अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)
अध्यायः १५ आदिसृष्टौ सङ्कटं वर्णयति। ब्रह्मणा भूतानि सृष्टानि सन्ति, किन्तु ते न प्रवर्धन्ते। स मैथुनजां सृष्टिं कर्तुमिच्छति, परन्तु ईश्वरात् स्त्रीतत्त्वस्याविर्भावाभावात् न शक्नोति। प्रजावृद्ध्यर्थं परमेश्वरस्य प्रसाद एव कारणमिति निश्चित्य स तीव्रं तपः करोति, सूक्ष्मां परां शक्तिं ध्यायन्—अनन्तां शुद्धां निर्गुणां, ईश्वरसमीपस्थाम्। तेन तुष्टः शिवः पुंस्त्रीतत्त्वैक्यरूपेण अर्धनारीश्वररूपेण प्रादुर्भवति। अस्य तात्पर्यं यत् सृष्टेः जननविस्तारः शिवशक्त्योः ध्रुवयोराविर्भावेनैव, अद्वयदेवतायां स्थित्या सह, सम्भवति; तपश्च यन्त्रवत्सृष्टेः न, किन्तु देवदर्शनपर्यवसानम्।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । यदा पुनः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त वेधसः । तदा मैथुनजां सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत
वायुरुवाच । यदा पुनः प्रजाः सृष्टा न व्यवर्धन्त वेधसः । तदा मैथुनजां सृष्टिं ब्रह्मा कर्तुममन्यत ॥
Verse 2
न निर्गतं पुरा यस्मान्नारीणां कुलमीश्वरात् । तेन मैथुनजां सृष्टिं न शशाक पितामहः
न निर्गतं पुरा यस्मान्नारीणां कुलमीश्वरात् । तेन मैथुनजां सृष्टिं न शशाक पितामहः ॥
Verse 3
ततस्स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् । प्रजानमेव वृद्ध्यर्थं प्रष्टव्यः परमेश्वर
ततस्स विदधे बुद्धिमर्थनिश्चयगामिनीम् । प्रजानमेव वृद्ध्यर्थं प्रष्टव्यः परमेश्वरः ॥
Verse 4
प्रसादेन विना तस्य न वर्धेरन्निमाः प्रजाः । एवं संचिन्त्य विश्वात्मा तपः कर्तुं प्रचक्रमे
तस्य प्रसादं विना न खलु सम्यग्वर्धेरन्निमाः प्रजाः। इति संचिन्त्य विश्वात्मा प्रसादलाभाय तपः कर्तुं प्रचक्रमे॥
Verse 5
तदाद्या परमा शक्तिरनंता लोकभाविनी । आद्या सूक्ष्मतरा शुद्धा भावगम्या मनोहरा
सैव आद्या परमा शक्तिरनन्ता लोकभाविनी। आद्या सूक्ष्मतरा शुद्धा भावगम्या मनोहरा॥
Verse 6
निर्गुणा निष्प्रपञ्चा च निष्कला निरुपप्लवा । निरंतरतरा नित्या नित्यमीश्वरपार्श्वगा
निर्गुणा निष्प्रपञ्चा च निष्कला निरुपप्लवा। निरन्तरतरा नित्या नित्यमीश्वरपार्श्वगा॥
Verse 7
तया परमया शक्त्या भगवंतं त्रियम्बकम् । संचिन्त्य हृदये ब्रह्मा तताप परमं तपः
तया परमया शक्त्या भगवन्तं त्र्यम्बकं हृदि संचिन्त्य ब्रह्मा तताप परमं तपः॥
Verse 8
तीव्रेण तपसा तस्य युक्तस्य परमेष्ठिनः । अचिरेणैव कालेन पिता संप्रतुतोष ह
तीव्रतपसा तस्य योगयुक्तस्य परमेष्ठिनः । अचिरेणैव कालेन पिता तुष्टोऽभवत् ह ॥
Verse 9
ततः केनचिदंशेन मूर्तिमाविश्य कामपि । अर्धनारीश्वरो भूत्वा ययौ देवस्स्वयं हरः
ततः स्वांशेन मूर्तिं तां समाविश्य यथोचिताम् । अर्धनारीश्वरः साक्षाद् हरिर्देवो ययौ स्वयम् ॥
Verse 10
तं दृष्ट्वा परमं देवं तमसः परमव्ययम् । अद्वितीयमनिर्देश्यमदृश्यमकृतात्मभिः
तं दृष्ट्वा परमं देवं तमसः परम् अव्ययम् । अद्वितीयमनिर्देश्यमदृश्यं चाकृतात्मभिः ॥
Verse 11
सर्वलोकविधातारं सर्वलोकेश्वरेश्वरम् । सर्वलोकविधायिन्या शक्त्या परमया युतम्
नमामि सर्वलोकानां विधातारं महेश्वरम् । सर्वलोकेश्वरेश्वरं पराशक्त्या समन्वितम् ॥
Verse 12
अप्रतर्क्यमनाभासममेयमजरं ध्रुवम् । अचलं निर्गुणं शांतमनंतमहिमास्पदम्
अप्रतर्क्यमनाभासममेयमजरं ध्रुवम् । अचलं निर्गुणं शान्तमनन्तमहिमास्पदम् ॥
Verse 13
सर्वगं सर्वदं सर्वसदसद्व्यक्तिवर्जितम् । सर्वोपमाननिर्मुक्तं शरण्यं शाश्वतं शिवम्
सर्वगं सर्वदं सर्वसदसद्व्यक्तिवर्जितम् । सर्वोपमाननिर्मुक्तं शरण्यं शाश्वतं शिवम्—अहं शरणं प्रपद्ये।
Verse 14
प्रणम्य दंडवद्ब्रह्मा समुत्थाय कृतांजलिः । श्रद्धाविनयसंपन्नैः श्राव्यैः संस्करसंयुतैः
प्रणम्य दण्डवद् ब्रह्मा समुत्थाय कृताञ्जलिः । श्रद्धाविनयसंपन्नैः श्राव्यैः संस्कारसंयुतैः वचोभिरुवाच।
Verse 15
यथार्थयुक्तसर्वार्थैर्वेदार्थपरिबृंहितैः । तुष्टाव देवं देवीं च सूक्तैः सूक्ष्मार्थगोचरैः
यथार्थयुक्तैः सर्वार्थैर्वेदार्थपरिबृंहितैः । सूक्ष्मार्थगोचरैः सूक्तैर्देवं देवीं च तुष्टाव ॥
Verse 16
ब्रह्मोवाच । जय देव महादेव जयेश्वर महेश्वर । जय सर्वगुण श्रेष्ठ जय सर्वसुराधिप
ब्रह्मोवाच । जय देव महादेव जयेश्वर महेश्वर । जय सर्वगुणश्रेष्ठ जय सर्वसुराधिप ॥
Verse 17
जय प्रकृति कल्याणि जय प्रकृतिनायिके । जय प्रकृतिदूरे त्वं जय प्रकृतिसुन्दरि
जय प्रकृति कल्याणि जय प्रकृतिनायिके । जय प्रकृतिदूरे त्वं जय प्रकृतिसुन्दरि ॥
Verse 18
जयामोघमहामाय जयामोघ मनोरथ । जयामोघमहालील जयामोघमहाबल
जयामोघमहामाय जयामोघमनोरथ। जयामोघमहालील जयामोघमहाबल॥
Verse 19
जय विश्वजगन्मातर्जय विश्वजगन्मये । जय विश्वजगद्धात्रि जय विश्वजगत्सखि
जय विश्वजगन्मातः, जय विश्वजगन्मये। जय विश्वजगद्धात्रि, जय विश्वजगत्सखि॥
Verse 20
जय शाश्वतिकैश्वर्ये जय शाश्वतिकालय । जय शाश्वतिकाकार जय शाश्वतिकानुग
जय शाश्वतिकैश्वर्ये, जय शाश्वतिकालये। जय शाश्वतिकाकार, जय शाश्वतिकानुग॥
Verse 21
जयात्मत्रयनिर्मात्रि जयात्मत्रयपालिनि । जयात्मत्रयसंहर्त्रि जयात्मत्रयनायिके
जयात्मत्रयनिर्मात्रि, जयात्मत्रयपालिनि। जयात्मत्रयसंहर्त्रि, जयात्मत्रयनायिके॥
Verse 22
जयावलोकनायत्तजगत्कारणबृंहण । जयोपेक्षाकटाक्षोत्थहुतभुग्भुक्तभौतिक
जयावलोकनायत्तजगत्कारणबृंहण। जयोपेक्षाकटाक्षोत्थहुतभुग्भुक्तभौतिक॥
Verse 23
जय देवाद्यविज्ञेये स्वात्मसूक्ष्मदृशोज्ज्वले । जय स्थूलात्मशक्त्येशेजय व्याप्तचराचरे
जय देवाद्यविज्ञेये स्वात्मसूक्ष्मदृशोज्ज्वले। जय स्थूलात्मशक्त्यीशे जय व्याप्तचराचरे॥
Verse 24
जय नामैकविन्यस्तविश्वतत्त्वसमुच्चय । जयासुरशिरोनिष्ठश्रेष्ठानुगकदंबक
जय ते नामैकविन्यस्तविश्वतत्त्वसमुच्चयः । जयासुरशिरोनिष्ठश्रेष्ठानुगगणावृतः ॥
Verse 25
जयोपाश्रितसंरक्षासंविधानपटीयसि । जयोन्मूलितसंसारविषवृक्षांकुरोद्गमे
जयोपाश्रितसंरक्षासंविधानपटीयसी । जयोन्मूलितसंसारविषवृक्षाङ्कुरोद्गमा ॥
Verse 26
जय प्रादेशिकैश्वर्यवीर्यशौर्यविजृंभण । जय विश्वबहिर्भूत निरस्तपरवैभव
जय प्रादेशिकैश्वर्यवीर्यशौर्यविजृम्भण । जय विश्वबहिर्भूत निरस्तपरवैभव ॥
Verse 27
जय प्रणीतपञ्चार्थप्रयोगपरमामृत । जय पञ्चार्थविज्ञानसुधास्तोत्रस्वरूपिणि
जय प्रणीतपञ्चार्थप्रयोगपरमामृत । जय पञ्चार्थविज्ञानसुधास्तोत्रस्वरूपिणि ॥
Verse 28
जयति घोरसंसारमहारोगभिषग्वर । जयानादिमलाज्ञानतमःपटलचंद्रिके
जयति घोरसंसारमहारोगभिषग्वर । जयानादिमलाज्ञानतमःपटलचन्द्रिके ॥
Verse 29
जय त्रिपुरकालाग्ने जय त्रिपुरभैरवि । जय त्रिगुणनिर्मुक्ते जय त्रिगुणमर्दिनि
जय त्रिपुरकालाग्ने जय त्रिपुरभैरवि । जय त्रिगुणनिर्मुक्ते जय त्रिगुणमर्दिनि ॥
Verse 30
जय प्रथमसर्वज्ञ जय सर्वप्रबोधिक । जय प्रचुरदिव्यांग जय प्रार्थितदायिनि
जय प्रथमसर्वज्ञ जय सर्वप्रबोधिक । जय प्रचुरदिव्याङ्ग जय प्रार्थितदायिनि ॥
Verse 31
क्व देव ते परं धाम क्व च तुच्छं च नो वचः । तथापि भगवन् भक्त्या प्रलपंतं क्षमस्व माम्
क्व देव ते परं धाम क्व च तुच्छं च नो वचः । तथापि भगवन् भक्त्या प्रलपन्तं क्षमस्व माम् ॥
Verse 32
विज्ञाप्यैवंविधैः सूक्तैर्विश्वकर्मा चतुर्मुखः । नमश्चकार रुद्राय रद्राण्यै च मुहुर्मुहुः
विज्ञाप्यैवंविधैः सूक्तैर्विश्वकर्मा चतुर्मुखः । नमश्चकार रुद्राय रुद्राण्यै च मुहुर्मुहुः ॥
Verse 33
इदं स्तोत्रवरं पुण्यं ब्रह्मणा समुदीरितम् । अर्धनारीश्वरं नाम शिवयोर्हर्षवर्धनम्
इदं स्तोत्रवरं पुण्यं ब्रह्मणा समुदीरितम्। अर्धनारीश्वरं नाम शिवयोर्हर्षवर्धनम्॥
Verse 34
य इदं कीर्तयेद्भक्त्या यस्य कस्यापि शिक्षया । स तत्फलमवाप्नोति शिवयोः प्रीतिकारणात्
यः कश्चिदपि शिक्षया ज्ञात्वा भक्त्या इदं कीर्तयेत्, स शिवशक्त्योः प्रीतिहेतुत्वात् तत्फलमेव अवाप्नोति।
Verse 35
सकलभुवनभूतभावनाभ्यां जननविनाशविहीनविग्रहाभ्याम् । नरवरयुवतीवपुर्धराभ्यां सततमहं प्रणतोस्मि शंकराभ्याम्
सकलभुवनभूतभावनाभ्यां जननविनाशविहीनविग्रहाभ्याम्। नरवरयुवतीवपुर्धराभ्यां सततमहं प्रणतोऽस्मि शंकराभ्याम्॥
Frequently Asked Questions
Brahmā’s creation stalls; he performs tapas and Śiva appears in response as Ardhanārīśvara, revealing the integrated male–female principle needed for procreative creation.
It signals that generativity is not merely biological or procedural; it requires the manifestation of Śakti and the sanction of Parameśvara—creation increases only when Śiva–Śakti polarity is revealed within the one reality.
Parā Śakti is described as subtle, pure, infinite, nirguṇa and niṣprapañca; Śiva is praised as transcendent and ineffable, yet capable of embodied revelation as Ardhanārīśvara.