मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta

Verse 1

व्यास उवाच । नमश्शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे । प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यंतहेतवे

व्यास उवाच। नमः शिवाय सोमाय सगणाय ससूनवे। प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थित्यन्तहेतवे॥

Verse 2

शक्तिरप्रतिमा यस्य ह्यैश्वर्यं चापि सर्वगम् । स्वामित्वं च विभुत्वं च स्वभावं संप्रचक्षते

यस्य शक्तिरप्रतिमा, यस्य च ऐश्वर्यं सर्वगं; तस्य स्वामित्वं विभुत्वं च स्वभावं च इति संप्रचक्षते।

Verse 3

तमजं विश्वकर्माणं शाश्वतं शिवमव्ययम् । महादेवं महात्मानं व्रजामि शरणं शिवम्

तमजं विश्वकर्माणं शाश्वतं शिवमव्ययम्। महादेवं महात्मानं शिवं शरणं व्रजामि॥

Verse 4

धर्मक्षेत्रे महातीर्थे गंगाकालिंदिसंगमे । प्रयागे नैमिषारण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि

धर्मक्षेत्रे महातीर्थे गङ्गाकालिन्दिसङ्गमे। प्रयागे नैमिषारण्ये ब्रह्मलोकस्य वर्त्मनि॥

Verse 5

मुनयश्शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः । महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे

मुनयः शंसितात्मानः सत्यव्रतपरायणाः महौजसो महाभागा महासत्रं वितेनिरे।

Verse 6

तत्र सत्रं समाकर्ण्य तेषामक्लिष्टकर्मणाम् । साक्षात्सत्यवतीसूनोर्वेदव्यासस्य धीमतः

तत्र तेषामक्लिष्टकर्मणां मुनिनां सत्रं समाकर्ण्य, साक्षात् सत्यवतीसूनुः धीमान् वेदव्यासः तं देशं जगाम।

Verse 7

शिष्यो महात्मा मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः । पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्

स शिष्यो महात्मा मेधावी त्रिषु लोकेषु विश्रुतः, पञ्चावयवयुक्तस्य वाक्यस्य गुणदोषवित्।

Verse 8

उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतो ऽपि बृहस्पतेः । मधुरः श्रवणानां च मनोज्ञपदपर्वणाम्

उत्तरोत्तरवक्ता च ब्रुवतोऽपि बृहस्पतेः; मधुरः श्रवणानां च मनोज्ञपदपर्वणाम्।

Verse 9

कथानां निपुणो वक्ता कालविन्नयवित्कविः । आजगाम स तं देशं सूतः पौराणिकोत्तमः

कथानां निपुणो वक्ता कालविन्नयवित्कविः; आजगाम स तं देशं सूतः पौराणिकोत्तमः।

Verse 10

तं दृष्ट्वा सूतमायांतं मुनयो हृष्टमानसाः । तस्मै साम च पूजां च यथावत्प्रत्यपादयन्

तं सूतमायान्तं दृष्ट्वा मुनयो हृष्टमानसाः। तस्मै साम च पूजां च यथावत्प्रत्यपादयन्॥

Verse 11

प्रतिगृह्य सतां पूजां मुनिभिः प्रतिपादिताम् । उद्दिष्टमानसं भेजे नियुक्तो युक्तमात्मनः

सतां पूजां मुनिभिः प्रतिपादितां प्रतिगृह्य सः। उद्दिष्टमानसो भूत्वा नियुक्तो युक्तमात्मनः॥

Verse 12

ततस्तत्संगमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् । सोत्कंठमभवच्चितं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम्

ततस्तत्सङ्गमादेव मुनीनां भावितात्मनाम् । सोत्कण्ठमभवच्चित्तं श्रोतुं पौराणिकीं कथाम् ॥

Verse 13

तदा तमनुकूलाभिर्वाग्भिः पूज्य १ महर्षयः । अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन्

तदा तम् अनुकूलाभिर्वाग्भिः पूज्य महर्षयः । अतीवाभिमुखं कृत्वा वचनं चेदमब्रुवन् ॥

Verse 14

ऋषय ऊचुः । रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् । संप्राप्तोद्य महाभाग शैवराज महामते

ऋषय ऊचुः । रोमहर्षण सर्वज्ञ भवान्नो भाग्यगौरवात् । संप्राप्तोऽद्य महाभाग शैवराज महामते ॥

Verse 15

पुराणविद्यामखिलां व्यासात्प्रत्यक्षमीयिवान् । तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्

पुराणविद्यामखिलां व्यासात् प्रत्यक्षमीयिवान्; तस्मादाश्चर्यभूतानां कथानां त्वं हि भाजनम्।

Verse 16

रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः । यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते

रत्नानामुरुसाराणां रत्नाकर इवार्णवः । तथा त्वं यच्च भूतं यच्च भव्यं यच्चान्यद्वस्तु वर्तते तस्य सर्वस्याक्षयः स्रोतः

Verse 17

न तवाविदितं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते । त्वमदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः

न तवाविदितं किञ्चित्त्रिषु लोकेषु विद्यते । तथाप्यदृष्टवशादस्मद्दर्शनार्थमिहागतः

Verse 18

वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः । एवमभ्यर्थितस्सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः

वेदान्तसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाशु नः । एवमभ्यर्थितः सूतो मुनिभिर्वेदवादिभिः कथां प्रवक्तुमारेभे

Verse 19

श्लक्ष्णां च न्यायसंयुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम् । सूत उवाच । पूजितो ऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः

श्लक्ष्णां न्यायसमायुक्तां प्रत्युवाच शुभां गिरम् । सूत उवाच—पूजितोऽनुगृहीतश्च भवद्भिरिति चोदितः ॥

Verse 20

कस्मात्सम्यङ्न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम् । अभिवंद्य महादेवं देवीं स्कंदं विनायकम्

कस्मात् सम्यङ्न विब्रूयां पुराणमृषिपूजितम् । अभिवन्द्य महादेवं देवीं स्कन्दं विनायकम् ॥

Verse 21

नंदिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम् । वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसंमितम्

नन्दिनं च तथा व्यासं साक्षात्सत्यवतीसुतम् । वक्ष्यामि परमं पुण्यं पुराणं वेदसंमितम् ॥

Verse 22

शिवज्ञानार्णवं साक्षाद्भक्तिमुक्तिफलप्रदम् । शब्दार्थन्यायसंयुक्तै रागमार्थैर्विभूषितम्

शिवज्ञानार्णवं साक्षाद्भक्तिमुक्तिफलप्रदम् । शब्दार्थन्यायसंयुक्तै रागमार्थैर्विभूषितम् ॥

Verse 23

श्वेतकल्पप्रसंगेन वायुना कथितं पुरा । विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा

श्वेतकल्पप्रसंगेन वायुना कथितं पुरा । विद्यास्थानानि सर्वाणि पुराणानुक्रमं तथा ॥

Verse 24

तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत । अंगानि वेदाश्चत्वारो मीमांसान्यायविस्तरः

तत्पुराणस्य चोत्पत्तिं ब्रुवतो मे निबोधत । वेदाङ्गैश्च चतुर्भिर्वेदैर्मूलं मीमांसान्यायविस्तरः ॥

Verse 25

पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चेताश्चतुर्दश । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गांधर्वश्चेत्यनुक्रमात्

पुराणं धर्मशास्त्रं च विद्याश्चेताश्चतुर्दश । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वश्चेत्यनुक्रमात् ॥

Verse 26

अर्थशास्त्रं परं तस्माद्विद्या ह्यष्टादश स्मृताः । अष्टादशानां विद्यानामेतासां भिन्नवर्त्मनाम्

तस्मादर्थशास्त्रं परं मन्यते; अष्टादश विद्याः स्मृताः। तासामष्टादशानां विद्यानां भिन्नवर्त्मनामेतत् स्वरूपम्।

Verse 27

आदिकर्ता कविस्साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः । स हि सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत्

आदिकर्ता कविः साक्षाच्छूलपाणिरिति श्रुतिः। स एव सर्वजगन्नाथः सिसृक्षुरखिलं जगत्।

Verse 28

ब्रह्माणं विदधे साक्षात्पुत्रमग्रे सनातनम् । तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये

ब्रह्माणं विदधे साक्षात् पुत्रमग्रे सनातनम्। तस्मै प्रथमपुत्राय ब्रह्मणे विश्वयोनये।

Verse 29

विद्याश्चेमा ददौ पूर्वं विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः । पालनाय हरिं देवं रक्षाशक्तिं ददौ ततः

विद्याश्चेमाः पुरा विश्वसृष्ट्यर्थमीश्वरः प्रददौ; ततः पालनाय हरिदेवं रक्षाशक्तिं ददौ।

Verse 30

मध्यमं तनयं विष्णुं पातारं ब्रह्मणो ऽपि हि । लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता

विष्णुर्मध्यमस्तनयो, ब्रह्मा तु पिताऽपि; लब्धविद्येन विधिना प्रजासृष्टिं वितन्वता।

Verse 31

प्रथमं सर्वशास्त्राणां पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनंतरं तु वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः

सर्वशास्त्रेषु प्रथमं पुराणं ब्रह्मणा स्मृतम् । अनन्तरं तु तस्य वक्त्रेभ्यो वेदाः सम्यग्विनिर्गताः ॥

Verse 32

प्रवृत्तिस्सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत्ततः । यदास्य विस्तरं शक्ता नाधिगंतुं प्रजा भुवि

ततः प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां तन्मुखादभवत् ध्रुवम् । यदास्य विस्तरं लोके प्रजाः शक्ताः न बोधयितुम् ॥

Verse 33

तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः । द्वापरांतेषु विश्वात्मा विष्णुर्विश्वंभरः प्रभुः

तदा विद्यासमासार्थं विश्वेश्वरनियोगतः । द्वापरान्ते जगन्नाथो विष्णुर्विश्वम्भरः प्रभुः ॥

Verse 34

व्यासनाम्ना चरत्यस्मिन्नवतीर्य महीतले । एवं व्यस्ताश्च वेदाश्च द्वापरेद्वापरे द्विजाः

द्वापरे द्वापरे काले महीतलेऽवतीर्य सः । व्यासनाम्ना चरत्येवं वेदाश्च व्यस्ततां ययुः द्विजाः ॥

Verse 35

निर्मितानि पुराणानि अन्यानि च ततः परम् । स पुनर्द्वापरे चास्मिन्कृष्णद्वैपायनाख्यया

निर्मितानि पुराणानि ततः परमन्यथापि च । स पुनर्द्वापरेऽस्मिन् वै कृष्णद्वैपायनाख्यया ॥

Verse 36

अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत । संक्षिप्य स पुनर्वेदांश्चतुर्धा कृतवान्मुनिः

अरण्यामिव हव्याशी सत्यवत्यामजायत। स मुनिः संक्षिप्य वेदान् पुनश्चतुर्धा व्यधात्॥

Verse 37

व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः । पुराणानाञ्च संक्षिप्तं चतुर्लक्षप्रमाणतः

व्यस्तवेदतया लोके वेदव्यास इति श्रुतः। पुराणानां च संक्षेपं चतुर्लक्षप्रमाणतः॥

Verse 38

अद्यापि देवलोके तच्छतकोटिप्रविस्तरम् । यो विद्याच्चतुरो वेदान् सांगोपणिषदान्द्विजः

अद्यापि देवलोके तद्‌विस्तारः शतकोटिप्रमाणतः। यः कश्चिद् द्विजश्चतुरो वेदान् सांगोपनिषदान् विद्यात्॥

Verse 39

न चेत्पुराणं संविद्यान्नैव स स्याद्विचक्षणः । इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्

न चेत् पुराणं सम्यक् संविद्यात्, नैव स विचक्षणः। इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत्, प्रकाशयेत् च।

Verse 40

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वंतराणि च

अल्पश्रुताद् वेदो बिभेति—‘मामयं प्रतरिष्यति’ इति। सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च (वेदे प्रतिपाद्यन्ते)।

Verse 41

वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् । दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते

वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् । दशधा चाष्टधा चैतत्पुराणमुपदिश्यते ॥

Verse 42

बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा

बृहत्सूक्ष्मप्रभेदेन मुनिभिस्तत्त्ववित्तमैः । ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं भागवतं तथा ॥

Verse 43

भविष्यं नारदीयं च मार्कंडेयमतः परम् । आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैंगं वाराहमेव च

भविष्यं नारदीयं च मार्कंडेयमतः परम् । आग्नेयं ब्रह्मवैवर्तं लैंगं वाराहमेव च ॥

Verse 44

स्कान्दं च वामनं चैव कौर्म्यं मात्स्यं च गारुडम् । ब्रह्मांडं चेति पुण्यो ऽयं पुराणानामनुक्रमः

स्कान्दं च वामनं चैव कौर्म्यं मात्स्यं च गारुडम्। ब्रह्माण्डं चेति पुण्योऽयं पुराणानामनुक्रमः॥

Verse 45

तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम् । ग्रंथो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम्

तत्र शैवं तुरीयं यच्छार्वं सर्वार्थसाधकम्। ग्रन्थो लक्षप्रमाणं तद्व्यस्तं द्वादशसंहितम्॥

Verse 46

निर्मितं तच्छिवेनैव तत्र धर्मः प्रतिष्ठितः । तदुक्तेनैव धर्मेण शैवास्त्रैवर्णिका नराः

तत् संस्थानं शिवेनैव निर्मितं, तत्र धर्मः सुदृढं प्रतिष्ठितः। तेनैवोक्तेन धर्मेण चतुर्वर्ण्याः नराः सर्वे शैवाः अभवन्।

Verse 47

तस्माद्विमुकुतिमन्विच्छञ्च्छिवमेव समाश्रयेत् । तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिर्न चान्यथा

तस्मात् विमुक्तिम् अन्विच्छन् शिवमेव समाश्रयेत्। तमाश्रित्यैव देवानामपि मुक्तिः, न चान्यथा।

Verse 49

यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम् । तस्य भेदान्समासेन ब्रुवतो मे निबोधत

यदिदं शैवमाख्यातं पुराणं वेदसंमितम्। तस्य भेदान् समासेन ब्रुवतो मे निबोधत।

Verse 50

विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम् । औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा

विद्येश्वरं तथा रौद्रं वैनायकमनुत्तमम्। औमं मातृपुराणं च रुद्रैकादशकं तथा॥

Verse 51

कैलासं शतरुद्रं च शतरुद्राख्यमेव च । सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततःपरम्

कैलासं शतरुद्रं च शतरुद्राख्यमेव च। सहस्रकोटिरुद्राख्यं वायवीयं ततःपरम्॥

Verse 52

धर्मसंज्ञं पुराणं चेत्येवं द्वादश संहिताः । विद्येशं दशसाहस्रमुदितं ग्रंथसंख्यया

धर्मसंज्ञं पुराणं च—एवं द्वादश संहितासु विन्यस्तम्। ग्रन्थसंख्यया विद्येश्वरभागो दशसाहस्रश्लोकपरिमाण इति उदितम्॥

Verse 53

रौद्रं वैनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम् । प्रत्येकमष्टसाहस्रं त्रयोदशसहस्रकम्

रौद्रं वैनायकं चौमं मातृकाख्यं ततः परम्। एतेषां प्रत्येकमष्टसाहस्रं, समाहारस्तु त्रयोदशसहस्रकम्॥

Verse 54

रौद्रकादशकाख्यं यत्कैलासं षट्सहस्रकम् । शतरुद्रं त्रिसाहस्रं कोटिरुद्रं ततः परम्

रौद्रकादशकाख्यं यत् कैलासं षट्सहस्रकम्। शतरुद्रं त्रिसाहस्रं, ततः परं कोटिरुद्रकम्॥

Verse 55

सहस्रैर्नवभिर्युक्तं सर्वार्थज्ञानसंयुतम् । सहस्रकोटिरुद्राख्यमेकादशसहस्रकम्

सहस्रैर्नवभिर्युक्तं सर्वार्थज्ञानसंयुतम्। सहस्रकोटिरुद्राख्यं एकादशसहस्रकम्॥

Verse 56

चतुस्सहस्रसंख्येयं वायवीयमनुत्तमम् । धर्मसंज्ञं पुराणं यत्तद्द्वादशसहस्रकम्

चतुःसहस्रसंख्येयं वायवीयमनुत्तमम्। धर्मसंज्ञं पुराणं यत् तद् द्वादशसहस्रकम्॥

Verse 57

तदेवं लक्षमुद्दिष्टं शैवं शाखाविभेदतः । पुराणं वेदसारं तद्भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्

तदेवं शैवधर्मस्य लक्ष्मोद्दिष्टं शाखाविभेदतः। तत्पुराणं वेदसारं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्॥

Verse 58

व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम् । शैवन्तत्र पुराणं वै चतुर्थं सप्तसंहितम्

व्यासेन तत्तु संक्षिप्तं चतुर्विंशत्सहस्रकम्। तत्र शैवं पुराणं वै चतुर्थं सप्तसंहितम्॥

Verse 59

विद्येश्वराख्या तत्राद्या द्वितीया रुद्रसंहिता । तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका

विद्येश्वराख्या तत्राद्या द्वितीया रुद्रसंहिता। तृतीया शतरुद्राख्या कोटिरुद्रा चतुर्थिका॥

Verse 60

पञ्चमी कथिता चोमा षष्ठी कैलाससंहिता । सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहिता इह

पञ्चमी कथिता चोमा षष्ठी कैलाससंहिता । सप्तमी वायवीयाख्या सप्तैवं संहिता इह ॥

Verse 61

विद्येश्वरं द्विसाहस्रं रौद्रं पञ्चशतायुतम् । त्रिंशत्तथा द्विसाहस्रं सार्धैकशतमीरितम्

विद्येश्वरं द्विसाहस्रं रौद्रं पञ्चशतायुतम् । त्रिंशत्तथा द्विसाहस्रं सार्धैकशतमीरितम् ॥

Verse 62

शतरुद्रन्तथा कोटिरुद्रं व्योमयुगाधिकम् । द्विसाहस्रं च द्विशतं तथोमं भूसहस्रकम्

तथैव शतरुद्रं कोटिरुद्रं च व्योमाख्यं द्वियुगाधिकम् । द्विसाहस्रं द्विशतं च तथोमाख्यं भूसहस्रकम् ॥

Verse 63

चत्वारिंशत्साष्टशतं कैलासं भूसहस्रकम् । चत्वारिंशच्च द्विशतं वायवीयमतः परम्

चत्वारिंशत्साष्टशतं कैलासं भूसहस्रकम् । चत्वारिंशच्च द्विशतं वायवीयं ततः परम् ॥

Verse 64

चतुस्साहस्रसंख्याकमेवं संख्याविभेदतः । श्रुतम्परमपुण्यन्तु पुराणं शिवसंज्ञकम्

चतुस्साहस्रसंख्याकं पुराणं शिवसंज्ञकम् । संख्याविभेदतो ह्येतत् श्रुतं परमपुण्यदम् ॥

Verse 65

चतुःसाहस्रकं यत्तु वायवीयमुदीरितम् । तदिदं वर्तयिष्यामि भागद्वयसमन्वितम्

चतुःसाहस्रकं यत्तु वायवीयमुदीरितम् । तदिदं वर्तयिष्यामि भागद्वयसमन्वितम् ॥

Verse 66

नावेदविदुषे वाच्यमिदं शास्त्रमनुत्तमम् । न चैवाश्रद्धधानाय नापुराणविदे तथा

नावेदविदुषे वाच्यमिदं शास्त्रमनुत्तमम् । न चैवाश्रद्धधानाय नापुराणविदे तथा ॥

Verse 67

परीक्षिताय शिष्याय धार्मिकायानसूयवे । प्रदेयं शिवभक्ताय शिवधर्मानुसारिणे

परीक्षिताय शिष्याय धर्मनिष्ठायानसूयवे । शिवभक्ताय शिवधर्मानुसारिणे चेदं प्रदेयम् ॥

Verse 68

पुराणसंहिता यस्य प्रसादान्मयि वर्तते । नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे

यस्य प्रसादात् मयि पुराणसंहिता वर्तते । तस्मै भगवते व्यासायामिततेजसे नमः ॥