोक्षो लक्ष्येत साक्षान्मोक्षप्रदः शिवः॥

Verse 3

स तु पञ्चविधो ज्ञेयः पञ्चभिः पर्वभिः क्रमात् । क्रियातपोजपध्यानज्ञानात्मभिरनुत्तरैः

तदनुष्ठानं पञ्चविधं ज्ञेयम्, पञ्चभिः पर्वभिः क्रमात्। क्रिया-तपो-जप-ध्यान-ज्ञानात्मभिरनुत्तरैः॥

Verse 4

तैरेव सोत्तरैस्सिद्धो धर्मस्तु परमो मतः । परोक्षमपरोक्षं च ज्ञानं यत्र च मोक्षदम्

तैरेव सोत्तरैः सिद्धो धर्मः परमो मतः। यत्र परोक्षापरोक्षं च ज्ञानं मोक्षप्रदं भवेत्॥

Verse 5

परमो ऽपरमश्चोभौ धर्मौ हि श्रुतिचोदितौ । धर्मशब्दाभिधेयेर्थे प्रमाणं श्रुतिरेव नः

परमोऽपरमश्चोभौ धर्मौ हि श्रुतिचोदितौ। धर्मशब्दाभिधेयेऽर्थे प्रमाणं श्रुतिरेव नः॥

Verse 6

परमो योगपर्यन्तो धर्मः श्रुतिशिरोगतः । धर्मस्त्वपरमस्तद्वदधः श्रुतिमुखोत्थितः

परमो योगपर्यन्तो धर्मः श्रुतेः शिरसि प्रतिष्ठितः। तदधः स्थिताः धर्मा अपरा अपि श्रुतेर्मुखादिवोत्थिताः॥

Verse 7

अपश्वात्माधिकारत्वाद्यो धरमः परमो मतः । साधारणस्ततो ऽन्यस्तु सर्वेषामधिकारतः

अपश्वात्माधिकारत्वात् यो धर्मः परमो मतः। साधारणस्ततोऽन्यस्तु सर्वेषामधिकारतः॥

Verse 8

स चायं परमो धर्मः परधर्मस्य साधनम् । धर्मशास्त्रादिभिस्सम्यक्सांग एवोपबृंहितः

स चायं परमो धर्मः परधर्मस्य साधनम्। धर्मशास्त्रादिभिः सम्यक् साङ्ग एवोपबृंहितः॥

Verse 9

शैवो यः परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः । इतिहासपुराणाभ्यां कथंचिदुपबृंहितः

शैवो यः परमो धर्मः श्रेष्ठानुष्ठानशब्दितः। इतिहासपुराणाभ्यां कथंचिदुपबृंहितः॥

Verse 10

शैवागमैस्तु संपन्नः सहांगोपांविस्तरः । तत्संस्काराधिकारैश्च सम्यगेवोपबृंहितः

शैवागमैस्तु संपन्नः सहाङ्गोपाङ्गविस्तरः। तत्संस्काराधिकारैश्च सम्यगेवोपबृंहितः॥

Verse 11

शैवागमो हि द्विविधः श्रौतो ऽश्रौतश्च संस्कृतः । श्रुतिसारमयः श्रौतस्स्वतंत्र इतरो मतः

शैवागमः द्विविधः—श्रौतश्च अश्रौतश्च। श्रुतिसारमयः श्रौतः; इतरो मतः स्वतन्त्रः।

Verse 12

स्वतंत्रो दशधा पूर्वं तथाष्टादशधा पुनः । कामिकादिसमाख्याभिस्सिद्धः सिद्धान्तसंज्ञितः

स्वतन्त्रः स दशधा पूर्वं तथाष्टादशधा पुनः। कामिकादिसमाख्याभिः सिद्धः, सिद्धान्तसंज्ञितः।

Verse 13

श्रुतिसारमयो यस्तु शतकोटिप्रविस्तरः । परं पाशुपतं यत्र व्रतं ज्ञानं च कथ्यते

श्रुतिसारमयो यः शतकोटिप्रविस्तरः, तत्र परं पाशुपतव्रतं ज्ञानं च निरूप्यते।

Verse 14

युगावर्तेषु शिष्येत योगाचार्यस्वरूपिणा । तत्रतत्रावतीर्णेन शिवेनैव प्रवर्त्यते

युगावर्तेषु शिष्याः स योगाचार्यस्वरूपिणा शिक्ष्यन्ते; तत्रतत्रावतीर्णेन शिवेनैव योगधर्मः प्रवर्त्यते धार्यते च।

Verse 15

संक्षिप्यास्य प्रवक्तारश्चत्वारः परमर्षय । रुरुर्दधीचो ऽगस्त्यश्च उपमन्युर्महायशाः

संक्षेपतः अस्य प्रवक्तारः चत्वारः परमर्षयः—रुरुः, दधीचिः, अगस्त्यश्च, महायशाः उपमन्युश्च।

Verse 16

ते च पाशुपता ज्ञेयास्संहितानां प्रवर्तकाः । तत्संततीया गुरवः शतशो ऽथ सहस्रशः

ते च पाशुपता ज्ञेयाः संहितानां प्रवर्तकाः । तत्सन्ततीया गुरवः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

Verse 17

तत्रोक्तः परमो धर्मश्चर्याद्यात्मा चतुर्विधः । तेषु पाशुपतो योगः शिवं प्रत्यक्षयेद्दृढम्

तत्रोक्तः परमो धर्मश्चर्याद्यात्मा चतुर्विधः । तेषु पाशुपतो योगः शिवं प्रत्यक्षयेद्दृढम् ॥

Verse 18

तस्माच्छ्रेष्ठमनुष्ठानं योगः पाशुपतो मतः । तत्राप्युपायको युक्तो ब्रह्मणा स तु कथ्यते

तस्माच्छ्रेष्ठमनुष्ठानं योगः पाशुपतो मतः । तत्राप्युपायको युक्तो ब्रह्मणा स तु कथ्यते ॥

Verse 19

नामाष्टकमयो योगश्शिवेन परिकल्पितः । तेन योगेन सहसा शैवी प्रज्ञा प्रजायते

शिवेन नामाष्टकमयो योगः परिकल्पितः। तेनैव योगेन सहसा शैवी प्रज्ञा प्रजायते॥

Verse 20

प्रज्ञया परमं ज्ञानमचिराल्लभते स्थिरम् । प्रसीदति शिवस्तस्य यस्य ज्ञानं प्रतिष्ठितम्

प्रज्ञया परमं ज्ञानम् अचिराल्लभते स्थिरम्। प्रसीदति शिवस्तस्य यस्य ज्ञानं प्रतिष्ठितम्॥

Verse 21

प्रसादात्परमो योगो यः शिवं चापरोक्षयेत् । शिवापरोक्षात्संसारकारणेन वियुज्यते

प्रसादात् परमो योगो जायते, येन शिवं चापरोक्षयेत्। शिवापरोक्षात् संसारकारणेन वियुज्यते।

Verse 22

ततः स्यान्मुक्तसंसारो मुक्तः शिवसमो भवेत् । ब्रह्मप्रोक्त इत्युपायः स एव पृथगुच्यते

ततः स्यान्मुक्तसंसारो मुक्तः शिवसमो भवेत्। ब्रह्मप्रोक्त इत्युपायः स एव पृथगुच्यते।

Verse 23

शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः । संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः

शिवो महेश्वरश्चैव रुद्रो विष्णुः पितामहः। संसारवैद्यः सर्वज्ञः परमात्मेति मुख्यतः।

Verse 24

नामाष्टकमिदं मुख्यं शिवस्य प्रतिपादकम् । आद्यन्तु पञ्चकं ज्ञेयं शान्त्यतीताद्यनुक्रमात्

नामाष्टकमिदं मुख्यं शिवस्य प्रतिपादकम् । आद्यन्तु पञ्चकं ज्ञेयं शान्त्यतीताद्यनुक्रमात् ॥

Verse 25

संज्ञा सदाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात् । उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनिवर्तते

संज्ञा सदाशिवादीनां पञ्चोपाधिपरिग्रहात् । उपाधिविनिवृत्तौ तु यथास्वं विनिवर्तते ॥

Verse 26

पदमेव हि तन्नित्यमनित्याः पदिनः स्मृताः । पदानां प्रतिकृत्तौ तु मुच्यन्ते पदिनो यतः

पदमेव हि तन्नित्यं, अनित्याः पदिनः स्मृताः। पदानां प्रतिकृत्तौ तु मुच्यन्ते पदिनो यतः॥

Verse 27

परिवृत्त्यन्तरे भूयस्तत्पदप्राप्तिरुच्यते । आत्मान्तराभिधानं स्याद्यदाद्यं नाम पञ्चकम्

परिवृत्त्यन्तरे भूयस्तत्पदप्राप्तिरुच्यते। आत्मान्तराभिधानं स्याद्यदाद्यं नाम पञ्चकम्॥

Verse 28

अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादियोगतः । त्रिविधोपाधिवचनाच्छिव एवानुवर्तते

अन्यत्तु त्रितयं नाम्नामुपादानादियोगतः। त्रिविधोपाधिवचनाच्छिव एवानुवर्तते॥

Verse 29

अनादिमलसंश्लेषः प्रागभावात्स्वभावतः । अत्यंतं परिशुद्धात्मेत्यतो ऽयं शिव उच्यते

अनादिमलसंयोगो यस्य नास्ति स्वभावतः । आदावभावितदोषः परिशुद्धात्मा स शिवः ॥

Verse 30

अथवाशेषकल्याणगुणैकधन ईश्वरः । शिव इत्युच्यते सद्भिश्शिवतत्त्वार्थवादिभिः

अशेषकल्याणगुणैकनिधिर्य ईश्वरः । सद्भिः शिवतत्त्वार्थविद्भिः स शिव इति कीर्त्यते ॥

Verse 31

त्रयोविंशतितत्त्वेभ्यः प्रकृतिर्हि परा मता । प्रकृतेस्तु परं प्राहुः पुरुषं पञ्चविंशकम्

त्रयोविंशतितत्त्वेभ्यः परा हि प्रकृतिः स्मृता । प्रकृतेरपि परं प्राहुः पुरुषं पञ्चविंशकम् ॥

Verse 32

यं वेदादौ स्वरं प्राहुर्वाच्यवाचकभावतः । वेदैकवेद्ययाथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितः

यं वेदादौ स्वरं प्राहु॒रॐकारं वाच्यवाचकभावतः । वेदैकवेद्ययाथात्म्याद्वेदान्ते च प्रतिष्ठितः ॥

Verse 33

तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परस्स महेश्वरः । तदधीनप्रवृत्तित्वात्प्रकृतेः पुरुषस्य च

तस्य प्रकृतिलीनस्य यः परः स महेश्वरः । तदधीनप्रवृत्तित्वात् प्रकृतेः पुरुषस्य च ॥

Verse 34

अथवा त्रिगुणं तत्त्वमुपेयमिदमव्ययम् । मायान्तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

अथवा त्रिगुणं तत्त्वमुपेयमिदमव्ययम् । मायां तु प्रकृतिं विद्यान् मायिनं तु महेश्वरम् ॥

Verse 35

मायाविक्षोभको ऽनंतो महेश्वरसमन्वयात् । कालात्मा परमात्मादिः स्थूलः सूक्ष्मः प्रकीर्तितः

मायाविक्षोभकोऽनन्तो महेश्वरसमन्वयात् । कालात्मा परमात्मादिः स्थूलः सूक्ष्मः प्रकीर्तितः ॥

Verse 36

रुद्दुःखं दुःखहेतुर्वा तद्रावयति नः प्रभुः । रुद्र इत्युच्यते सद्भिः शिवः परमकारणम्

रुद्दुःखं दुःखहेतुं वा यत्, तत् नः प्रभुः रावयित्वा दूरं नयति। तस्मात् सद्भिः स “रुद्र” इत्युच्यते; स एव शिवः परमकारणम्।

Verse 37

तत्त्वादिभूतपर्यन्तं शरीरादिष्वतन्द्रितः । व्याप्याधितिष्ठति शिवस्ततो रुद्र इतस्ततः

तत्त्वादिभूतपर्यन्तं शरीरादिषु चातन्द्रितः। शिवः सर्वं व्याप्याधितिष्ठति; तस्मात् क्वचित् “शिव” इति, क्वचित् “रुद्र” इति कथ्यते।

Verse 38

जगतः पितृभूतानां शिवो मूर्त्यात्मनामपि । पितृभावेन सर्वेषां पितामह उदीरितः

जगतः पितृभूतानां मूर्त्यात्मनामपि शिवः पिता। सर्वेषां पितृभावेन तस्मात् स पितामह इति उदीर्यते।

Verse 39

निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगस्य विनिवर्तकः । उपायैर्भेषजैस्तद्वल्लयभोगाधिकारतः

निदानज्ञो यथा वैद्यो रोगं यथोपायभेषजैः निवर्तयति। तथा लयभोगाधिकारतः बन्धोऽपि यथायोग्योपायैर्निवर्त्यते।

Verse 40

संसारस्येश्वरो नित्यं समूलस्य निवर्तकः । संसारवैद्य इत्युक्तः सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः

संसारस्येश्वरो नित्यं समूलस्य निवर्तकः। सर्वतत्त्वार्थवेदिभिः स “संसारवैद्य” इति कीर्त्यते।

Verse 41

दशार्थज्ञानसिद्ध्यर्थमिन्द्रियेष्वेषु सत्स्वपि । त्रिकालभाविनो भावान्स्थूलान्सूक्ष्मानशेषतः

इन्द्रियेष्वेषु सत्स्वपि दशार्थज्ञानसिद्ध्यर्थं त्रिकालभाविनो भावान् स्थूलान् सूक्ष्मान् चाशेषतः सम्यगवगन्तव्यान्।

Verse 42

अणवो नैव जानन्ति माययैव मलावृताः । असत्स्वपि च सर्वेषु सर्वार्थज्ञानहेतुषु

अणवो माययैव मलावृताः सन्तो नैव यथार्थं जानन्ति; सर्वार्थज्ञानहेतुषु सर्वेषु सत्स्वपि तेऽसत्स्विव न जानन्ति।

Verse 43

यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवः । अयत्नेनैव जानाति तस्मात्सर्वज्ञ उच्यते

यद्यथावस्थितं वस्तु तत्तथैव सदाशिवोऽयत्नेनैव जानाति; तस्मात् स सर्वज्ञ इति उच्यते।

Verse 44

सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात् । स्वस्मात्परात्मविरहात्परमात्मा शिवः स्वयम्

सर्वात्मा परमैरेव गुणैर्नित्यसमन्वयात्, स्वस्मात् परात्मविरहाभावात्, परमत्मा शिवः स्वयमेव।

Verse 45

नामाष्टकमिदं चैव लब्ध्वाचार्यप्रसादतः । निवृत्त्यादिकलाग्रन्थिं शिवाद्यैः पञ्चनामभिः

आचार्यप्रसादतः प्राप्तमिदं नामाष्टकं लब्ध्वा, निवृत्त्यादिकलाग्रन्थिं शिवाद्यैः पञ्चनामभिः छिन्द्यात्।

Verse 46

यथास्वं क्रमशश्छित्वा शोधयित्वा यथागुणम् । गुणितैरेव सोद्धातैरनिरुद्धैरथापि वा

यथास्वं क्रमशश्छित्वा शोधयित्वा यथागुणम्। गुणितैरेव सोद्धातैरनिरुद्धैरथापि वा॥

Verse 47

हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमन्विताम् । छित्त्वा पर्यष्टकाकारं स्वात्मानं च सुषुम्णया

हृत्कण्ठतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमन्विताम्। छित्त्वा पर्यष्टकाकारं स्वात्मानं च सुषुम्णया ऊर्ध्वं नयेत्॥

Verse 48

द्वादशांतःस्थितस्येन्दोर्नीत्वोपरि शिवौजसि । संहृत्यं वदनं पश्चाद्यथासंस्करणं लयात्

द्वादशान्तःस्थितस्येन्दोर्नीत्वोपरि शिवौजसि। संहृत्य वदनं पश्चाद्यथासंस्करणं लयात्॥

Verse 49

शाक्तेनामृतवर्षेण संसिक्तायां तनौ पुनः । अवतार्य स्वमात्मानममृतात्माकृतिं हृदि

शक्तिजन्येनामृतवर्षेण पुनः संसिक्तायां तनौ सः स्वमात्मानमवतार्य हृदि अमृतात्मस्वरूपं प्रतिष्ठापयामास।

Verse 50

द्वादशांतःस्थितस्येन्दोः परस्ताच्छ्वेतपंकजे । समासीनं महादेवं शंकरम्भक्तवत्सलम्

द्वादशान्तस्थितेन्दोः परतः श्वेतपङ्कजे महादेवं शङ्करं भक्तवत्सलं समासीनं ददर्श।

Verse 51

अर्धनारीश्वरं देवं निर्मलं मधुराकृतिम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम्

अर्धनारीश्वरं देवं निर्मलं मधुराकृतिम्। शुद्धस्फटिकसंकाशं प्रसन्नं शीतलद्युतिम्॥

Verse 52

ध्यात्वा हि मानसे देवं स्वस्थचित्तो ऽथ मानवः । शिवनामाष्टकेनैव भावपुष्पैस्समर्चयेत्

मानसे देवं ध्यात्वा हि स्वस्थचित्तोऽथ मानवः। शिवनामाष्टकेनैव भावपुष्पैः समर्चयेत्॥

Verse 53

अभ्यर्चनान्ते तु पुनः प्राणानायम्य मानवः । सम्यक्चित्तं समाधाय शार्वं नामाष्टकं जपेत्

अभ्यर्चनान्ते पुनः प्राणानायम्य मानवः। सम्यक्चित्तं समाधाय शार्वं नामाष्टकं जपेत्॥

Verse 54

नाभौ चाष्टाहुतीर्हुत्वा पूर्णाहुत्या नमस्ततः । अष्टपुष्पप्रदानेन कृत्वाभ्यर्चनमंतिमम्

नाभौ अन्तर्हविर्वेद्यां चाष्टाहुतीर्हुत्वा, ततः पूर्णाहुत्या नमस्कृत्य, अष्टपुष्पप्रदानेन अन्तिमामभ्यर्चनां समापयेत्—एवं शिवपूजा मुद्रिता भवति।

Verse 55

निवेदयेत्स्वमात्मानं चुलुकोदकवर्त्मना । एवं कृत्वा चिरादेव ज्ञानं पाशुपतं शुभम्

चुलुकोदकवर्त्मना स्वमात्मानं निवेदयेत्। एवं कृत्वा चिरादेव शुभं पाशुपतं ज्ञानं निश्चयेन प्राप्नुयात्।

Verse 56

लभते तत्प्रतिष्ठां च वृत्तं चानुत्तमं तथा । योगं च परमं लब्ध्वा मुच्यते नात्र संशयः

लभते तत्प्रतिष्ठां च वृत्तं चानुत्तमं तथा। योगं च परमं लब्ध्वा मुच्यते नात्र संशयः॥