पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati

Verse 1

मुनय ऊचुः । यो ऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः । अभ्यां विलक्षणः कश्चित्कोयमस्ति तयोः पतिः

मुनय ऊचुः—योऽयं पशुरिति प्रोक्तो यश्च पाश उदाहृतः। अभ्यां विलक्षणः कश्चित् कोऽयमस्ति तयोः पतिः॥

Verse 2

वायुरुवाच । अस्ति कश्चिदपर्यंतरमणीयगुणाश्रयः । पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविमोचनः

वायुरुवाच—अस्ति कश्चिदपर्यन्तरमणीयगुणाश्रयः। पतिर्विश्वस्य निर्माता पशुपाशविमोचनः॥

Verse 3

अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत् । अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः

अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेषा कथं भवेत्। अचेतनत्वादज्ञानादनयोः पशुपाशयोः॥

Verse 4

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किंचिदचेतनम् । तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना

प्रधानपरमाण्वादि यावत्किञ्चिदचेतनम्। तत्कर्तृकं स्वयं दृष्टं बुद्धिमत्कारणं विना॥

Verse 5

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः । तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युर्न पशुपाशयोः

जगच्च कर्तृसापेक्षं कार्यं सावयवं यतः । तस्मात्कार्यस्य कर्तृत्वं पत्युरेव न पशुपाशयोः ॥

Verse 6

पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् । अयथाकरणज्ञानमंधस्य गमनं यथा

पशोरपि च कर्तृत्वं पत्युः प्रेरणपूर्वकम् । अयथाकरणज्ञानमन्धस्य गमनं यथा ॥

Verse 7

आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् । असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते

आत्मानं च पृथङ्मत्वा प्रेरितारं ततः पृथक् । असौ जुष्टस्ततस्तेन ह्यमृतत्वाय कल्पते ॥

Verse 8

पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतो ऽस्ति पदं परम् । ब्रह्मवित्तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति

पशोः पाशस्य पत्युश्च तत्त्वतः परं पदमस्ति; ब्रह्मवित् तद्विदित्वैव योनिमुक्तो भविष्यति।

Verse 9

संयुक्तमेतद्द्वितयं क्षरमक्षरमेव च । व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः

संयुक्तमेतद्द्वितयं क्षरमक्षरमेव च; व्यक्ताव्यक्तं बिभर्तीशो विश्वं विश्वविमोचकः।

Verse 10

भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता मंतव्यं त्रिविधं स्मृतम् । नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किंचनः

भोक्ता भोग्यं प्रेरयिता—इति त्रिविधं स्मृतम्; नातः परं विजानद्भिर्वेदितव्यं हि किंचन।

Verse 11

तिलेषु वा यथा तैलं दध्नि वा सर्पिरर्पितम् । यथापः स्रोतसि व्याप्ता यथारण्यां हुताशनः

यथा तिलेषु तैलं निहितं दध्नि च सर्पिः समर्पितं, यथा स्रोतसि आपो व्याप्ताः यथारण्यां हुताशनः प्रसृतः—तथैव सर्वभूतेषु सर्वलोकेषु च अन्तरात्मा भगवान् शिवोऽदृश्योऽपि व्याप्तः।

Verse 12

एवमेव महात्मानमात्मन्यात्मविलक्षणम् । सत्येन तपसा चैव नित्ययुक्तो ऽनुपश्यति

एवमेव नित्ययुक्तः साधकः सत्येन तपसा च आत्मन्येव स्थितं महात्मानम् आत्मविलक्षणं शनैः सम्यगनुपश्यति।

Verse 13

य एको जालवानीश ईशानीभिस्स्वशक्तिभिः । सर्वांल्लोकानिमान् कृत्वा एक एव स ईशते १

य एको जालवान् ईशः स्वशक्तिभिर् ईशानीभिः सर्वाँल्लोकान् इमान् सृजति; स एक एव स्थित्वा सर्वेषु लोकेषु ईशते।

Verse 14

एक एव तदा रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन । संसृज्य विश्वभुवनं गोप्ता ते संचुकोच यः

तदा एक एव रुद्रोऽभूत्, न कश्चन द्वितीयः; विश्वभुवनं सृजित्वा स एव गोप्ता, स एव संहारे तानि संकुचयति।

Verse 15

विश्वतश्चक्षुरेवायमुतायं विश्वतोमुखः । तथैव विश्वतोबाहुविश्वतः पादसंयुतः

अस्य चक्षूंषि विश्वतः, मुखानि च विश्वतः; बाहवोऽपि विश्वतः, पादैश्च सर्वतः संयुक्तः। एवं सर्वव्यापी पतिः सर्वजगत्सु अन्तर्यामिरूपेण स्थितः॥

Verse 16

द्यावाभूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः । स एव सर्वदेवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा

द्यावाभूमी जनयन् देव एको महेश्वरः। स एव सर्वदेवानां प्रभवः स उद्भवस्तथा॥

Verse 17

हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम् । विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः

हिरण्यगर्भं देवानां प्रथमं जनयेदयम्। विश्वस्मादधिको रुद्रो महर्षिरिति हि श्रुतिः॥

Verse 18

वेदाहमेतं पुरुषं महांतममृतं ध्रुवम् । आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम्

वेदाहमेतं पुरुषं महान्तममृतं ध्रुवम्। आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्संस्थितं प्रभुम्॥

Verse 19

अस्मान्नास्ति परं किंचिदपरं परमात्मनः । नाणीयो ऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत्

अस्मान्नास्ति परं किंचिदपरं परमात्मनः। नाणीयोऽस्ति न च ज्यायस्तेन पूर्णमिदं जगत्॥

Verse 20

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः । सर्वव्यापी च भगवांस्तस्मात्सर्वगतश्शिवः

सर्वाननशिरोग्रीवः सर्वभूतगुहाशयः। सर्वव्यापी च भगवान् तस्मात्सर्वगतः शिवः॥

Verse 21

सर्वतः पाणिपादो ऽयं सर्वतो ऽक्षिशिरोमुखः । सर्वतः श्रुतिमांल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति

अस्य सर्वतः पाणिपादाः, सर्वतोऽक्षिशिरोमुखानि; सर्वतः श्रुतिमान् लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति—सर्वव्यापी पतिः, अन्तर्बहिश्च स्थितः।

Verse 22

सर्वेन्द्रियगुणाभासस्सर्वेन्द्रियविवर्जितः । सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत्

सर्वेन्द्रियगुणाभासः सन् अपि सर्वेन्द्रियविवर्जितः; सर्वस्य प्रभुरीशानः, सर्वस्य शरणं सुहृत्।

Verse 23

अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णो ऽपि शृणोति यः । सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम्

अचक्षुरपि यः पश्यत्यकर्णोऽपि शृणोति यः। सर्वं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम्॥

Verse 24

अणोरणीयान्महतो महीयानयमव्ययः । गुहायां निहितश्चापि जंतोरस्य महेश्वरः

अयमव्ययः महेश्वरः अणोरणीयान् महतो महीयान्; जंतोर्हृदयगुहायां निहितोऽन्तर्यामी च।

Verse 25

तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम् । धातुः प्रसादादीशानं वीतशोकः प्रपश्यति

तमक्रतुं क्रतुप्रायं महिमातिशयान्वितम्; धातुः प्रसादाद् ईशानं प्रपश्यन् वीतशोकः अभवत्।

Verse 26

वेदाहमेनमजरं पुराणं सर्वगं विभुम् । निरोधं जन्मनो यस्य वदंति ब्रह्मवादिनः

वेदाहमेनम् अजरं पुराणं सर्वगं विभुम्; यस्य जन्मनो निरोधं ब्रह्मवादिनो वदन्ति।

Verse 27

एको ऽपि त्रीनिमांल्लोकान् बहुधा शक्तियोगतः । विदधाति विचेत्यंते १ विश्वमादौ महेश्वरः

एकोऽपि महेश्वरः शक्तियोगतः बहुधा त्रीन् इमान् लोकान् विदधाति; विचेत्यताम्—आदौ विश्वमिदं तेन निर्मितम्।

Verse 28

विश्वधात्रीत्यजाख्या च शैवी चित्रा कृतिः परा । तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां त्वजः प्रजाम्

विश्वधात्रीत्यजाख्या च शैवी चित्रा कृतिः परा। तामजां लोहितां शुक्लां कृष्णामेकां त्वजः प्रजाम्॥

Verse 29

जनित्रीमनुशेते ऽन्योजुषमाणस्स्वरूपिणीम् । तामेवाजामजो ऽन्यस्तु भक्तभोगा जहाति च

जनित्रीमनुशेतेऽन्योजुषमाणः स्वरूपिणीम्। तामेवाजामजोऽन्यस्तु भक्तभोगा जहाति च॥

Verse 30

द्वौ सुपर्णौ च सयुजौ समानं वृक्षमास्थितौ । एको ऽत्ति पिप्पलं स्वादु परो ऽनश्नन् प्रपश्यति

द्वौ सुपर्णौ च सयुजौ समानं वृक्षमास्थितौ। एकोऽत्ति पिप्पलं स्वादु परोऽनश्नन् प्रपश्यति॥

Verse 31

वृक्षेस्मिन् पुरुषो मग्नो गुह्यमानश्च शोचति । जुष्टमन्यं यदा पश्येदीशं परमकारणम्

अस्मिन् संसारवृक्षे पुरुषो निमग्नो गुह्यमानश्च शोचति। यदा तु अन्यं—सदा सहचरं परमकारणमीश्वरं—पश्यति, तदा शोकः प्रणश्यति॥

Verse 32

तदास्य महिमानं च वीतशोकस्सुखी भवेत् । छंदांसि यज्ञाः ऋतवो यद्भूतं भव्यमेव च

तदा स महिमानं तस्य वेत्ति वीतशोकः सुखी भवेत्। छन्दांसि यज्ञा ऋतवश्च यद्भूतं भव्यमेव च सर्वं तस्मिन्नेव प्रतिष्ठितम्॥

Verse 33

मायी विश्वं सृजत्यस्मिन्निविष्टो मायया परः । मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

मायया परोऽपि मायी विश्वमस्मिन्निविश्य सृजति । मायां प्रकृतिं विद्यात्, मायिनं तु महेश्वरम् ॥

Verse 34

तस्यास्त्ववयवैरेव व्याप्तं सर्वमिदं जगत् । सूक्ष्मातिसूक्ष्ममीशानं कललस्यापि मध्यतः

तस्यैवावयवैः सर्वमिदं जगद्व्याप्तम् । सूक्ष्मातिसूक्ष्म ईशानः कललस्यापि मध्यतः स्थितः ॥

Verse 35

स्रष्टारमपि विश्वस्य वेष्टितारं च तस्य तु । शिवमेवेश्वरं ज्ञात्वा शांतिमत्यंतमृच्छति

विश्वस्य स्रष्टारमपि तस्य वेष्टितारं च विदित्वा, शिवमेव परमेश्वरं (पतिं) ज्ञात्वा जनः परमां शान्तिमत्यन्तं प्राप्नोति।

Verse 36

स एव कालो गोप्ता च विश्वस्याधिपतिः प्रभुः । तं विश्वाधिपतिं ज्ञात्वा मृत्युपाशात्प्रमुच्यते

स एव कालः, स एव गोप्ता, विश्वस्याधिपतिः प्रभुः। तं विश्वाधिपतिं ज्ञात्वा जनो मृत्युपाशात् प्रमुच्यते।

Verse 37

घृतात्परं मंडमिव सूक्ष्मं ज्ञात्वा स्थितं प्रभुम् । सर्वभूतेषु गूढं च सर्वपापैः प्रमुच्यते

घृतात् परं मण्डमिव अतिसूक्ष्मं स्थितं प्रभुं, सर्वभूतेषु गूढं च ज्ञात्वा, जनः सर्वपापैः प्रमुच्यते।

Verse 38

एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः । हृदये संनिविष्टं तं ज्ञात्वैवामृतमश्नुते

एष एव परो देवो विश्वकर्मा महेश्वरः; हृदये संनिविष्टं तं ज्ञात्वा एव अमृतम् अश्नुते।

Verse 39

यदा समस्तं न दिवा न रात्रिर्न सदप्यसत् । केवलश्शिव एवैको यतः प्रज्ञा पुरातनी

यदा सर्वं नासीत्—न दिवा न रात्रिः, न सत् नासत्; तदा केवलः शिव एवैकः आसीत्, यस्मात् पुरातनी प्रज्ञा प्रादुरभवत्।

Verse 40

नैनमूर्ध्वं न तिर्यक्च न मध्यं पर्यजिग्रहत् । न तस्य प्रतिमा चास्ति यस्य नाम महद्यशः

नैनम् ऊर्ध्वं न तिर्यक् न मध्यं कश्चन पर्यजिग्रहत्; यस्य नाम महद्यशः, तस्य प्रतिमा नास्ति, न च सीमितं रूपम्।

Verse 41

अजातमिममेवैके बुद्धा जन्मनि भीरवः । रुद्रस्यास्य प्रपद्यंते रक्षार्थं दक्षिणं सुखम्

अजातं तं परं केचिद् बुद्धा अपि जन्मनि भीरवः; तस्मात् रक्षार्थं रुद्रम् अस्य दक्षिणं शुभं सुखप्रदं रूपं शरणं प्रपद्यन्ते।

Verse 42

द्वे अक्षरे ब्रह्मपरे त्वनंते समुदाहृते । विद्याविद्ये समाख्याते निहिते यत्र गूढवत्

द्वे अक्षरे तत्र ब्रह्मपरं अनन्तं समुदाहृते; तयोः विद्याविद्ये इति नाम्नी, यत्र गूढवत् निहिते।

Verse 43

क्षरं त्वविद्या ह्यमृतं विद्येति परिगीयते । ते उभे ईशते यस्तु सो ऽन्यः खलु महेश्वरः

अविद्या क्षररूपेति, विद्या त्वमृतरूपेति परिगीयते; यस्तु तयोः उभयोरीशते, स खलु ताभ्यामन्यो महेश्वरः।

Verse 44

एकैकं बहुधा जालं विकुर्वन्नेकवच्च यः । सर्वाधिपत्यं कुरुते सृष्ट्वा सर्वान् प्रतापवान्

एक एव सन् बहुधा सृष्टिजालं विकुर्वन्, एकवच्च स्थितो यः; सृष्ट्वा सर्वान् प्रतापवान् स सर्वाधिपत्यं करोति।

Verse 45

दिश ऊर्ध्वमधस्तिर्यक्भासयन् भ्राजते स्वयम् । यो निःस्वभावादप्येको वरेण्यस्त्वधितिष्ठति

दिश ऊर्ध्वमधस्तिर्यक् भासयन् स्वयमेव भ्राजते; यो निःस्वभावादप्येकः वरेण्यः सर्वमधितिष्ठति।

Verse 46

स्वभाववाचकान् सर्वान् वाच्यांश्च परिणामयन् । गुणांश्च भोग्यभोक्तृत्वे तद्विश्वमधितिष्ठति

स्वभाववाचकान् सर्वान् वाच्यांश्च परिणामयन् । गुणांश्च भोग्यभोक्तृत्वे तद्विश्वमधितिष्ठति ॥

Verse 47

ते वै गुह्योपणिषदि गूढं ब्रह्म परात्परम् । ब्रह्मयोनिं जगत्पूर्वं विदुर्देवा महर्षयः

ते वै गुह्योपणिषदि गूढं ब्रह्म परात्परम् । ब्रह्मयोनिं जगत्पूर्वं विदुर्देवा महर्षयः ॥

Verse 48

भावग्राह्यमनीहाख्यं भावाभावकरं शिवम् । कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम्

भावग्राह्यमनीहाख्यं भावाभावकरं शिवम्। कलासर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम्॥

Verse 49

स्वभावमेके मन्यंते कालमेके विमोहिताः । देवस्य महिमा ह्येष येनेदं भ्राम्यते जगत्

स्वभावमेकॆ मन्यन्ते कालमेकॆ विमोहिताः। देवस्य महिमा ह्येष येनेदं भ्राम्यते जगत्॥

Verse 50

येनेदमावृतं नित्यं कालकालात्मना यतः । तेनेरितमिदं कर्म भूतैः सह विवर्तते

येनैतदखिलं विश्वं नित्यं कालात्मना वृतम् । तेनैव प्रेरितं कर्म भूतैः सह विवर्तते ॥

Verse 51

तत्कर्म भूयशः कृत्वा विनिवृत्य च भूयशः । तत्त्वस्य सह तत्त्वेन योगं चापि समेत्य वै

तत्कर्म भूयः कृत्वैव भूयो भूयः निवर्त्य च । तत्त्वेन सह तत्त्वस्य योगं प्राप्नोति निश्चयात् ॥

Verse 52

अष्टाभिश्च त्रिभिश्चैवं द्वाभ्यां चैकेन वा पुनः । कालेनात्मगुणैश्चापि कृत्स्नमेव जगत्स्वयम्

अष्टाभिस्त्रिभिरप्येवं द्वाभ्यामेकेन वा पुनः । कालेनात्मगुणैश्चैव स्वयमेव जगत्प्रभुः ॥

Verse 53

गुणैरारभ्य कर्माणि स्वभावादीनि योजयेत् । तेषामभावे नाशः स्यात्कृतस्यापि च कर्मणः

गुणानुसारेण कर्माणि आरभ्य स्वभावादिभिः संयोजयेत्। तेषामभावे कृतस्यापि कर्मणो नाशः स्यात् फलक्षयश्च॥

Verse 54

कर्मक्षये पुनश्चान्यत्ततो याति स तत्त्वतः । स एवादिस्स्वयं योगनिमित्तं भोक्तृभोगयोः

कर्मक्षये पुनरन्यत् तत्त्वतः स याति। स एव आदिः शिवः स्वयं योगनिमित्तं भोक्तृभोगयोः आधारभूतः॥

Verse 55

परस्त्रिकालादकलस्स एव परमेश्वरः । सर्ववित्त्रिगुणाधीशो ब्रह्मसाक्षात्परात्परः

स एव परमेश्वरः परस्त्रिकालात्, अकलः परात्परः। सर्ववित् त्रिगुणाधीशः, साक्षाद् ब्रह्म परमं प्रभुः॥

Verse 56

तं विश्वरूपमभवं भवमीड्यं प्रजापतिम् । देवदेवं जगत्पूज्यं स्वचित्तस्थमुपास्महे

तं विश्वरूपम् अभवं भवम् ईड्यं प्रजापतिम्। देवदेवं जगत्पूज्यं स्वचित्तस्थम् उपास्महे॥

Verse 57

कालादिभिः परो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्तते । धर्मावहं पापनुदं भोगेशं विश्वधाम च

कालादिभिः परो यस्मात् प्रपञ्चः परिवर्तते। धर्मावहं पापनुदं भोगेशं विश्वधाम च॥

Verse 58

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेश्वरेश्वरम्

तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पतिं पतीनां परमं परस्ताद्विदाम देवं भुवनेश्वरेश्वरम् ॥

Verse 59

न तस्य विद्येत कार्यं कारणं च न विद्यते । न तत्समो ऽधिकश्चापि क्वचिज्जगति दृश्यते

न तस्य विद्येत कार्यं कारणं च न विद्यते । न तत्समोऽधिकश्चापि क्वचिज्जगति दृश्यते ॥

Verse 60

परास्य विविधा शक्तिः श्रुतौ स्वाभाविकी श्रुता । ज्ञानं बलं क्रिया चैव याभ्यो विश्वमिदं कृतम्

परस्य विविधाः शक्तयः श्रुतिषु स्वाभाविक्यः प्रकीर्तिताः। ज्ञानशक्तिर्बलशक्तिः क्रियाशक्तिश्च याभिः सर्वमिदं जगत् निर्मितम्॥

Verse 61

तस्यास्ति पतिः कश्चिन्नैव लिंगं न चेशिता । कारणं कारणानां च स तेषामधिपाधिपः

तस्याः पतिः कश्चिदस्ति न लिङ्गेनावच्छिन्नो न चान्येन शासितः। स कारणानां कारणं तेषामधिपाधिपः॥

Verse 62

न चास्य जनिता कश्चिन्न च जन्म कुतश्चन । न जन्महेतवस्तद्वन्मलमायादिसंज्ञकाः

न चास्य जनिता कश्चिन्न च जन्म कुतश्चन। न जन्महेतवोऽस्यापि मलमायादिसंज्ञकाः॥

Verse 63

स एकस्सर्वभूतेषु गूढो व्याप्तश्च विश्वतः । सर्वभूतांतरात्मा च धर्माध्यक्षस्स कथ्यते

स एकः सर्वभूतेषु गूढो व्याप्तश्च विश्वतः । सर्वभूतान्तरात्मा च धर्माध्यक्षः स कथ्यते ॥

Verse 64

सर्वभूताधिवासश्च साक्षी चेता च निर्गुणः । एको वशी निष्क्रियाणां बहूनां विवशात्मनाम्

सर्वभूताधिवासश्च साक्षी चेता च निर्गुणः । एको वशी निष्क्रियाणां बहूनां विवशात्मनाम् ॥

Verse 65

नित्यानामप्यसौ नित्यश्चेतनानां च चेतनः । एको बहूनां चाकामः कामानीशः प्रयच्छति

नित्यानामप्यसौ नित्यश्चेतनानां च चेतनः । एको बहूनां चाकामः कामानीशः प्रयच्छति ॥

Verse 66

सांख्ययोगाधिगम्यं यत्कारणं जगतां पतिम् । ज्ञात्वा देवं पशुः पाशैस्सर्वैरेव विमुच्यते

साङ्ख्ययोगाधिगम्यं यत् कारणं जगतां पतिं शिवं देवं यदा पशुः सम्यग् जानाति, तदा स सर्वैः पाशैरेव विमुच्यते।

Verse 67

विश्वकृद्विश्ववित्स्वात्मयोनिज्ञः कालकृद्गुणी । प्रधानः क्षेत्रज्ञपतिर्गुणेशः पाशमोचकः

स विश्वकृत् विश्ववित् स्वात्मयोनिज्ञः कालकृत् गुणी। प्रधानः क्षेत्रज्ञपतिः गुणेशः पाशमोचकः॥

Verse 68

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं वेदांश्चोपादिशत्स्वयम् । यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः

ब्रह्माणं विदधे पूर्वं वेदांश्चोपादिशत्स्वयम् । यो देवस्तमहं बुद्ध्वा स्वात्मबुद्धिप्रसादतः ॥

Verse 69

मुमुक्षुरस्मात्संसारात्प्रपद्ये शरणं शिवम् । निष्फलं निष्क्रियं शांतं निरवद्यं निरंजनम्

मुमुक्षुरस्मात्संसारात्प्रपद्ये शरणं शिवम् । निष्फलं निष्क्रियं शान्तं निरवद्यं निरञ्जनम् ॥

Verse 70

अमृतस्य परं सेतुं दग्धेंधनमिवानिलम् । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यंति मानवाः

अमृतस्य परं सेतुं दग्धेन्धनमिवानिलम् । यदा चर्मवदाकाशं वेष्टयिष्यन्ति मानवाः ॥

Verse 71

तदा शिवमविज्ञाय दुःखस्यांतो भविष्यति । तपःप्रभावाद्देवस्य प्रसादाच्च महर्षयः

तदा शिवमविज्ञायापि दुःखस्यान्तो भविष्यति, महर्षयः; तपःप्रभावात् देवस्य प्रसादाच्च।

Verse 72

अत्याश्रमोचितज्ञानं पवित्रं पापनाशनम् । वेदांते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम्

अत्याश्रमोचितं ज्ञानं पवित्रं पापनाशनम्; वेदान्ते परमं गुह्यं पुराकल्पप्रचोदितम्।

Verse 73

ब्रह्मणो वदनाल्लब्धं मयेदं भाग्यगौरवात् । नाप्रशांताय दातव्यमेतज्ज्ञानमनुत्तमम्

ब्रह्मणो वदनात् प्राप्तं मयेदं भाग्यगौरवात् । नाप्रशान्ताय दातव्यमेतज्ज्ञानमनुत्तमम् ॥

Verse 74

न पुत्रायाशुवृत्ताय नाशिष्याय च सर्वथा । यस्य देवे पराभक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ

न पुत्रायाशुवृत्ताय नाशिष्याय च सर्वथा । यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ॥

Verse 75

तस्यैते कथिताह्यर्थाः प्रकाशंते महात्मनः । अतश्च संक्षेपमिदं शृणुध्वं शिवः परस्तात्प्रकृतेश्च पुंसः

तस्यैते कथिताः अर्थाः प्रकाशन्ते महात्मनः । अतः संक्षेपमिदं शृणुध्वं—शिवः परस्तात् प्रकृतेश्च पुंसश्च ॥

Verse 76

स सर्गकाले च करोति सर्वं संहारकाले पुनराददाति

स एव सर्गकाले सर्वं जगत् सृजति, संहारकाले पुनः सर्वं स्वात्मनि आदत्ते।