परस्य दुर्निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru
अध्यायेऽस्मिन् सूतः कल्पचक्रे सृष्टिकर्मारम्भं निरूपयति। षट्कुलीयमुनयः ‘परं किम्’ इति दीर्घं विवादं कुर्वन्ति; प्रत्येकः भिन्नं परतत्त्वं प्रतिपादयति, किन्तु परं दुर्निर्णेयम् इति निश्चयो न जायते। ततो विवादशमनाय ते देवदानवैरपि स्तूयमानं, अविनाशिनं विधिनिर्मातारं ब्रह्माणं द्रष्टुं मेरुं प्रयान्ति। मेरुपर्वतस्य पुण्यशिखरं देवदानवसिद्धचारणयक्षगन्धर्वैः समाकीर्णं, रत्नवनगुहाप्रपातैः शोभितं वर्ण्यते। तत्र ‘ब्रह्मवन’ नाम विशालं वनं, सुगन्धिशुद्धजलह्रदैः पुष्पितवृक्षैश्च युक्तं, तथा तेजस्विनी महती पुरी दृढप्राकारैः समलङ्कृता दृश्यते। एषा वर्णना तत्त्वनिर्णयस्य पूर्वपीठिका, परमप्रश्नस्य समाधानार्थं पवित्रे स्थाने विश्वाधिकारिणं ब्रह्माणं शरणं गन्तव्यमिति सूचयति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । पुरा कालेन महता कल्पेतीते पुनःपुनः । अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्ठिकर्मणि
सूत उवाच । पुरा कालेन महता कल्पेतीते पुनःपुनः । अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्टिकर्मणि ॥
Verse 2
प्रतिष्ठितायां वार्तायां प्रबुद्धासु प्रजासु च । मुनीनां षट्कुलीयानां ब्रुवतामितरेतरम्
प्रतिष्ठितायां वार्तायां प्रबुद्धासु प्रजासु च । मुनीनां षट्कुलीयानां ब्रुवतामितरेतरम् ॥
Verse 3
इदं परमिदं नेति विवादस्सुमहानभूत् । परस्य दुर्निरूपत्वान्न जातस्तत्र निश्चयः
इदं परमिदं नेति विवादस्सुमहानभूत् । परस्य दुर्निरूपत्वान्न जातस्तत्र निश्चयः ॥
Verse 4
ते ऽभिजग्मुर्विधातारं द्रष्टुं ब्रह्माणमव्ययम् । यत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा स्तूयमानस्सुरासुरैः
ते ऽभिजग्मुर्विधातारं द्रष्टुं ब्रह्माणमव्ययम् । यत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा स्तूयमानस्सुरासुरैः ॥
Verse 5
मेरुशृंगे शुभे रम्ये देवदानवसंकुले । सिद्धचारणसंवादे यक्षगंधर्वसेविते
मेरुशृंगे शुभे रम्ये देवदानवसंकुले । सिद्धचारणसंवादे यक्षगंधर्वसेविते ॥
Verse 6
विहंगसंघसंघुष्टे मणिविद्रुमभूषिते । निकुंजकंदरदरीगृहानिर्झरशोभिते
विहंगसंघसंघुष्टे मणिविद्रुमभूषिते । निकुंजकंदरदरीगृहानिर्झरशोभिते ॥
Verse 7
तत्र ब्रह्मवनं नाम नानामृगसमाकुलम् । दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्
तत्र ब्रह्मवनं नाम नानामृगसमाकुलम्। दशयोजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्॥
Verse 8
सुरसामलपानीयपूर्णरम्यसरोवरम् । मत्तभ्रमरसंछन्नरम्यपुष्पितपादपम्
सुरसामलपानीयपूर्णं रम्यसरोवरम्। मत्तभ्रमरसंछन्नरम्यपुष्पितपादपम्॥
Verse 9
तरुणादित्यसंकाशं तत्र चारु महत्पुरम् । दुर्धर्षबलदृप्तानां दैत्यदानवरक्षसाम्
तत्र तरुणादित्यसंकाशं चारु महत्पुरं बभूव, दुर्धर्षबलदृप्तानां दैत्यदानवरक्षसां स्वकीयम्।
Verse 10
तप्तजांबूनदमयं प्रांशुप्राकारतोरणम् । निर्व्यूहवलभीकूटप्रतोलीशतमंडितम्
तप्तजाम्बूनदमयं प्रांशुप्राकारतोरणं, निर्व्यूहवलभीकूटप्रतोलीशतमण्डितम्।
Verse 11
महार्हमणिचित्राभिर्लेलिहानमिवांबरम् । महाभवनकोटीभिरनेकाभिरलंकृतम्
महार्हमणिचित्राभिर्लेलिहानमिवाम्बरं, महाभवनकोटीभिरनेकाभिरलङ्कृतम्।
Verse 12
तस्मिन्निवसति ब्रह्मा सभ्यैः सार्धं प्रजापतिः । तत्र गत्वा महात्मानं साक्षाल्लोकपितामहम्
तस्मिन्निवसति ब्रह्मा सभ्यैः सार्धं प्रजापतिः; तत्र गत्वा महात्मानं साक्षाल्लोकपितामहम्।
Verse 13
दद्दशुर्मुनयो देवा देवर्षिगणसेवितम् । शुद्धचामीकरप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्
ददृशुर्मुनयो देवा देवर्षिगणसेवितम्; शुद्धचामीकरप्रख्यं सर्वाभरणभूषितम्।
Verse 14
प्रसन्नवदनं सौम्यं पद्मपत्रायतेक्षणम् । दिव्यकांतिसमायुक्तं दिव्यगंधानुलेपनम्
प्रसन्नवदनं सौम्यं पद्मपत्रायतेक्षणम् । दिव्यकान्तिसमायुक्तं दिव्यगन्धानुलेपनम् ॥
Verse 15
दिव्यशुक्लांबरधरं दिव्यमालाविभूषितम् । सुरासुरेन्द्रयोगींद्रवंद्यमानपदांबुजम्
दिव्यशुक्लाम्बरधरं दिव्यमालाविभूषितम् । सुरासुरेन्द्रयोगीन्द्रवन्द्यमानपदाम्बुजम् ॥
Verse 16
सर्वलक्षणयुक्तांग्या लब्धचामरहस्तया । भ्राजमानं सरस्वत्या प्रभयेव दिवाकरम्
सर्वलक्षणयुक्ताङ्ग्या लब्धचामरहस्तया । भ्राजमानं सरस्वत्या प्रभयेव दिवाकरम् ॥
Verse 17
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रसन्नवदनेक्षणाः । शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टुवुस्सुरपुंगवम्
तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रसन्नवदनेक्षणाः । शिरस्यंजलिमाधाय तुष्टुवुस्सुरपुंगवम् ॥
Verse 18
मुनय ऊचुः । नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यंतहेतवे । पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मणे परमात्मने
मुनय ऊचुः । नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं सर्गस्थित्यंतहेतवे । पुरुषाय पुराणाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥
Verse 19
नमः प्रधानदेहाय प्रधानक्षोभकारिणे । त्रयोविंशतिभेदेन विकृतायाविकारिणे
नमः प्रधानदेहाय प्रधानक्षोभकारिणे । त्रयोविंशतिभेदेन विकृतायाविकारिणे ॥
Verse 20
नमो ब्रह्माण्डदेहाय ब्रह्मांडोदरवर्तिने । तत्र संसिद्धकार्याय संसिद्धकरणाय च
नमो ब्रह्माण्डदेहाय ब्रह्मांडोदरवर्तिने । तत्र संसिद्धकार्याय संसिद्धकरणाय च ॥
Verse 21
नमोस्तु सर्वलोकाय सर्वलोकविधायिने । सर्वात्मदेहसंयोग वियोगविधिहेतवे
नमोस्तु सर्वलोकाय सर्वलोकविधायिने । सर्वात्मदेहसंयोगवियोगविधिहेतवे ॥
Verse 22
त्वयैव निखिलं सृष्टं संहृतं पालितं जगत् । तथापि मायया नाथ न विद्मस्त्वां पितामह
त्वयैव निखिलं सृष्टं संहृतं पालितं जगत्। तथापि मायया नाथ न विद्मस्त्वां पितामह।
Verse 23
सूत उवाच । एवं ब्रह्मा महाभागैर्महर्षिभिरभिष्टुतः । प्राह गंभीरया वाचा मुनीन् प्रह्लादयन्निव
सूत उवाच। एवं ब्रह्मा महाभागैर्महर्षिभिरभिष्टुतः। प्राह गंभीरया वाचा मुनीन् प्रह्लादयन्निव।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । ऋषयो हे महाभागा महासत्त्वा महौजसः । किमर्थं सहितास्सर्वे यूयमत्र समागताः
ब्रह्मोवाच—हे महाभागा ऋषयः, महासत्त्वा महौजसः, किमर्थं यूयं सर्वे सहिताः अत्र समागताः?
Verse 25
तमेवंवादिनं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मवित्तमाः । वाग्भिर्विनयगर्भाभिस्सर्वे प्रांजलयो ऽब्रुवन्
एवं वदन्तं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मवित्तमाः सर्वे विनयगर्भाभिर्वाग्भिः प्राञ्जलयः अब्रुवन्।
Verse 26
मुनय ऊचुः । भगवन्नंधकारेण महता वयमावृताः । खिन्ना विवदमानाश्च न पश्यामो ऽत्र यत्परम्
मुनय ऊचुः—भगवन्, महता अन्धकारेण वयम् आवृताः; खिन्ना विवदमानाश्च, अत्र परं न पश्यामः।
Verse 27
त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम् । त्वया ह्यविदितं नाथ नेह किंचन विद्यते
त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम् । त्वया ह्यविदितं नाथ नेह किंचन विद्यते ॥
Verse 28
कः पुमान् सर्वसत्त्वेभ्यः पुराणः पुरुषः परः । विशुद्धः परिपूर्णश्च शाश्वतः परमेश्वरः
कः पुमान् सर्वसत्त्वेभ्यः पुराणः पुरुषः परः । विशुद्धः परिपूर्णश्च शाश्वतः परमेश्वरः ॥
Verse 29
केनैव चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ स्वसंदेहापनुत्तये
केनैव चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ स्वसंदेहापनुत्तये ॥
Verse 30
एवं पृष्टस्तदा ब्रह्मा विस्मयस्मेरवीक्षणः । देवानां दानवानां च मुनीनामपि सन्निधौ
एवं पृष्टस्तदा ब्रह्मा विस्मयस्मेरवीक्षणः । देवानां दानवानां च मुनीनामपि सन्निधौ ॥
Verse 31
उत्थाय सुचिरं ध्यात्वा रुद्र इत्युद्धरन् गिरिम् । आनंदक्लिन्नसर्वांगः कृतांजलिरभाषत
उत्थाय सुचिरं ध्यात्वा रुद्र इत्युद्धरन् गिरिम् । आनंदक्लिन्नसर्वांगः कृतांजलिरभाषत ॥
Frequently Asked Questions
A group of ṣaṭkulīya sages become embroiled in a major dispute over which reality is “param” (supreme). Unable to decide, they go to Brahmā—praised by devas and asuras—at Meru, entering the sacral space of Brahmavana.
It dramatizes the epistemic limit that the ultimate cannot be conclusively fixed by rival assertions alone; the “param” is durnirūpya, prompting recourse to higher authority/revelation and a structured hierarchy of knowledge sources.
Meru’s peak and Brahmavana are foregrounded, populated by devas, asuras/dānavas, siddhas, cāraṇas, yakṣas, and gandharvas, along with lakes, jeweled ornamentation, and a radiant fortified city—marking a cosmographic prelude to doctrinal resolution.