रुद्राविर्भावकारणम् — Causes and Pattern of Rudra’s Manifestation (Pratikalpa)
वायुः रुद्रस्य प्रातिकल्पिकं आविर्भावकारणं वर्णयति। प्रत्येककल्पे ब्रह्मणा सृष्टेṣu प्रजासु अवृद्धौ सति सः शोकाकुलो भवति; तस्य शोकशमनाय प्रजानां समृद्ध्यर्थं च परमेश्वरनियुक्तः कालात्मा रुद्रगणाधिपः रुद्रः पुनःपुनः प्रादुर्भवति। स महेशो नीललोहितो नाम्ना प्रकट्य ब्रह्मणः सहायार्थं पुत्र इव दृश्यते, तथापि दिव्याधिष्ठाने स्थितः। तस्य परं स्वरूपं तेजोराशिः, अनादिनिधनः, विभुः इति निरूप्यते; पराशक्तिसंयुक्तः, आज्ञामुद्रालक्षणधारी, नामरूपेण नियोगानुरूपः, दिव्यकार्यकरणसमर्थः, आज्ञापालकश्च। अनन्तरं तस्य मूर्तिलक्षणं वर्ण्यते—सहस्रसूर्यप्रभः, चन्द्रालङ्कारयुक्तः, सर्पाभरणभूषितः, यज्ञोपवीतकटिसूत्रधारी, कपालशिरोभूषणसमन्वितः, गङ्गाधरजटामण्डितः—नीललोहितरुद्रस्य ध्यानाय परम्परास्मृत्यै च।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । प्रतिकल्पं प्रवक्ष्यामि रुद्राविर्भावकारणम् । यतो विच्छिन्नसंताना ब्रह्मसृष्टिः प्रवर्तते
वायुरुवाच—प्रतिकल्पं प्रवक्ष्यामि रुद्राविर्भावकारणम्। यतो विच्छिन्नसंताना ब्रह्मसृष्टिः प्रवर्तते॥
Verse 2
कल्पेकल्पे प्रजाः सृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्मांडसंभवः । अवृद्धिहेतोर्भूतानां मुमोह भृशदुःखितः
कल्पेकल्पे प्रजाः सृष्ट्वा ब्रह्मा ब्रह्माण्डसम्भवः। अवृद्धिहेतोर्भूतानां मुमोह भृशदुःखितः॥
Verse 3
तस्य दुःखप्रशांत्यर्थं प्रजानां च विवृद्धये । तत्तत्कल्पेषु कालात्मा रुद्रो रुद्रगणाधिपः
तस्य दुःखप्रशान्त्यर्थं प्रजानां च विवृद्धये। तत्तत्कल्पेषु कालात्मा रुद्रो रुद्रगणाधिपः॥
Verse 4
निर्दिष्टः पममेशेन महेशो नीललोहितः । पुत्रो भूत्वानुगृह्णाति ब्रह्माणं ब्रह्मणोनुजः
एवं परमेश्वरस्य निर्देशेन महेशो नीललोहितरूपं समास्थाय, पुत्र इव भूत्वा ब्रह्मणोऽनुजो ब्रह्माणं अनुगृह्णाति।
Verse 5
स एव भगवानीशस्तेजोराशिरनामयः । अनादिनिधनोधाता भूतसंकोचको विभुः
स एव भगवानीशः तेजोराशिरनामयः; अनादिनिधनो धाता, भूतसंकोचको विभुः।
Verse 6
परमैश्वर्यसंयुक्तः परमेश्वरभावितः । तच्छक्त्याधिष्ठितश्शश्वत्तच्चिह्नैरपि चिह्नितः
परमैश्वर्यसंयुक्तः परमेश्वरभावितः; तच्छक्त्याधिष्ठितः शश्वत् तच्चिह्नैरपि चिह्नितः।
Verse 7
तन्नामनामा तद्रूपस्तत्कार्यकरणक्षमः । तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालकः
तन्नामनामा तद्रूपः तत्कार्यकरणक्षमः; तत्तुल्यव्यवहारश्च तदाज्ञापरिपालकः।
Verse 8
सहस्रादित्यसंकाशश्चन्द्रावयवभूषणः । भुजंगहारकेयूरवलयो मुंजमेखलः
सहस्रादित्यसंकाशः चन्द्रावयवभूषणः; भुजङ्गहारकेयूरवलयो मुञ्जमेखलः।
Verse 9
जलंधरविरिंचेन्द्रकपालशकलोज्ज्वलः । गङ्गातुंगतरंगार्धपिंगलाननमूर्धजः
जलन्धर-विरिञ्चेन्द्र-कपाल-शकलैः समलङ्कृतः स उज्ज्वलः। गङ्गाया उन्नत-तरङ्गैः शिरोमूर्धजौ भूषितौ, तेनास्य पिङ्गलवर्णं बभौ॥
Verse 10
भग्नदंष्ट्रांकुराक्रान्तप्रान्तकान्तधराधरः । सव्यश्रवणपार्श्वांतमंडलीकृतकुण्डलः
भग्न-दंष्ट्राङ्कुर-आक्रान्त-प्रान्तैः शोभित-धराधरः कण्ठः। सव्य-श्रवण-पार्श्वान्ते मण्डलीकृत-कुण्डलः॥
Verse 11
महावृषभनिर्याणो महाजलदनिःस्वनः । महानलसमप्रख्यो महाबलपराक्रमः
महावृषभ-निर्याणः स, महाजलद-निःस्वनः। महानल-सम-प्रख्यः, महाबল-पराक्रमः॥
Verse 12
एवं घोरमहारूपो ब्रह्मपुत्रीं महेश्वरः । विज्ञानं ब्रह्मणे दत्त्वा सर्गे सहकरोति च
एवं घोर-महारूपो महेश्वरो ब्रह्मपुत्रीम् प्रादुर्भाव्य। ब्रह्मणे विज्ञानं दत्त्वा सर्गे सहकरोति च॥
Verse 13
तस्माद्रुद्रप्रसादेन प्रतिकल्पं प्रजापतेः । प्रवाहरूपतो नित्या प्रजासृष्टिः प्रवर्तते
तस्माद्रुद्र-प्रसादेन प्रतिकल्पं प्रजापतेः। प्रवाह-रूपतो नित्या प्रजा-सृष्टिः प्रवर्तते॥
Verse 14
कदाचित्प्रार्थितः स्रष्टुं ब्रह्मणा नीललोहितः । स्वात्मना सदृशान् सर्वान् ससर्ज मनसा विभुः
कदाचिद् ब्रह्मणा सृष्ट्यर्थं प्रार्थितो नीललोहितः। विभुः स्वमनसा एव स्वात्मसदृशान् सर्वान् भूतगणान् ससर्ज॥
Verse 15
कपर्दिनो निरातंकान्नीलग्रीवांस्त्रिलोचनान् । जरामरणनिर्मुक्तान् दीप्तशूलवरायुधान्
कपर्दिनो निरातङ्कान् नीलग्रीवान् त्रिलोचनान्। जरामरणनिर्मुक्तान् दीप्तशूलवरायुधान्॥
Verse 16
तैस्तु संच्छादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत् । तान्दृष्टा विविधान्रुद्रान् रुद्रमाह पितामहः
तैस्तु संच्छादितं सर्वं चतुर्दशविधं जगत्। तान् दृष्ट्वा विविधान् रुद्रान् रुद्रमाह पितामहः॥
Verse 17
नमस्ते देवदेवेश मास्राक्षीरीदृशीः प्रजाः । अन्याः सृज त्वं भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विताः
नमस्ते देवदेवेश मा स्राक्षीर् ईदृशीः प्रजाः। अन्याः सृज त्वं भद्रं ते प्रजा मृत्युसमन्विताः॥
Verse 18
इत्युक्तः प्रहसन्प्राह ब्रह्माणं परमेश्वरः । नास्ति मे तादृशस्सर्गस्सृज त्वमशुभाः प्रजाः
इत्युक्तः प्रहसन् प्राह ब्रह्माणं परमेश्वरः। नास्ति मे तादृशः सर्गः सृज त्वम् अशुभाः प्रजाः॥
Verse 19
ये त्विमे मनसा सृष्टा महात्मानो महाबलाः । चरिष्यंति मया सार्धं सर्व एव हि याज्ञिकाः
ये त्विमे मनसा सृष्टा महात्मानो महाबलाः । मया सार्धं चरिष्यन्ति सर्व एव हि याज्ञिकाः ॥
Verse 20
इत्युक्त्वा विश्वकर्माणं विश्वभूतेश्वरो हरः । सह रुद्रैः प्रजासर्गान्निवृत्तात्मा व्यतिष्ठत
इत्युक्त्वा विश्वकर्माणं विश्वभूतेश्वरो हरः । सह रुद्रैः प्रजासर्गान्निवृत्तात्मा व्यतिष्ठत ॥
Verse 21
ततः प्रभृति देवो ऽसौ न प्रसूते प्रजाः शुभाः । ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम्
ततः प्रभृति देवोऽसौ न प्रसूते प्रजाः शुभाः । ऊर्ध्वरेताः स्थितः स्थाणुर्यावदाभूतसंप्लवम् ॥
Frequently Asked Questions
Brahmā repeatedly creates beings in each kalpa but becomes sorrowful when they do not increase; Rudra (as Maheśa Nīlalohita) manifests to relieve Brahmā’s distress and enable the flourishing of creation.
It frames Rudra as the principle of Time/transformative power—governing contraction, reconfiguration, and the conditions under which creation can properly proceed and multiply.
Rudra as Maheśa Nīlalohita is emphasized, along with attributes of supreme lordship and śakti-based authority, and a detailed iconographic set: solar radiance, lunar adornment, serpent ornaments, kapāla/skull imagery, and Gaṅgā-associated hair.