उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)

Verse 1

वायुरुवाच । अथ सर्वे प्रदीप्तांगा वैकुण्ठं प्रययुर्द्रुतम् । प्रणम्याहुश्च तत्सर्वं हरये देवसत्तमाः

वायुरुवाच—अथ सर्वे देवसत्तमाः प्रदीप्ताङ्गा द्रुतं वैकुण्ठं प्रययुः। प्रणम्य हरये तत्सर्वं वृत्तान्तं न्यवेदयन्।

Verse 2

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान्पुरुषोत्तमः । किमिदन्त्विति संचिन्त्य ज्ञात्वा तत्कारणं च सः

तेषां वाक्यं तदा श्रुत्वा भगवान् पुरुषोत्तमः। ‘किमिदं नु’ इति संचिन्त्य तत्कारणं च स ज्ञातवान्॥

Verse 3

जगाम मन्दरं तूर्णं महेश्वरदिदृक्षया । दृष्ट्वा देवं प्रणम्यैवं प्रोवाच सुकृतांजलिः

महेश्वरं दिदृक्षया स तु मन्दरं तूर्णं जगाम। देवं दृष्ट्वा प्रणम्यैव सुकृताञ्जलिः प्रोवाच॥

Verse 4

विष्णुरुवाच । भगवन्ब्राह्मणः कश्चिदुपमन्युरिति श्रुतः । क्षीरार्थमदहत्सर्वं तपसा तन्निवारय

विष्णुरुवाच— भगवन्, उपमन्युरिति श्रुतो ब्राह्मणः कश्चित्। क्षीरार्थं तपसा सर्वं ददाह; तन्निवारय कृपया॥

Verse 5

वायुरुवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णोः प्राह देवो महेश्वरः । शिशुं निवारयिष्यामि तत्त्वं गच्छ स्वमाश्रमम्

वायुरुवाच—इति विष्णोर्वचः श्रुत्वा देवो महेश्वरः प्राह—“अहं शिशुं निवारयिष्यामि; तत्त्वविद् त्वं स्वमाश्रमं गच्छ।”

Verse 6

तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं स विष्णुर्देववल्लभः । जगामाश्वास्य तान्सर्वान्स्वलोकममरादिकान्

तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं स विष्णुर्देववल्लभः । आश्वास्य तान् सर्वान् अमरादिकान् स्वलोकं जगाम ॥

Verse 7

एतस्मिन्नंतरे देवः पिनाकी परमेश्वरः । शक्रस्य रूपमास्थाय गन्तुं चक्रे मतिं ततः

एतस्मिन्नन्तरे पिनाकी परमेश्वरः शक्रस्य रूपमास्थाय ततः गन्तुं मतिं चकार।

Verse 8

अथ जगाम मुनेस्तु तपोवनं गजवरेण सितेन सदाशिवः । सह सुरासुरसिद्धमहोरगैरमरराजतनुं स्वयमास्थितः

अथ सदाशिवः सितेन गजवरेण मुनेस्तपोवनं जगाम; सुरासुरसिद्धमहोरगैः सह स्वयममरराजतनुमास्थितः।

Verse 9

स वारणश्चारु तदा विभुं तं निवीज्य वालव्यजनेन दिव्यम् । दधार शच्या सहितं सुरेंद्रं करेण वामेन शितातपत्रम्

तदा स चारुवारणो दिव्येन वालव्यजनेन तं विभुं शनैर्निवीज्य, शच्या सहितं सुरेन्द्रं शक्रं वामकरेण श्वेतातपत्रेण छादयामास।

Verse 10

रराज भगवान्सोमः शक्ररूपी सदाशिवः । तेनातपत्रेण यथा चन्द्रबिंबेन मन्दरः

शक्ररूपेण सदाशिवः स भगवान् सोमो रराज; तेन राजातपत्रेण यथा मन्दरः चन्द्रबिम्बेन शोभते तथा स शोभामगात्।

Verse 11

आस्थायैवं हि शक्रस्य स्वरूपं परमेश्वरः । जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम्

एवं शक्रस्य स्वरूपमास्थाय परमेश्वरः उपमन्योः तदाश्रमं जगाम, तस्य अनुग्रहं कर्तुम्।

Verse 12

तं दृष्ट्वा परमेशानं शक्ररूपधरं शिवम् । प्रणम्य शिरसा प्राह महामुनिवरः स्वयम्

तं दृष्ट्वा परमेशानं शक्ररूपधरं शिवम्। प्रणम्य शिरसा प्राह महामुनिवरः स्वयम्॥

Verse 13

उपमन्युरुवाच । पावितश्चाश्रमस्सो ऽयं मम देवेश्वर स्वयम् । प्राप्तो यत्त्वं जगन्नाथ भगवन्देवसत्तम

उपमन्युरुवाच। पावितश्चाश्रमोऽयं मम देवेश्वर स्वयम्। प्राप्तो यत्त्वं जगन्नाथ भगवन्देवसत्तम॥

Verse 14

वायुरुवाच । एवमुक्त्वा स्थितं प्रेक्ष्य कृतांजलिपुटं द्विजम् । प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरो हरः

वायुरुवाच । एवमुक्त्वा स्थितं प्रेक्ष्य कृताञ्जलिपुटं द्विजम् । प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरो हरः ॥

Verse 15

शक्र उवाच । तुष्टो ऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत । ददामि चेप्सितान्सर्वान्धौम्याग्रज महामुने

शक्र उवाच । तुष्टोऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत । ददामि चेप्सितान्सर्वान्धौम्याग्रज महामुने ॥

Verse 16

वायुरुवाच । एवमुक्तस्तदा तेन शक्रेण मुनिपुंगवः । वारयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलिः

वायुरुवाच । एवमुक्तस्तदा तेन शक्रेण मुनिपुंगवः । वारयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलिः ॥

Verse 17

तन्निशम्य हरिः १ प्राह मां न जानासि लेखपम् । त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्

तच्छ्रुत्वा हरिः प्राह—हे लेखक, मां न जानासि किम्? अहं त्रैलोक्याधिपतिः शक्रः, सर्वदेवनमस्कृतः।

Verse 18

मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा । ददामि सर्वं भद्रं ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्

हे विप्रर्षे, मद्भक्तो भव; मामेव सर्वदा अर्चय। अहं ते सर्वं भद्रं ददामि; रुद्रं च निर्गुणं त्यज।

Verse 19

रुद्रेण निर्गुणेनापि किं ते कार्यं भविष्यति । देवपङ्क्तिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः

निर्गुणेनापि रुद्रेण किं ते कार्यं भविष्यति? यः देवपङ्क्तिबहिर्भूतः पिशाचत्वमागतः।

Verse 20

वायुरुवाच । तच्छ्रुत्वा प्राह स मुनिर्जपन्पञ्चाक्षरं मनुम् । मन्यमानो धर्मविघ्नं प्राह तं कर्तुमागतम्

वायुरुवाच—तच्छ्रुत्वा स मुनिः पञ्चाक्षरं मनुं जपन्नेव प्राह; धर्मविघ्नं कर्तुमागतं मन्यमानस्तं संबभाषे।

Verse 21

उपमन्युरुवाच । त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिंदारतेन वै । प्रसंगादेव देवस्य निर्गुणत्वं महात्मनः

उपमन्युरुवाच—त्वयैवं सर्वं कथितं भवनिंदारतेन वै; प्रसङ्गादेव देवस्य महात्मनः निर्गुणत्वं त्वया उक्तम्।

Verse 22

त्वं न जानामि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम् । ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनक प्रकृतेः परम्

त्वां नाहं यथावत् जानामि, हे रुद्र—सर्वदेवेश्वराणामपि ईश्वरः; ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनकः, प्रकृतेः परं परात्परम्।

Verse 23

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः । नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

सदसदुभयातीतं व्यक्ताव्यक्तस्वरूपिणम् । नित्यमेकमनेकं च यं वदन्ति ब्रह्मवादिनः । तस्मादहं वरं श्रेष्ठं तमेव वृणोम्यहम्॥

Verse 24

हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् । उपासते यं तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

हेतुवादविवादातीतं सांख्ययोगफलप्रदम् । यं तत्त्वज्ञा उपासन्ते तस्माद्वरं वृणोम्यहम्॥

Verse 25

नास्ति शंभोः परं तत्त्वं सर्वकारणकारणात् । ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां स्रष्टुर्गुणपराद्विभोः

नास्ति शम्भोः परं तत्त्वं सर्वकारणकारणात् । ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां स्रष्टा गुणातीतो विभुः॥

Verse 26

बहुनात्र किमुक्तेन मयाद्यानुमितं महत् । भवांतरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्

बहुनात्र किमुक्तेन मयाद्यानुमितं महत् । भवान्तरे कृतं पापं यदि भवस्य निन्दनं श्रुतम्॥

Verse 27

श्रुत्वा निंदां भवस्याथ तत्क्षणादेव सन्त्यजेत् । स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति

भवस्य निन्दां श्रुत्वा तत्क्षणादेव तं देशं सन्त्यजेत्। तत्र स्वदेहं त्यक्त्वा वा स शीघ्रं शिवलोकं गच्छति॥

Verse 28

आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरं प्रति सुराधम । निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतं कलेवरम्

आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरं प्रति सुराधम। त्वां शिवास्त्रेण निहत्य त्यजाम्येतत्कलेवरम्॥

Verse 29

वायुरुवाच । एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितस्स्वयम् । क्षीरे वाञ्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः

वायुरुवाच—एवमुक्त्वोपमन्युस्तं स्वयमेव मर्तुं व्यवसितः। क्षीरे वाञ्छामपि त्यक्त्वा शक्रं निहन्तुमुद्यतः॥

Verse 30

भस्मादाय तदा घोरमघोरास्त्राभिमंत्रितम् । विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा

तदा स मुनिः पवित्रं भस्म आदाय घोरमघोरास्त्र-मन्त्रेणाभिमन्त्र्य, शक्रमुद्दिश्य तत् विसृज्य, तस्मिन्नेव क्षणे ननाद।

Verse 31

स्मृत्वा शंभुपदद्वंद्वं स्वदेहं दुग्धुमुद्यतः । आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः

शम्भुपादद्वयं स्मृत्वा स्वदेहाद् दुग्धं दोहयितुमुद्यतः। उपमन्युः आग्नेयीं धारणां बिभ्रन् स्थितः, तत्रैव समाहितोऽभवत्।

Verse 32

एवं व्यवसिते विप्रे भगवान्भगनेत्रहा । वारयामास सौम्येन धारणां तस्य योगिनः

एवं व्यवसिते विप्रे भगवान्भगनेत्रहा। वारयामास सौम्येन धारणां तस्य योगिनः॥

Verse 33

तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नंदीश्वरनियोगतः । जगृहे मध्यतः क्षिप्तं नन्दी शंकरवल्लभः

तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नंदीश्वरनियोगतः। जगृहे मध्यतः क्षिप्तं नन्दी शंकरवल्लभः॥

Verse 34

स्वं रूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः । दर्शयामास शिप्राय बालेन्दुकृतशेखरम्

ततः स भगवान् परमेश्वरः स्वमेव दिव्यरूपमास्थाय शिप्राय बालेन्दुकृतशेखरं स्वात्मानं दर्शयामास।

Verse 35

क्षीरार्णवसहस्रं च पीयूषार्णवमेव वा । दध्यादेरर्णवांश्चैव घृतोदार्णवमेव च

क्षीरार्णवसहस्रं वा पीयूषार्णवमेव वा, दध्याद्यर्णवांश्चैव घृतोदार्णवमेव च।

Verse 36

फलार्णवं च बालस्य भक्ष्य भोज्यार्णवं तथा । अपूपानां गिरिं चैव दर्शयामास स प्रभुः

फलार्णवं च बालस्य भक्ष्यभोज्यार्णवं तथा, अपूपानां गिरिं चैव स प्रभुः दर्शयामास।

Verse 37

एवं स ददृशे देवो देव्या सार्धं वृषोपरि । गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः

एवं स ददृशे देवो देव्या सार्धं वृषोपरि । गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः ॥

Verse 38

दिवि दुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च । विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैश्छन्ना दिशो दश

दिवि दुन्दुभयो नेदुः, पुष्पवृष्टिश्च पपात। विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैर्दश दिशः समन्तात् छन्नाः।

Verse 39

अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः । पपात दण्डवद्भूमौ भक्तिनम्रेण चेतसा

अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः। दण्डवद्भूमौ पपात भक्तिनम्रेण चेतसा।

Verse 40

एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः । एह्येहीति तमाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्

एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः। ‘एह्येही’ति तमाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्।

Verse 41

शिव उवाच । भक्ष्यभोज्यान्यथाकामं बान्धवैर्भुक्ष्व सर्वदा । सुखी भव सदा दुःखान्निर्मुक्ता भक्तिमान्मम

शिव उवाच— भक्ष्यभोज्यान्यथाकामं बान्धवैर्भुक्ष्व सर्वदा। सुखी भव सदा दुःखान्निर्मुक्तो भक्तिमान्मम॥

Verse 42

उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती । मया पुत्रीकृतो ह्यद्य दत्तः क्षीरोदकार्णवः

उपमन्यो महाभाग, तवाम्बैषा हि पार्वती; मया ह्यद्य पुत्रीकृता, दत्तश्चास्यै क्षीरोदकार्णवः।

Verse 43

मधुनश्चार्णवश्चैव दध्यन्नार्णव एव च । आज्यौदनार्णवश्चैव फलाद्यर्णव एव च

मध्वर्णवश्च दध्यन्नार्णवश्च, आज्यौदनार्णवश्च, तथा फलाद्यर्णवश्चेति (सन्ति)।

Verse 44

अपूपगिरयश्चैव भक्ष्यभोज्यार्णवस्तथा । एते दत्ता मया ते हि त्वं गृह्णीष्व महामुने

अपूपगिरयश्चैव भक्ष्यभोज्यार्णवास्तथा । एते मया तुभ्यं दत्ताः; त्वं गृह्णीष्व महामुने ॥

Verse 45

पिता तव महादेवो माता वै जगदम्बिका । अमरत्वं मया दत्तं गाणपत्यं च शाश्वतम्

पिता तव महादेवो माता वै जगदम्बिका । अमरत्वं मया दत्तं गाणपत्यं च शाश्वतम् ॥

Verse 46

वरान्वरय सुप्रीत्या मनो ऽभिलषितान्परान् । प्रसन्नो ऽहं प्रदास्यामि नात्र कार्या विचारणा

वरान्वरय सुप्रीत्या मनोऽभिलषितान्परान् । प्रसन्नोऽहं प्रदास्यामि नात्र कार्या विचारणा ॥

Verse 47

वायुरुवाच । एवमुक्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्यतम् । मूर्ध्न्याघ्राय सुतस्ते ऽयमिति देव्यै न्यवेदयत्

वायुरुवाच—एवमुक्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्य तम् । मूर्ध्न्याघ्राय स्नेहात् देवीं न्यवेदयत्—“अयं तव सुतः” इति ॥

Verse 48

देवी च गुहवत्प्रीत्या मूर्ध्नि तस्य कराम्बुजम् । विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमव्ययम्

देवी च गुहवत् प्रीत्या तस्य मूर्ध्नि कराम्बुजम् । विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमव्ययम् ॥

Verse 49

क्षीराब्धिरपि साकारः क्षीरं स्वादु करे दधत् । उपस्थाय ददौ पिण्डीभूतं क्षीरमनश्वरम्

क्षीराब्धिरपि साकारः क्षीरं स्वादु करे दधत् । उपस्थाय ददौ पिण्डीभूतं क्षीरमनश्वरम् ॥

Verse 50

योगैश्वर्यं सदा तुष्टिं ब्रह्मविद्यामनश्वराम् । समृद्धिं परमान्तस्मै ददौ संतुष्टमानसः

योगैश्वर्यं सदा तुष्टिं ब्रह्मविद्यामनश्वराम् । समृद्धिं परमान् तस्मै ददौ संतुष्टमानसः ॥

Verse 51

अथ शंभुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्वा तस्य तपोमहः । पुनर्ददौ वरं दिव्यं मुनये ह्युपमन्यवे

अथ शंभुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्वा तस्य तपोमहः । पुनर्ददौ वरं दिव्यं मुनये ह्युपमन्यवे ॥

Verse 52

व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः । ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वपाटवं सुचिरं परम्

व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः। ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वपाटवं सुचिरं परम्॥

Verse 53

सो ऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा । तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितो ऽभवत्

सोऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा। तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितोऽभवत्॥

Verse 54

ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृतांजलिः । ययाचे स वरं विप्रो देवदेवान्महेश्वरात्

ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृताञ्जलिः। ययाचे स वरं विप्रो देवदेवान्महेश्वरात्॥

Verse 55

उपमन्युरुवाच । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर । स्वभक्तिन्देहि परमान्दिव्यामव्यभिचारिणीम्

उपमन्युरुवाच। प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर। स्वभक्तिं देहि मे परां दिव्यामव्यभिचारिणीम्॥

Verse 56

श्रद्धान्देहि महादेव द्वसम्बन्धिषु मे सदा । स्वदास्यं परमं स्नेहं सान्निध्यं चैव सर्वदा

हे महादेव, त्वत्सम्बन्धिषु (त्वद्भक्तेषु पावनसङ्गेषु च) मे सदा अचलां श्रद्धां देहि। मम स्वदास्यं परमं स्नेहं च, तथा सर्वदा तव नित्यसान्निध्यं प्रदेहि॥

Verse 57

एवमुक्त्वा प्रसन्नात्माहर्षगद्गदया गिरा । सतुष्टाव महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः

एवमुक्त्वा प्रसन्नात्मा हर्षगद्गदया गिरा । उपमन्युर्द्विजोत्तमः सतुष्टाव महादेवम् ॥

Verse 58

उपमन्युरुवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । प्रसीद करुणासिंधो साम्ब शंकर सर्वदा

उपमन्युरुवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । प्रसीद करुणासिन्धो साम्ब शंकर सर्वदा ॥

Verse 59

वायुरुवाच । एवमुक्तो महादेवः सर्वेषां च वरप्रदः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं मुनिसत्तमम्

वायुरुवाच । एवमुक्तो महादेवः सर्वेषां वरप्रदः । प्रसन्नात्मा प्रत्युवाचोपमन्युं मुनिसत्तमम् ॥

Verse 60

शिव उवाच । वत्सोपमन्यो तुष्टो ऽस्मि सर्वं दत्तं मया हि ते । दृढभक्तो ऽसि विप्रर्षे मया विज्ञासितो ह्यसि

शिव उवाच । वत्सोपमन्यो तुष्टोऽस्मि सर्वं दत्तं मया हि ते । दृढभक्तोऽसि विप्रर्षे मया विज्ञासितो ह्यसि ॥

Verse 61

अजरश्चामरश्चैव भव त्वन्दुःखवर्जितः । यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः

अजरश्चामरश्चैव भव त्वं दुःखवर्जितः । यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः ॥

Verse 62

अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती

अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा। भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती॥

Verse 63

सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम । उपकंठं मम त्वं वै सानन्दं विहरिष्यसि

सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम। उपकण्ठं मम त्वं वै सानन्दं विहरिष्यसि॥

Verse 64

एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः । ईशानस्स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे हरः

एवमुक्त्वा स भगवान् सूर्यकोटिसमप्रभः । ईशानः स वरान् दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे हरः ॥

Verse 65

उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य तस्माद्वराद्वरान् । जगाम जननीस्थानं सुखं प्रापाधिकं च सः

उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य तस्माद्वराद्वरान् । जगाम जननीस्थानं सुखं प्रापाधिकं च सः ॥