शिशुकस्य शिवशास्त्रप्राप्तिः (Śiśuka’s Attainment of Śaiva Teaching and Grace)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । धौम्याग्रजेन शिशुना क्षीरार्थं हि तपः कृतम् । तस्मात्क्षीरार्णवो दत्तस्तस्मै देवेन शूलिना

ऋषय ऊचुः। धौम्याग्रजः शिशुः क्षीरार्थं तपः कृतवान्। तस्मै शूलिना देवेन क्षीरार्णवो दत्त एव हि॥

Verse 2

स कथं शिशुको लेभे शिवशास्त्रप्रवक्तृताम् । कथं वा शिवसद्भावं ज्ञात्वा तपसि निष्ठितः

स कथं शिशुरेव शिवशास्त्रस्य प्रवक्तृत्वं लेभे? कथं वा शिवस्य सद्भावं तत्त्वतः ज्ञात्वा तपसि दृढनिष्ठोऽभवत्?

Verse 3

कथं च लब्धविज्ञानस्तपश्चरणपर्वणि । रुद्राग्नेर्यत्परं वीर्यं लभे भस्म स्वरक्षकम्

कथं च लब्धविज्ञानस्तपश्चरणपर्वणि प्रवर्ते? रुद्राग्नेर्जातं यत्परं वीर्यं भस्म स्वरक्षकरं कथं लभेयम्?

Verse 4

वायुरुवाच । न ह्येष शिशुकः कश्चित्प्राकृतः कृतवांस्तपः । मुनिवर्यस्य तनयो व्याघ्रपादस्य धीमतः

वायुरुवाच—न ह्येष शिशुकः कश्चित् प्राकृतो लौकिकः; कृतवांस्तपः। मुनिवर्यस्य धीमतः व्याघ्रपादस्य तनयोऽयम्।

Verse 5

जन्मान्तरेण संसिद्धः केनापि खलु हेतुना । स्वपदप्रच्युतो दिष्ट्या प्राप्तो मुनिकुमारताम्

जन्मान्तरेण संसिद्धः केनापि हेतुना खलु स्वपदात् प्रच्युतः; दिष्ट्या तु मुनिकुमारतां प्राप्तवान्।

Verse 6

महादेवप्रसादस्य भाग्यापन्नस्य भाविनः । दुग्धाभिलाषप्रभवद्वारतामगमत्तपः

महादेवप्रसादेन परिपक्वभाग्यस्य भाव्यशुभसिद्धेः। क्षीराभिलाषसमुत्थं तपो द्वाररूपतामगमत्॥

Verse 7

अतः सर्वगणेशत्वं कुमारत्वं च शाश्वतम् । सह दुग्धाब्धिना तस्मै प्रददौ शंकरः स्वयम्

अतः शंकरः स्वयमेव तस्मै सर्वगणेशत्वं कुमारत्वं च शाश्वतम्। सह क्षीराब्धिना च तदनुग्रहं प्रददौ॥

Verse 8

तस्य ज्ञानागमोप्यस्य प्रसादादेव शांकरात् । कौमारं हि परं साक्षाज्ज्ञानं शक्तिमयं विदुः

तस्याप्यस्य ज्ञानागमप्राप्तिः शांकरप्रसादादेव। कौमारं परं साक्षाज्ज्ञानं शक्तिमयं विदुर्बुधाः॥

Verse 9

शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वमपि तस्य हि तत्कृतम् । कुमारो मुनितो लब्धज्ञानाब्धिरिव नन्दनः

शिवशास्त्रप्रवक्तृत्वमपि तस्य तेनैव कृतम्। कुमारो नन्दनः मुनितो लब्धज्ञानाब्धिरिव बभूव॥

Verse 10

दृष्टं तु कारणं तस्य शिवज्ञानसमन्वये । स्वमातृवचनं साक्षाच्छोकजं क्षीरकारणात्

शिवज्ञानसमन्वये तस्य कारणं दृष्टं—स्वमातृवचनमेव। क्षीरनिमित्तात् साक्षाच्छोकजं तदभवत्॥

Verse 11

कदाचित्क्षीरमत्यल्पं पीतवान्मातुलाश्रमे । ईर्षयया मातुलसुतं संतृप्तक्षीरमुत्तमम्

कदाचित् मातुलाश्रमे स्थित्वा क्षीरमत्यल्पं पीतवान्। ईर्ष्यया च मातुलसुतं दृष्टवान्—यः उत्तमक्षीरेण संतृप्तः आसीत्॥

Verse 12

पीत्वा स्थितं यथाकामं दृष्ट्वा वै मातुलात्मजम् । उपमन्युर्व्याघ्रपादिः प्रीत्या प्रोवाच मातरम्

मातुलात्मजं यथाकामं पीत्वा स्थितं दृष्ट्वा, उपमन्युः व्याघ्रपादिः प्रीत्या मातरं प्रोवाच॥

Verse 13

उपमन्युरुवाच । मातर्मातर्महाभागे मम देहि तपस्विनि । गव्यं क्षीरमतिस्वादु नाल्पमुष्णं पिबाम्यहम्

उपमन्युरुवाच—मातर् मातर् महाभागे, मम देहि तपस्विनि। गव्यं क्षीरम् अतिस्वादु, नाल्पम् उष्णं पिबाम्यहम्॥

Verse 14

वायुरुवाच । तच्छ्रुत्वा पुत्रवचनं तन्माता च तपस्विनी । व्याघ्रपादस्य महिषी दुःखमापत्तदा च सा

वायुरुवाच—तत् श्रुत्वा पुत्रवचनं तस्य माता तपस्विनी। व्याघ्रपादस्य महिषी सा तदा दुःखमाप॥

Verse 15

उपलाल्याथ सुप्रीत्या पुत्रमालिंग्य सादरम् । दुःखिता विललापाथ स्मृत्वा नैर्धन्यमात्मनः

अथ सा सुप्रीत्या पुत्रम् उपलाल्य सादरम् आलिङ्ग्य च, आत्मनः नैर्धन्यं स्मृत्वा दुःखिता विललाप।

Verse 16

स्मृत्वास्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युस्स बालकः । देहि देहीति तामाह रुद्रन्भूयो महाद्युतिः

स्मृत्वास्मृत्वा पुनः क्षीरमुपमन्युः स बालकः । देहि देहीति तामाह रुद्रन् भूयो महाद्युतिः

Verse 17

तद्धठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी । शान्तये तद्धठस्याथ शुभोपायमरीरचत्

तद्धठं सा परिज्ञाय द्विजपत्नी तपस्विनी । शान्तये तद्धठस्याथ शुभोपायमरीरचत्

Verse 18

उञ्छवृत्त्यार्जितान्बीजान्स्वयं दृष्ट्वा च सा तदा । बीजपिष्टमथालोड्य तोयेन कलभाषिणी

उञ्छवृत्त्या समाहृतान् बीजानि स्वयमेव सा तदा दृष्ट्वा, कलभाषिणी बीजपिष्टं कृत्वा तोयेन सहालोड्य संयोजयामास।

Verse 19

एह्येहि मम पुत्रेति सामपूर्वं ततस्सुतम् । आलिंग्यादाय दुःखार्ता प्रददौ कृत्रिमं पयः

“एह्येहि मम पुत्र” इति सामपूर्वं सुतं समाश्वास्य, दुःखार्ता सा तमालिङ्ग्य समीपमादाय कृत्रिमं पयः प्रददौ।

Verse 20

पीत्वा च कृत्रिमं क्षीरं मात्रां दत्तं स बालकः । नैतत्क्षीरमिति प्राह मातरं चातिविह्वलः

मात्रा दत्तं कृत्रिमं क्षीरं पीत्वा स बालकः; अतिविह्वलः सन् मातरं प्रति “नैतत्क्षीरम्” इति प्राह।

Verse 21

दुःखिता सा तदा प्राह संप्रेक्ष्याघ्राय मूर्धनि । समार्ज्य नेत्र पुत्रस्य कराभ्यां कमलायते

सा तदा दुःखिता सती संप्रेक्ष्याघ्राय च मूर्धनि । कराभ्यां पुत्रनेत्रे कमलायते समार्जयत् ॥

Verse 22

जनन्युवाच । तटिनी रत्नपूर्णास्तास्स्वर्गपातालगोचराः । भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश्च ये शिवे

जनन्युवाच—रत्नपूर्णास्तटिन्यस्ताः स्वर्गपातालगोचराः । भाग्यहीना न पश्यन्ति भक्तिहीनाश्च ये शिवे ॥

Verse 23

राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् । न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः

राज्यं स्वर्गं च मोक्षं च भोजनं क्षीरसंभवम् । न लभन्ते प्रियाण्येषां न तुष्यति यदा शिवः ॥

Verse 24

भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम् । अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च

भवप्रसादजं सर्वं नान्यद्देवप्रसादजम् । अन्यदेवेषु निरता दुःखार्ता विभ्रमन्ति च ॥

Verse 25

क्षीरं तत्र कुतो ऽस्माकं वने निवसतां सदा । क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः

क्षीरं तत्र कुतोऽस्माकं वने निवसतां सदा । क्व दुग्धसाधनं वत्स क्व वयं वनवासिनः ॥

Verse 26

कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यान्मया ते भाग्यहीनया । मिथ्यादुग्धमिदं दत्तम्पिष्टमालोड्य वारिणा

कृत्स्नाभावेन दारिद्र्यादहं ते भाग्यहीनया। मिथ्यादुग्धमिदं दत्तं पिष्टमालोड्य वारिणा॥

Verse 27

त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः शृतम् । ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन्

त्वं मातुलगृहे स्वल्पं पीत्वा स्वादु पयः शृतम्। ज्ञात्वा स्वादु त्वया पीतं तज्जातीयमनुस्मरन्॥

Verse 28

दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम् । प्रसादेन विना शंभो पयस्तव न विद्यते

दत्तं न पय इत्युक्त्वा रुदन् दुःखीकरोषि माम्। प्रसादेन विना शंभो पयस्तव न विद्यते॥

Verse 29

पादपंकजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च । भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम्

पादपङ्कजयोस्तस्य साम्बस्य सगणस्य च। भक्त्या समर्पितं यत्तत्कारणं सर्वसम्पदाम्॥

Verse 30

अधुना वसुदोस्माभिर्महादेवो न पूजितः । सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः

अधुना वसोऽस्माभिर्महादेवो न पूजितः। तथापि स सकामानां यथाकामं यथोक्तफलदायकः॥

Verse 31

धनान्युद्दिश्य नास्माभिरितः प्रागर्चितः शिवः । अतो दरिद्रास्संजाता वयं तस्मान्न ते पयः

धनार्थं वयं पूर्वं नात्र शिवं समर्चितवन्तः; अतः दरिद्राः संजाताः, तस्मात् ते पयः नास्ति।

Verse 32

पूर्वजन्मनि यद्दत्तं शिवमुद्दिश्य वै सुतः । तदेव लभ्यते नान्यद्विष्णुमुद्दिश्य वा प्रभुम्

हे सूत, पूर्वजन्मनि शिवमुद्दिश्य यद्दत्तं तदेव फलरूपेण लभ्यते; नान्यत्, विष्णुमुद्दिश्यापि प्रभुं समर्पिते।

Verse 33

वायुरुवाच । इति मातृवचः श्रुत्वा तथ्यं शोकादिसूचकम् । बालो ऽप्यनुतपन्नंतः प्रगल्भमिदमब्रवीत्

वायुरुवाच—इति मातृवचनं श्रुत्वा सत्यं शोकादिसूचकं च। बालोऽप्यनुतप्तहृदयः प्रगल्भतया इदं वचनमब्रवीत्॥

Verse 34

उपमन्युरुवाच । शोकेनालमितो मातः सांबो यद्यस्ति शंकरः । त्यज शोकं महाभागे सर्वं भद्रं भविष्यति

उपमन्युरुवाच—शोकेनालमिता माता; यदि सांबः शंकरः सत्यमस्ति, तर्हि शोकं त्यज महाभागे; सर्वं भद्रं भविष्यति॥

Verse 35

शृणु मातर्वचो मेद्य महादेवो ऽस्ति चेत्क्वचित् । चिराद्वा ह्यचिराद्वापि क्षीरोदं साधयाम्यहम्

शृणु मातर्मम वचोऽद्य; यदि महादेवः क्वचिदस्ति, तर्हि चिराद्वा अचिराद्वा क्षीरोदं साधयाम्यहम्॥

Verse 36

वायुरुवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य बालकस्य महामतेः । प्रत्युवाच तदा माता सुप्रसन्ना मनस्विनी

वायुरुवाच। इति तस्य महामतेर्बालकस्य वचः श्रुत्वा। सुप्रसन्ना मनस्विनी माता तदा प्रत्युवाच॥

Verse 37

मातोवाच । शुभं विचारितं तात त्वया मत्प्रीतिवर्धनम् । विलंबं मा कथास्त्वं हि भज सांबं सदाशिवम्

मातोवाच—तात, त्वया शुभं सम्यग्विचारितं, यन्मम प्रीतिवर्धनम्। कथाभिर्मा विलम्बस्व; सांबं सदाशिवं भज॥

Verse 38

सर्वस्मादधिको ऽस्त्येव शिवः परमकारणम् । तत्कृतं हि जगत्सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किंकराः

सर्वस्मादधिको ह्येव शिवः परमकारणम्। तत्कृतं हि जगत्सर्वं ब्रह्माद्यास्तस्य किंकराः॥

Verse 39

तत्प्रसादकृतैश्वर्या दासास्तस्य वयं प्रभोः । तं विनान्यं न जानीमश्शंकरं लोकशंकरम्

तत्प्रसादकृतैश्वर्या दासास्तस्य वयं प्रभोः। तं विनान्यं न जानीमः शंकरं लोकशंकरम्॥

Verse 40

अन्यान्देवान्परित्यज्य कर्मणा मनसा गिरा । तमेव सांबं सगणं भज भावपुरस्सरम्

अन्यान्देवान्परित्यज्य कर्मणा मनसा गिरा। तमेव सांबं सगणं भज भावपुरस्सरम्॥

Verse 41

तस्य देवाधिदेवस्य शिवस्य वरदायिनः । साक्षान्नमश्शिवायेति मंत्रो ऽयं वाचकः स्मृतः

तस्य देवाधिदेवस्य शिवस्य वरदायिनः । साक्षान्नमः शिवायेति मन्त्रोऽयं वाचकः स्मृतः ॥

Verse 42

सप्तकोटिमहामंत्राः सर्वे सप्रणवाः परे । तस्मिन्नेव विलीयंते पुनस्तस्माद्विनिर्गताः

सप्तकोटिमहामन्त्राः सर्वे सप्रणवाः परे । तस्मिन्नेव विलीयन्ते पुनस्तस्माद्विनिर्गताः ॥

Verse 43

सप्रसादाश्च ते मंत्राः स्वाधिकाराद्यपेक्षया । सर्वाधिकारस्त्वेको ऽयं मंत्र एवेश्वराज्ञया

सप्रसादाश्च ते मन्त्राः स्वाधिकाराद्यपेक्षया । सर्वाधिकारस्त्वेकोऽयं मन्त्र एवेश्वराज्ञया ॥

Verse 44

यथा निकृष्टानुत्कृष्टान्सर्वानप्यात्मनः शिवः । क्षमते रक्षितुं तद्वन्मंत्रो ऽयमपि सर्वदा

यथा निकृष्टानुत्कृष्टान् सर्वानप्यात्मनः शिवः । क्षमते रक्षितुं तद्वन्मन्त्रोऽयमपि सर्वदा ॥

Verse 45

प्रबलश्च तथा ह्येष मंत्रो मन्त्रान्तरादपि । सर्वरक्षाक्षमो ऽप्येष नापरः कश्चिदिष्यते

प्रबलश्चैव ह्येष मन्त्रः मन्त्रान्तरादपि । सर्वरक्षाक्षमोऽप्येष नापरः कश्चिदिष्यते ॥

Verse 46

तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा पञ्चाक्षरपरो भव । तस्मिञ्जिह्वांतरगते न किंचिदिह दुर्लभम्

तस्मान्मन्त्रान्तरांस्त्यक्त्वा पञ्चाक्षरपरो भव । तस्मिञ्जिह्वांतरगते न किंचिदिह दुर्लभम् ॥

Verse 47

अघोरास्त्रं च शैवानां रक्षाहेतुरनुत्तमम् । तच्च तत्प्रभवं मत्वा तत्परो भव नान्यथा

अघोरास्त्रं च शैवानां रक्षाहेतुरनुत्तमम् । तच्च तत्प्रभवं मत्वा तत्परो भव नान्यथा ॥

Verse 48

भस्मेदन्तु मया लब्धं पितुरेव तवोत्तमम् । विरजानलसंसिद्धं महाव्यापन्निवारणम्

भस्मेदन्तु मया लब्धं पितुरेव तवोत्तमम् । विरजानलसंसिद्धं महाव्यापन्निवारणम् ॥

Verse 49

मंत्रं च ते मया दत्तं गृहाण मदनुज्ञया । अनेनैवाशु जप्तेन रक्षा तव भविष्यति

मंत्रं च ते मया दत्तं गृहाण मदनुज्ञया । अनेनैवाशु जप्तेन रक्षा तव भविष्यति ॥

Verse 50

वायुरुवाच । एवं मात्रा समादिश्य शिवमस्त्वित्युदीर्य च । विसृष्टस्तद्वचो मूर्ध्नि कुर्वन्नेव तदा मुनिः

वायुरुवाच । एवम् मातरं समादिश्य “शिवमस्तु” इत्युदीर्य च । तद्वचो मूर्ध्नि कृत्वा स मुनिस्तदा विसृष्टो जगाम ॥

Verse 51

तां प्रणम्यैवमुक्त्वा च तपः कर्तुं प्रचक्रमे । तमाह च तदा माता शुभं कुर्वंतु ते सुराः

तां प्रणम्यैवमुक्त्वा च स तपः कर्तुं प्रचक्रमे। तदा माता तमाह—सुरास्ते शुभं कुर्वन्तु।

Verse 52

अनुज्ञातस्तया तत्र तपस्तेपे स दुश्चरम् । हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहितः

तया तत्रानुज्ञातः स दुश्चरं तपस्तेपे। हिमवत्पर्वतं प्राप्य वायुभक्षः समाहितः।

Verse 53

अष्टेष्टकाभिः प्रसादं कृत्वा लिंगं च मृन्मयम् । तत्रावाह्य महादेवं सांबं सगणमव्ययम्

अष्टेष्टकाभिः प्रसादं कृत्वा मृन्मयं लिङ्गमपि च। तत्रावाह्य महादेवं साम्बं सगणमव्ययम्॥

Verse 54

भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव पुत्रैः पुष्पैर्वनोद्भवैः । समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमं तपः

भक्त्या पञ्चाक्षरेणैव पुत्रैः पुष्पैर्वनोद्भवैः । समभ्यर्च्य चिरं कालं चचार परमं तपः ॥

Verse 55

ततस्तपश्चरत्तं तं बालमेकाकिनं कृशम् । उपमन्युं द्विजवरं शिवसंसक्तमानसम्

ततस्तपश्चरत्तं तं बालमेकाकिनं कृशम् । उपमन्युं द्विजवरं शिवसंसक्तमानसम् ॥

Verse 56

पुरा मरीचिना शप्ताः केचिन्मुनिपिशाचकाः । संपीड्य राक्षसैर्भावैस्तपसोविघ्नमाचरन्

पुरा मरीचिशापेन केचिन्मुनिपिशाचकाः । राक्षसभावसंपीड्य तपसो विघ्नमाचरन् ॥

Verse 57

स च तैः पीड्यमानो ऽपि तपः कुर्वन्कथञ्चन । सदा नमः शिवायेति क्रोशति स्मार्तनादवत्

स तैः पीड्यमानोऽपि कथञ्चित् तपः समाचरन् । सदा “नमः शिवाय” इति स्मार्तनादवत् अक्रोशत् ॥

Verse 58

तन्नादश्रवणादेव तपसो विघ्नकारिणः । ते तं बालं समुत्सृज्य मुनयस्समुपाचरन्

तन्नादश्रवणादेव तपोविघ्नकराः क्षणात् । तं बालं समुत्सृज्य मुनयस्तं समुपाचरन् ॥

Verse 59

तपसा तस्य विप्रस्य चोपमन्योर्महात्मनः । चराचरं च मुनयः प्रदीपितमभूज्जगत्

तस्य विप्रस्य महात्मन उपमन्योश्च तपसा, हे मुनयः, चराचरं समस्तं जगत् प्रदीप्तमिव प्रबुद्धमभवत्।