दक्षस्य रुद्रनिन्दा-निमित्तकथनम् / The Cause of Dakṣa’s Censure of Rudra
अध्यायः १८ ऋषीणां प्रश्नैः आरभ्यते—दक्षकन्या सती दाक्षायणी कथं पुनर्मेनायाः माध्यमेन हिमवत्कन्या अभवत्, महात्मा दक्षः किमर्थं रुद्रं निन्दितवान्, चाक्षुषे मन्वन्तरे भवेनेति शापेन दक्षजन्म कथं संबध्यते इति। वायुः प्रत्युवाच—दक्षस्य लघुचेतस्त्वं विवेकभ्रंशश्च देवसमुदायं मलिनयति; स हिमवतः शिखरे देवाद्यैः असुरैः सिद्धैः महर्षिभिश्च देवीसहितं ईशानदर्शनार्थं समागतेषु आगत्य स्वदुहितरं सतीं जामातरं हरं च द्रष्टुमिच्छति। परन्तु देवीस्य परात्परस्वरूपं केवलं दुहितृत्वातीतं न ज्ञात्वा तस्य अज्ञानं वैररूपेण दृढीभवति; विधिना सह तद्वैरं दिक्षितकर्मणि अपि भवस्य यथोचितसत्कारं न कर्तुं प्रेरयति। एवं अध्यायः पश्चात् यज्ञभङ्गस्य कारणभूमिं स्थापयति—शिवस्य तात्त्विकप्रधानता, यज्ञे अहङ्कारस्य भयङ्करता, तथा अपराधस्य कर्मफलरूपेण जगद्व्यतिकरः।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । देवी दक्षस्य तनया त्यक्त्वा दाक्षायणी तनुम् । कथं हिमवतः पुत्री मेनायामभवत्पुरा
ऋषय ऊचुः—देवी दक्षस्य तनया दाक्षायणी तनुं त्यक्त्वा, कथं पुरा हिमवतः पुत्री मेनायामभवत्?
Verse 2
कथं च निन्दितो रुद्रो दक्षेण च महात्मना । निमित्तमपि किं तत्र येन स्यान्निंदितो भवः
कथं च महात्मना दक्षेण रुद्रो निन्दितः? तत्र किं निमित्तं येन भवो निन्दितोऽभवत्?
Verse 3
उत्पन्नश्च कथं दक्षो अभिशापाद्भवस्य तु । चाक्षुषस्यांतरे पूर्वं मनोः प्रब्रूहि मारुत
उत्पन्नश्च कथं दक्षो भवस्याभिशापात् पुनरभवत्? चाक्षुषमन्वन्तरे पूर्वं वैवस्वतमन्वन्तरात्, एतत् मे मारुत प्रब्रूहि।
Verse 4
वायुरुवाव । शृण्वंतु कथयिष्यामि दक्षस्य लघुचेतसः । वृत्तं पापात्प्रमादाच्च विश्वामरविदूषणम्
वायुरुवाच । शृणुत, कथयिष्यामि दक्षस्य लघुचेतसः वृत्तान्तम्—पापात् प्रमादाच्च जातं, देवतानां विदूषणं जगद्धर्मविघातकम्।
Verse 5
पुरा सुरासुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः । कदाचिद्द्रष्टुमीशानं हिमवच्छिखरं ययुः
पुरा सुरासुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः। कदाचिदीशानं द्रष्टुं हिमवच्छिखरं ययुः॥
Verse 6
तदा देवश्च देवी च दिव्यासनगतावुभौ । दर्शनं ददतुस्तेषां देवादीनां द्विजोत्तमाः
तदा देवश्च देवी च दिव्यासनगतावुभौ। दर्शनं ददतुस्तेषां देवादीनां द्विजोत्तम॥
Verse 7
तदानीमेव दक्षो ऽपि गतस्तत्र सहामरैः । जामातरं हरं द्रष्टुं द्रष्टुं चात्मसुतां सतीम्
तदानीमेव दक्षोऽपि गतस्तत्र सहामरैः। जामातरं हरं द्रष्टुं द्रष्टुं चात्मसुतां सतीम्॥
Verse 8
तदात्मगौरवाद्देवो देव्या दक्षे समागते । देवादिभ्यो विशेषेण न कदाचिदभूत्स्मृतिः
स्वात्मगौरवहेतोर्देवो देव्या दक्षयज्ञसभां समागतायां देवादिषु विशेषेण कदाचिदपि न स्मृतिं न परिचयलक्षणं बाह्यं दर्शयामास।
Verse 9
तस्य तस्याः परं भावमज्ञातुश्चापि केवलम् । पुत्रीत्येवं विमूढस्य तस्यां वैरमजायत
तस्याः परं भावं न ज्ञातुं शक्नुवन् स केवलं ‘पुत्री’ इत्येव मन्यत; एवं विमूढस्य तस्य तस्यां वैरं समजायत।
Verse 10
ततस्तेनैव वैरेण विधिना च प्रचोदितः । नाजुवाह भवं दक्षो दीक्षितस्तामपि द्विषन्
ततः तेनैव वैरेण विधिना च प्रचोदितः। दीक्षितोऽपि दक्षो भवं नाजुहाव; तामपि द्विषन् नाजुहाव।
Verse 11
अन्याञ्१ आमातरस्सर्वानाहूय स यथाक्रमम् । शतशः पुष्कलामर्चाञ्चकार च पृथक्पृथक्
अन्यान् अमात्यान् सर्वान् आहूय स यथाक्रमम्। शतशः पुष्कलाम् अर्चां चकार पृथक्पृथक्।
Verse 12
तथा तान्संगताञ्छ्रुत्वा नारदस्य मुखात्तदा । ययौ रुद्राय रुद्राणी विज्ञाप्य भवनं पितुः
तथा तान् सङ्गतान् श्रुत्वा नारदस्य मुखात् तदा । रुद्राणी रुद्रं ययौ पितृभवनं विज्ञाप्य तद्वृत्तं न्यवेदयत् ॥
Verse 13
अथ संनिहितं दिव्यं विमानं विश्वतोमुखम् । लक्षणाढ्यं सुखारोहमतिमात्रमनोहरम्
अथ संनिहितं दिव्यं विमानं विश्वतोमुखम् । लक्षणाढ्यं सुखारोहमतिमात्रमनोहरम् ॥
Verse 14
तप्तजांबूनदप्रख्यं चित्ररत्नपरिष्कृतम् । मुक्तामयवितानाग्न्यं स्रग्दामसमलंकृतम्
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं चित्ररत्नपरिष्कृतम् । मुक्तामयवितानाग्र्यं स्रग्दामसमलङ्कृतम् ॥
Verse 15
तप्तकंचननिर्व्यूहं रत्नस्तंभशतावृतम् । वज्रकल्पितसोपानं विद्रुमस्तंभतोरणम्
तप्तकंचननिर्व्यूहं रत्नस्तंभशतावृतम् । वज्रकल्पितसोपानं विद्रुमस्तंभतोरणम्
Verse 16
पुष्पपट्टपरिस्तीर्णं चित्ररत्नमहासनम् । वज्रजालकिरच्छिद्रमच्छिद्रमणिकुट्टिमम्
पुष्पपट्टपरिस्तीर्णं चित्ररत्नमहासनं वज्रजालकिरच्छिद्रम्, अचिद्रमणिकुट्टिमे प्रतिष्ठितम्।
Verse 17
मणिदंडमनोज्ञेन महावृषभलक्ष्मणा । अलंकृतपुरोभागमब्भ्रशुब्भ्रेण केतुना
मणिदण्डमनोज्ञेन महावृषभलक्ष्मणा अलंकृतपुरोभागं, अब्भ्रशुभ्रेण केतुना च भूषितम्।
Verse 18
रत्नकंचुकगुप्तांगैश्चित्रवेत्रकपाणिभिः । अधिष्ठितमहाद्वारमप्रधृष्यैर्गुणेश्वरैः
रत्नकञ्चुकगुप्ताङ्गैश्चित्रवेत्रकपाणिभिः अप्रधृष्यैर्गणेश्वरैः अधिष्ठितं महाद्वारम्।
Verse 19
मृदंगतालगीतादिवेणुवीणाविशारदैः । विदग्धवेषभाषैश्च बहुभिः स्त्रीजनैर्वृतम्
मृदङ्गतालगीतादिवेणुवीणाविशारदैः विदग्धवेषभाषैश्च बहुभिः स्त्रीजनैर्वृतम्।
Verse 20
आरुरोह महादेवी सह प्रियसखीजनैः । चामारव्यञ्जनं तस्या वज्रदंडमनोहरे
महादेवी प्रियसखीजनैः सह आरुरोह। तस्याः चामरव्यञ्जनं वज्रदण्डमनोहरं बभौ।
Verse 21
गृहीत्वा रुद्रकन्ये द्वे विवीजतुरुभे शुभे । तदाचामरयोर्मध्ये देव्या वदनमाबभौ
रुद्रकन्ये शुभे द्वे गृहीत्वा चामरे उभे विवीजतुः। तदा चामरयोर्मध्ये देव्या वदनं तेजसा बभौ।
Verse 22
अन्योन्यं युध्यतोर्मध्ये हंसयोरिव पंकजम् । छत्रं शशिनिभं तस्याश्चूडोपरि सुमालिनी
अन्योन्यं युध्यतोर्मध्ये हंसयोरिव पंकजम्। तस्याः चूडोपरि सुमालिनी शशिनिभं छत्रं प्रादुरभूत्।
Verse 23
धृतमुक्तापरिक्षिप्तं बभार प्रेमनिर्भरा । तच्छत्रमुज्ज्वलं देव्या रुरुचे वदनोपरि
प्रेमनिर्भरा देवी धृतमुक्तापरिक्षिप्तं तच्छत्रं बभार। तच्च छत्रं उज्ज्वलं देव्या वदनोपरि रुरुचे।
Verse 24
उपर्यमृतभांडस्य मंडलं शशिनो यथा । अथ चाग्रे समासीना सुस्मितास्या शुभावती
अमृतभाण्डस्योपरि यथा शशिमण्डलं विराजते, तथा सा शुभावती सुस्मितास्या पुरतः समासीना।
Verse 25
अक्षद्यूतविनोदेन रमयामास वै सतीम् । सुयशाः पादुके देव्याश्शुभे रत्नपरिष्कृते
अक्षद्यूतविनोदेन रमयामास वै सतीम् । सुयशाः पादुके देव्याः शुभे रत्नपरिष्कृते ॥
Verse 26
स्तनयोरंतरे कृत्वा तदा देवीमसेवतः । अन्या कांचनचार्वंगी दीप्तं जग्राह दर्पणम्
स्तनयोरन्तरे कृत्वा तदा देवीमसेवतः । अन्या कांचनचार्वङ्गी दीप्तं जग्राह दर्पणम् ॥
Verse 27
अपरा तालवृन्तं च परा तांबूलपेटिकाम् । काचित्क्रीडाशुकं चारु करे ऽकुरुत भामिनी
अपरा तालवृन्तं च परा ताम्बूलपेटिकाम् । काचित् क्रीडाशुकं चारु करेऽकुरुत भामिनी ॥
Verse 28
काचित्तु सुमनोज्ञानि पुष्पाणि सुरभीणि च । काचिदाभरणाधारं बभार कमलेक्षणा
काचित्तु सुमनोज्ञानि सुरभीणि पुष्पाणि वहन्ती; काचित् कमलेक्षणा भूषणाधारपात्रं बभार।
Verse 29
काचिच्च पुनरालेपं सुप्रसूतं शुभांजनम् । अन्याश्च सदृशास्तास्ता यथास्वमुचितक्रियाः
काचिच्च पुनरालेपं सुगन्धिसंयुक्तं शुभं चाञ्जनम् अकरोत्; अन्याश्च तद्वत् स्वस्वोचितक्रियाः समाचरन्।
Verse 30
आवृत्त्या तां महादेवीमसेवंत समंततः । अतीव शुशुभे तासामंतरे परमेश्वरी
आवृत्त्या तां महादेवीं समन्ततः सेवमानाः, तासामन्तरे स्थिता परमेश्वरी अतीव शुशुभे।
Verse 31
तारापरिषदो मध्ये चंद्रलेखेव शारदी । ततः शंखसमुत्थस्य नादस्य समनंतरम्
तारापरिषदो मध्ये शारदीयचन्द्रलेखेव सा शुशुभे; ततः शङ्खसमुत्थस्य नादस्य समनन्तरम् अभवत्।
Verse 32
प्रास्थानिको महानादः पटहः समताड्यत । ततो मधुरवाद्यानि सह तालोद्यतैस्स्वनैः
प्रास्थानिके काले महानादः पटहः समताड्यत; ततः तालोद्यतस्वनैः सह मधुरवाद्यानि निनदुः।
Verse 33
अनाहतानि सन्नेदुः काहलानां शतानि च । सायुधानां गणेशानां महेशसमतेजसाम्
अनाहतान्यपि स्वयमेव सन्नेदुः काहलानां शतानि च । सायुधानां गणेशानां महेशसमतेजसां बलसमागमे ॥
Verse 34
सहस्राणि शतान्यष्टौ तदानीं पुरतो ययुः । तेषां मध्ये वृषारूढो गजारूढो यथा गुरुः
तदानीं पुरतो ययुः सहस्राणि शतान्यष्टौ । तेषां मध्ये वृषारूढो गजारूढ इव गुरुः ॥
Verse 35
जगाम गणपः श्रीमान् सोमनंदीश्वरार्चितः । देवदुंदुभयो नेदुर्दिवि दिव्यसुखा घनाः
जगाम गणपः श्रीमान् सोमनन्दीश्वरार्चितः। देवदुन्दुभयो नेदुर्दिवि दिव्यसुखप्रदाः घनाः॥
Verse 36
ननृतुर्मुनयस्सर्वे मुमुदुः सिद्धयोगिनः । ससृजुः पुष्पवृष्टिं च वितानोपरि वारिदाः
ननृतुर्मुनयः सर्वे मुमुदुः सिद्धयोगिनः। ससृजुः पुष्पवृष्टिं च वितानोपरि वारिदाः॥
Verse 37
तदा देवगणैश्चान्यैः पथि सर्वत्र संगता । क्षणादिव पितुर्गेहं प्रविवेश महेश्वरी
तदा देवगणैश्चान्यैः पथि सर्वत्र संगता। क्षणादिव पितुर्गेहं प्रविवेश महेश्वरी॥
Verse 38
तां दृष्ट्वा कुपितो दक्षश्चात्मनः क्षयकारणात् । तस्या यवीयसीभ्यो ऽपि चक्रे पूजाम सत्कृताम्
तां दृष्ट्वा कुपितो दक्षः स्वात्मनः क्षयकारणात्। तस्या यवीयसीभ्योऽपि चक्रे पूजां सत्कृताम्॥
Verse 39
तदा शशिमुखी देवी पितरं सदसि स्थितम् । अंबिका युक्तमव्यग्रमुवाचाकृपणं वचः
तदा शशिमुखी देवी अम्बिका सदसि स्थितं पितरं प्रति युक्तं शान्तं चाकृपणं वचः अव्यग्रा उवाच।
Verse 40
देव्युवाच । ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्याज्ञावशवर्तिनः । स देवस्सांप्रतं तात विधिना नार्चितः किल
देव्युवाच । ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्याज्ञावशवर्तिनः । स देवः सांप्रतम् तात विधिना नार्चितः किल ॥
Verse 41
तदास्तां मम ज्यायस्याः पुत्र्याः पूजां किमीदृशीम् । असत्कृतामवज्ञाय कृतवानसि गर्हितम्
तदास्तां मम ज्यायस्याः पुत्र्याः पूजां किमीदृशीम् । असत्कृतामवज्ञाय कृतवानसि गर्हितम् ॥
Verse 42
एवमुक्तो ऽब्रवीदेनां दक्षः क्रोधादमर्षितः । त्वत्तः श्रेष्ठा विशिष्टाश्च पूज्या बालाः सुता मम
एवमुक्तोऽब्रवीदेनां दक्षः क्रोधादमर्षितः । त्वत्तः श्रेष्ठा विशिष्टाश्च पूज्या बालाः सुता मम ॥
Verse 43
तासां तु ये च भर्तारस्ते मे बहुमता मुदा । गुनैश्चाप्यधिकास्सर्वैर्भर्तुस्ते त्र्यंबकादपि
तासां तु ये च भर्तारस्ते मे बहुमता मुदा। गुणैश्चाप्यधिकाः सर्वैर्भर्तुस्ते त्र्यम्बकादपि॥
Verse 44
स्तब्धात्मा तामसश्शर्वस्त्वमिमं समुपाश्रिता । तेन त्वामवमन्ये ऽहं प्रतिकूलो हि मे भवः
स्तब्धात्मा तामसश्शर्वस्त्वमिमं समुपाश्रिता। तेन त्वामवमन्येऽहं प्रतिकूलो हि मे भवः॥
Verse 45
तथोक्ता पितरं दक्षं क्रुद्धा देवी तमब्रवीत् । शृण्वतामेव सर्वेषां ये यज्ञसदसि स्थिताः
तथोक्ता पितरं दक्षं क्रुद्धा देवी तमब्रवीत् । शृण्वतामेव सर्वेषां ये यज्ञसदसि स्थिताः ॥
Verse 46
अकस्मान्मम भर्तारमजाताशेषदूषणम् । वाचा दूषयसे दक्ष साक्षाल्लोकमहेश्वरम्
अकस्मान्मम भर्तारमजाताशेषदूषणम् । वाचा दूषयसे दक्ष साक्षाल्लोकमहेश्वरम् ॥
Verse 47
विद्याचौरो गुरुद्रोही वेदेश्वरविदूषकः । त एते बहुपाप्मानस्सर्वे दंड्या इति श्रुतिः
विद्याचौरो गुरुद्रोही वेदेश्वरविदूषकः । त एते बहुपाप्मानस्सर्वे दंड्या इति श्रुतिः ॥
Verse 48
तस्मादत्युत्कटस्यास्य पापस्य सदृशो भृशम् । सहसा दारुणो दंडस्तव दैवाद्भविष्यति
तस्मात् तवैतस्यात्युत्कटस्य पापस्य सदृशो भृशं दारुणो दण्डः दैवविधानात् सहसैव त्वाम् अभिभविष्यति।
Verse 49
त्वया न पूजितो यस्माद्देवदेवस्त्रियंबकः । तस्मात्तव कुलं दुष्टं नष्टमित्यवधारय
यतो देवदेवः त्र्यम्बकः त्वया न पूजितः, तस्मात् अवधारय—तव कुलं दुष्टं जातं नष्टं च भविष्यति।
Verse 50
इत्युक्त्वा पितरं रुष्टा सती संत्यक्तसाध्वसा । तदीयां च तनुं त्यक्त्वा हिमवंतं ययौ गिरिम्
इत्युक्त्वा पितरं रुष्टा सती संत्यक्तसाध्वसा । तदीयां च तनुं त्यक्त्वा हिमवंतं ययौ गिरिम् ॥
Verse 51
स पर्वतपरः श्रीमांल्लब्धपुण्यफलोदयः । तदर्थमेव कृतवान् सुचिरं दुश्चरं तपः
स पर्वतपरः श्रीमांल्लब्धपुण्यफलोदयः । तदर्थमेव कृतवान् सुचिरं दुश्चरं तपः ॥
Verse 52
तस्मात्तमनुगृह्णाति भूधरेश्वरमीश्वरी । स्वेच्छया पितरं चक्रे स्वात्मनो योगमायया
तस्मात्तमनुगृह्णाति भूधरेश्वरमीश्वरी । स्वेच्छया पितरं चक्रे स्वात्मनो योगमायया ॥
Verse 53
यदा गता सती दक्षं विनिंद्य भयविह्वला । तदा तिरोहिता मंत्रा विहतश्च ततो ऽध्वरः
यदा गता सती दक्षं विनिंद्य भयविह्वला । तदा तिरोहिता मंत्रा विहतश्च ततो ऽध्वरः ॥
Verse 54
तदुपश्रुत्य गमनं देव्यास्त्रिपुरुमर्दनः । दक्षाय च ऋषिभ्यश्च चुकोप च शशाप तान्
तदुपश्रुत्य गमनं देव्यास्त्रिपुरुमर्दनः । दक्षाय च ऋषिभ्यश्च चुकोप च शशाप तान् ॥
Verse 55
यस्मादवमता दक्षमत्कृते ऽनागसा सती । पूजिताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह
यस्माद् दक्षमत्कृतेऽनागसा सतीऽवमता तत्र। पूजिताश्चेतराः सर्वाः स्वसुता भर्तृभिः सह॥
Verse 56
वैवस्वते ऽंतरे तस्मात्तव जामातरस्त्वमी । उत्पत्स्यंते समं सर्वे ब्रह्मयज्ञेष्वयोनिजाः
तस्माद् वैवस्वतेऽन्तरे तव जामातरस्त्वमी। उत्पत्स्यन्ते समं सर्वे ब्रह्मयज्ञेष्वयोनिजाः॥
Verse 57
भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये । प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चापि प्रचेतसः
भविता मानुषो राजा चाक्षुषस्य त्वमन्वये। प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चापि प्रचेतसः॥
Verse 58
अहं तत्रापि ते विघ्नमाचरिष्यामि दुर्मते । धर्मार्थकामयुक्तेषु कर्मस्वपि पुनः पुनः
अहं तत्रापि ते दुर्मते विघ्नमाचरिष्यामि; धर्मार्थकामयुक्तेषु कर्मस्वपि पुनः पुनः बाधां करिष्यामि।
Verse 59
तेनैवं व्याहृतो दक्षो रुद्रेणामिततेजसा । स्वायंभुवीं तनुं त्यक्त्वा पपात भुवि दुःखितः
एवं रुद्रेणामिततेजसा व्याहृतो दक्षः स्वायम्भुवीं तनुं त्यक्त्वा दुःखितो भुवि पपात।
Verse 60
ततः प्राचेतसो दक्षो जज्ञे वै चाक्षुषे ऽन्तरे । प्राचीनबर्हिषः पौत्रः पुत्रश्चैव प्रचेतसाम्
ततः चाक्षुषेऽन्तरे प्राचेतसो दक्षो वै जज्ञे। स प्राचीनबर्हिषः पौत्रः प्रचेतसां च पुत्र एव॥
Verse 61
भृग्वादयो ऽपि जाता वै मनोर्वैवस्वतस्य तु । अंतरे ब्रह्मणो यज्ञे वारुणीं बिभ्रतस्तनुम्
भृग्वादयः ऋषयः अपि वैवस्वतमन्वन्तरे जाताः; ब्रह्मणो यज्ञस्य अन्तरे वारुणीतनुं बिभ्रतः (देवस्य) काले।
Verse 62
तदा दक्षस्य धर्मार्थं यज्ञे तस्य दुरात्मनः । महेशः कृतवान्विघ्नं मना ववस्वते सति
तदा धर्मसंरक्षणार्थं दुरात्मनः दक्षस्य तस्य यज्ञे महेशः केवलसंकल्पेन विघ्नं कृतवान्, विवस्वति सति।
Frequently Asked Questions
It sets the narrative cause for the Dakṣa–Rudra rupture: Dakṣa’s failure to recognize Devī’s supreme status and his consequent enmity toward Bhava/Hara, forming the groundwork for later sacrificial conflict.
It symbolizes avidyā (limited cognition) that reduces the transcendent Śakti to a social identity, producing theological misrecognition; this misrecognition becomes aparādha, which then destabilizes ritual and cosmic harmony.
Śiva is referenced through multiple epithets—Rudra, Hara, Bhava, and Īśāna—underscoring his multi-aspect sovereignty and the doctrinal point that disrespect to any form is disrespect to the Supreme.