शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti
अध्यायेऽस्मिन् मुनयः पृच्छन्ति—परमेश्वरः कथं स्वाज्ञया लीलया जगत् सृजति संहरति च, किमाद्यं तत्त्वं यतः सर्वं प्रसृतं यत्र च लीयते। वायुः क्रमिकां सृष्टिकथां वदति—शक्तिः प्रथमं प्रादुर्भूता, शान्त्यतीतपदात् परतः स्थिताऽस्ति; शक्तियुक्तात् शिवात् माया, ततः अव्यक्तं प्रवर्तते। शान्त्यतीत–शान्ति–विद्या–प्रतिष्ठा–निवृत्ति इति पञ्चपदानि ईश्वरप्रेरितस्य सृष्टिक्रमस्य संक्षेपेण निरूप्यन्ते; संहृतिः तु तद्विपरीतक्रमेण भवति। विश्वं पञ्चकलाभिः व्याप्तमिति, अव्यक्तं च आत्मनाऽधिष्ठितं सति कारणभूमिरिति कथ्यते। ततो दार्शनिकनिरूपणे—अव्यक्तं नात्मा वा केवलं कर्ता; प्रकृतिरचेतना, पुरुषश्चास्मिन् प्रसङ्गे अकर्तृज्ञः; अतः प्रधानपरमाण्वादयः जडकारणानि बुद्धिमत्कारणं विना सुव्यवस्थितं जगत् न जनयितुं शक्नुवन्ति। अत एव शिवः सृष्टेः आवश्यकः चेतनकर्ता इति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । कथं जगदिदं कृत्स्नं विधाय च निधाय च । आज्ञया परमां क्रीडां करोति परमेश्वरः
मुनय ऊचुः । कथं जगदिदं कृत्स्नं विधाय च निधाय च । आज्ञया परमां क्रीडां करोति परमेश्वरः ॥
Verse 2
किं तत्प्रथमसंभूतं केनेदमखिलं ततम् । केना वा पुनरेवेदं ग्रस्यते पृथुकुक्षिणा
किं तत्प्रथमसम्भूतं केनेदमखिलं ततम् । केना वा पुनरेवेदं ग्रस्यते पृथुकुक्षिणा ॥
Verse 3
वायुरुवाच । शक्तिः प्रथमसम्भूता शांत्यतीतपदोत्तरा । ततो माया ततो ऽव्यक्तं शिवाच्छक्तिमतः प्रभोः
वायुरुवाच । शक्तिः प्रथमसम्भूता शान्त्यतीतपदोत्तरा । ततो माया ततोऽव्यक्तं शिवाच्छक्तिमतः प्रभोः ॥
Verse 4
शान्त्यतीतपदं शक्तेस्ततः शान्तिपदक्रमात् । ततो विद्यापदं तस्मात्प्रतिष्ठापदसंभवः
शक्तेः शान्त्यतीतं पदं जायते; ततः शान्तिपदस्य क्रमारोहणेन विद्यापदं प्राप्यते। तस्मादेव विद्यापदात् ‘प्रतिष्ठा’ इति पदस्य प्रादुर्भावः।
Verse 5
निवृत्तिपदमुत्पन्नं प्रतिष्ठापदतः क्रमात् । एवमुक्ता समासेन सृष्टिरीश्वरचोदिता
प्रतिष्ठापदतः क्रमात् निवृत्तिपदमुत्पन्नम्। एवं समासेनोक्ता सृष्टिरीश्वरचोदिता।
Verse 6
आनुलोम्यात्तथैतेषां प्रतिलोम्येन संहृतिः । अस्मात्पञ्चपदोद्दिष्टात्परस्स्रष्टा समिष्यते
आनुलोम्येनैतेषां प्रादुर्भावः, प्रतिलोम्येन संहृतिः; अस्मात् पञ्चपदोद्दिष्टात् परः स्रष्टा ज्ञेयः।
Verse 7
कलाभिः पञ्चभिर्व्याप्तं तस्माद्विश्वमिदं जगत् । अव्यक्तं कारणं यत्तदात्मना समनुष्ठितम्
पञ्चकलाभिर्व्याप्तं तस्मादिदं विश्वं जगत्; यदव्यक्तं कारणं तत् आत्मना—अन्तर्यामिणा—समनुष्ठितम्।
Verse 8
महदादिविशेषांतं सृजतीत्यपि संमतम् । किं तु तत्रापि कर्तृत्वं नाव्यक्तस्य न चात्मनः
महदादिविशेषान्तं सृजतीति संमतं खलु; किंतु तत्रापि कर्तृत्वं नाव्यक्तस्य न चात्मनः।
Verse 9
अचेतनत्वात्प्रकृतेरज्ञत्वात्पुरुषस्य च । प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्
अचेतनत्वात् प्रकृतेः, अज्ञत्वाच्च बद्धपुरुषस्य; प्रधानादिपरमाण्वन्तं यावत्किञ्चिदस्ति, तत्सर्वमात्मतः अचेतनमेव विज्ञेयम्।
Verse 10
तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना । जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः
तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना; जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः।
Verse 11
तस्माच्छक्तस्स्वतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्च सर्ववित् । अनादिनिधनश्चायं महदैश्वर्यसंयुतः
तस्मात् स शक्तः स्वतन्त्रो यः सर्वशक्तिश्च सर्ववित्; अनादिनिधनश्चायं महदैश्वर्यसंयुतः।
Verse 12
स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वराः । पाता हर्ता च सर्वस्य ततः पृथगनन्वयः
स एव जगतः कर्ता महादेवो महेश्वरः; पाता हर्ता च सर्वस्य, ततः पृथगनन्वयः।
Verse 13
परिणामः प्रधानस्य प्रवृत्तिः पुरुषस्य च । सर्वं सत्यव्रतस्यैव शासनेन प्रवर्तते
प्रधानस्य परिणामः पुरुषस्य च प्रवृत्तिः—सर्वं सत्यव्रतस्यैव शासनेन प्रवर्तते।
Verse 14
इतीयं शाश्वती निष्ठा सतां मनसि वर्तते । न चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तते स्वल्पचेतनः
इयं शाश्वती निष्ठा सत्पुरुषाणां मनसि नित्यं वर्तते। अल्पबुद्धिस्तु तस्य सत्यपक्षस्याश्रयणेन न वर्तते॥
Verse 15
यावदादिसमारंभो यावद्यः प्रलयो महान् । तावदप्येति सकलं ब्रह्मणः शारदां शतम्
यावदादिसृष्टिसमारम्भो यावच्च महान् प्रलयः, तावदेव सकलं जगच्चक्रं प्रवर्तते—ब्रह्मणः शारदां शतं परिमाणम्॥
Verse 16
परमित्यायुषो नाम ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । तत्पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिधीयते
परमित्यायुषो नाम ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । तत्पराख्यं तदर्धं च परार्धमभिधीयते ॥
Verse 17
परार्धद्वयकालांते प्रलये समुपस्थिते । अव्यक्तमात्मनः कार्यमादायात्मनि तिष्ठति
परार्धद्वयकालान्ते प्रलये समुपस्थिते । अव्यक्तमात्मनः कार्यमादायात्मनि तिष्ठति ॥
Verse 18
आत्मन्यवस्थिते ऽव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । साधर्म्येणाधितिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ
आत्मन्यवस्थितेऽव्यक्ते विकारे प्रतिसंहृते । साधर्म्येणाधितिष्ठेते प्रधानपुरुषावुभौ ॥
Verse 19
तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनन्तौ तावोतप्रोतौ परस्परम्
तमः सत्त्वगुणावेतौ समत्वेन व्यवस्थितौ । अनुद्रिक्तावनन्तौ तावोतप्रोतौ परस्परम् ॥
Verse 20
गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोदये । शांतवातैकनीरे च न प्राज्ञायत किंचन
गुणसाम्ये तदा तस्मिन्नविभागे तमोदये । शांतवातैकनीरे च न प्राज्ञायत किंचन ॥
Verse 21
अप्रज्ञाते जगत्यस्मिन्नेक एव महेश्वरः । उपास्य रजनीं कृत्स्नां परां माहेश्वरीं ततः
अप्रज्ञातेऽस्मिन् जगति अव्यक्ते सति एक एव महेश्वरः आसीत्। ततः कृत्स्नां रजनीं परां माहेश्वरीं तत्त्वं समुपास्य, अग्रे देवप्रसवोऽभवत्।
Verse 22
प्रभातायां तु शर्वर्यां प्रधानपुरुषावुभौ । प्रविश्य क्षोभयामास मायायोगान्महेश्वरः
प्रभाते शर्वर्याः महेश्वरः मायायोगबलात् प्रधानं च पुरुषं च प्रविश्य तयोः क्षोभं चकार।
Verse 23
ततः पुनरशेषाणां भूतानां प्रभवाप्ययात् । अव्यक्तादभवत्सृष्टिराज्ञया परमेष्ठिनः
ततः पुनरशेषभूतानां प्रभवाप्ययहेतोः अव्यक्तात् सृष्टिः परमेष्ठिनोऽाज्ञया प्रववृते।
Verse 24
विश्वोत्तरोत्तरविचित्रमनोरथस्य यस्यैकशक्तिशकले सकलस्समाप्तः । आत्मानमध्वपतिमध्वविदो वदंति तस्मै नमः सकललोकविलक्षणाय
विश्वोत्तरोत्तरविचित्रमनोरथस्य यस्यैकशक्तिशकले सकलः समाप्यते। आत्मानमध्वपतिमध्वविदो वदन्ति तस्मै नमः सकललोकविलक्षणाय॥
Frequently Asked Questions
A doctrinal cosmogony: Vāyu explains the first principle (Śakti), the emergence of māyā and avyakta, and the ordered emanation/dissolution of the cosmos under Śiva’s command.
They function as a graded metaphysical map of manifestation and reabsorption, marking successive levels/steps through which creation proceeds and through which dissolution retraces its path in reverse.
The chapter highlights pañca-kalā (five functional powers/parts) pervading the cosmos and situates avyakta as causal only when activated by the Self, ultimately subordinated to Śiva as conscious governor.