Śiva’s Boon to Viśvakarman and the Manifestation of Devī (Bhavānī/Parāśakti)
अध्यायेऽस्मिन् षोडशे महादेवो हरः स्नेहपूर्णैः संबोधनैः विश्वकर्माणं प्रति वदति, प्रजावृद्ध्यर्थं कृततपसः तस्य याचनां गुरुतरां मन्यते, तुष्टो भूत्वा वरं ददाति। ततः वाक्यक्रियातः परं तत्त्वघटनां दर्शयन् स्वशरीरांशात् देवीं प्रादुर्भावयति—विद्वद्भिः परब्रह्मणः परमा शक्तिरिति कथिता। सा जन्ममृत्युजरावर्जिता, यत्र वाक् मनः इन्द्रियाणि च निवर्तन्ते, तथापि अद्भुतरूपेण साक्षादिव प्रकट्य विश्वं तेजसा विभूत्या च व्याप्नोति। एवं पुराणकथां शाक्तशैवदर्शनं च संयोज्य देवी अचिन्त्या परा च, जगदनुभवस्य निमित्तभूता अन्तःस्थशक्तिश्चेति प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । अथ देवो महादेवो महाजलदनादया । वाचा मधुरगंभीरशिवदश्लक्ष्णवर्णया
वायुरुवाच—अथ देवो महादेवो महाजलदनादया वाचा मधुरगंभीरशिवदश्लक्ष्णवर्णया (वक्तुमारेभे)।
Verse 2
अर्थसंपन्नपदया राजलक्षणयुक्तया । अशेषविषयारंभरक्षाविमलदक्षया
अर्थसंपन्नपदया राजलक्षणयुक्तया। अशेषविषयारंभरक्षाविमलदक्षया॥
Verse 3
मनोहरतरोदारमधुरस्मितपूर्वया । संबभाषे सुसंपीतो विश्वकर्माणमीश्वरः
मनोहरतर-उदार-मधुरस्मितपूर्वकं सुसंपीतः परमेश्वरः विश्वकर्माणं प्रति संबभाषे।
Verse 4
ईश्वर उवाच । वत्स वत्स महाभाग मम पुत्र पितामह । ज्ञातमेव मया सर्वं तव वाक्यस्य गौरवम्
ईश्वर उवाच—वत्स वत्स महाभाग मम पुत्र पितामह; ज्ञातमेव मया सर्वं तव वाक्यस्य गौरवम्।
Verse 5
प्रजानामेव बृद्ध्यर्थं तपस्तप्तं त्वयाधुना । तपसा ऽनेन तुष्टोस्मि ददामि च तवेप्सितम्
प्रजानां वृद्ध्यर्थं त्वयाधुना तपस्तप्तम्; अनेन तपसा तुष्टोऽस्मि, तवेप्सितं ददामि।
Verse 6
इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः । ससर्ज वपुषो भागाद्देवीं देववरो हरः
इत्युक्त्वा परमोदारं स्वभावमधुरं वचः; देववरो हरः स्ववपुषो भागाद्देवीं ससर्ज।
Verse 7
यामाहुर्ब्रह्मविद्वांसो देवीं दिव्यगुणान्विताम् । परस्य परमां शक्तिं भवस्य परमात्मनः
यां ब्रह्मविद्वांसो दिव्यगुणान्वितां देवीं वदन्ति—परस्य भवस्य परमात्मनः परमां शक्तिम्।
Verse 8
यस्यां न खलु विद्यंते जन्म मृत्युजरादयः । या भवानी भवस्यांगात्समाविरभवत्किल
यस्यां न खलु विद्यन्ते जन्ममृत्युजरादयः । या भवानी भवस्याङ्गात्समाविरभवत्किल ॥
Verse 9
यस्या वाचो निवर्तन्ते मनसा चेंद्रियैः सह । सा भर्तुर्वपुषो भागाज्जातेव समदृश्यत
यस्या वाचो निवर्तन्ते मनसा चेन्द्रियैः सह । सा भर्तुर्वपुषो भागाज्जातेव समदृश्यत ॥
Verse 10
या सा जगदिदं कृत्स्नं महिम्ना व्याप्य तिष्ठति । शरीरिणीव स देवी विचित्रं समलक्ष्यत
या सा जगदिदं कृत्स्नं महिम्ना व्याप्य तिष्ठति । शरीरिणीव सा देवी विचित्रं समलक्ष्यत ॥
Verse 11
सर्वं जगदिदं चैषा संमोहयति मायया । ईश्वरात्सैव जाताभूदजाता परमार्थतः
सर्वं जगदिदं चैषा संमोहयति मायया । ईश्वरात्सैव जाताभूदजाता परमार्थतः ॥
Verse 12
न यस्या परमो भावः सुराणामपि गोचरः । विश्वामरेश्वरी चैव विभक्ता भर्तुरंगतः
न यस्या परमो भावः सुराणामपि गोचरः । विश्वामरेश्वरी चैव विभक्ता भर्तुरङ्गतः ॥
Verse 13
तां दृष्ट्वा परमेशानीं सर्वलोकमहेश्वरीम् । सर्वज्ञां सर्वगां सूक्ष्मां सदसद्व्यक्तिवर्जिताम्
तां दृष्ट्वा परमेशानीं सर्वलोकमहेश्वरीम् । सर्वज्ञां सर्वगां सूक्ष्मां सदसद्व्यक्तिवर्जिताम् ॥
Verse 14
परमां निखिलं भासा भासयन्तीमिदं जगत् । प्रणिपत्य महादेवीं प्रार्थयामास वै विराट्
परमां निखिलं भासा भासयन्तीमिदं जगत् । प्रणिपत्य महादेवीं प्रार्थयामास वै विराट् ॥
Verse 15
ब्रह्मोवाच । देवि देवेन सृष्टो ऽहमादौ सर्वजगन्मयि । प्रजासर्गे नियुक्तश्च सृजामि सकलं जगत्
ब्रह्मोवाच । देवि देवेन सृष्टो ऽहमादौ सर्वजगन्मयि । प्रजासर्गे नियुक्तश्च सृजामि सकलं जगत् ॥
Verse 16
मनसा निर्मिताः सर्वे देवि देवादयो मया । न वृद्धिमुपगच्छन्ति सृज्यमानाः पुनः पुनः
मनसा निर्मिताः सर्वे देवि देवादयो मया । न वृद्धिमुपगच्छन्ति सृज्यमानाः पुनः पुनः ॥
Verse 17
मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् । संवर्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः
मिथुनप्रभवामेव कृत्वा सृष्टिमतः परम् । संवर्धयितुमिच्छामि सर्वा एव मम प्रजाः ॥
Verse 18
न निर्गतं पुरा त्वत्तो नारीणां कुलमव्ययम् । तेन नारीकुलं स्रष्टुं शक्तिर्मम न विद्यते
न पुरा त्वत्तो नारीणामव्ययं कुलं निर्गतम्। तेन नारीकुलं स्रष्टुं मम शक्तिर्न विद्यते॥
Verse 19
सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्तः खलु समुद्भवः । तस्मात्सर्वत्र सर्वेषां सर्वशक्तिप्रदायिनीम्
सर्वासामेव शक्तीनां त्वत्त एव समुद्भवः। तस्मात् सर्वत्र सर्वेषां त्वमेव सर्वशक्तिप्रदायिनी॥
Verse 20
त्वामेव वरदां मायां प्रार्थयामि सुरेश्वरीम् । चराचरविवृद्ध्यर्थमंशेनैकेन सर्वगे
त्वामेव वरदां मायां प्रार्थये सुरेश्वरीम्। चराचरविवृद्ध्यर्थम् अंशेनैकेन सर्वगे॥
Verse 21
दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवार्दिनि । एवं सा याचिता देवी ब्रह्मणा ब्रह्मयोनिना
दक्षस्य मम पुत्रस्य पुत्री भव भवार्दिनि। एवं सा याचिता देवी ब्रह्मणा ब्रह्मयोनिना॥
Verse 22
शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात्ससर्जात्मसमप्रभाम् । तामाह प्रहसन्प्रेक्ष्य देवदेववरो हरः
शक्तिमेकां भ्रुवोर्मध्यात् ससर्जात्मसमप्रभाम्। तामाह प्रहसन् प्रेक्ष्य देवदेववरो हरः॥
Verse 23
ब्रह्माणं तपसाराध्य कुरु तस्य यथेप्सितम् । तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा
ब्रह्माणं तपसाराध्य कुरु तस्य यथेप्सितम्। तामाज्ञां परमेशस्य शिरसा प्रतिगृह्य सा॥
Verse 24
ब्रह्मणो वचनाद्देवी दक्षस्य दुहिताभवत् । दत्त्वैवमतुलां शक्तिं ब्रह्मणे ब्रह्मरूपिणीम्
ब्रह्मणो वचनाद् देवी दक्षस्य दुहिता बभूव। सा ब्रह्मरूपिणी देवी ब्रह्मणेऽतुलां शक्तिं ददौ॥
Verse 25
विवेश देहं देवस्य देवश्चांतरधीयत । तदा प्रभृति लोके ऽस्मिन् स्त्रियां भोगः प्रतिष्ठितः
स देवस्य देहं विवेश, देवश्चान्तरधीयत। ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन् स्त्रिया सह भोगः प्रतिष्ठितः॥
Verse 26
प्रजासृष्टिश्च विप्रेंद्रा मैथुनेन प्रवर्तते । ब्रह्मापि प्राप सानन्दं सन्तोषं मुनिपुंगवाः
प्रजासृष्टिश्च विप्रेन्द्रा मैथुनेन प्रवर्तते। ब्रह्मापि प्राप सानन्दं सन्तोषं मुनिपुङ्गवाः॥
Verse 27
एतद्वस्सर्वमाख्यातं देव्याः शक्तिसमुद्भवम् । पुण्यवृद्धिकरं श्राव्यं भूतसर्गानुपंगतः
एतद्वः सर्वमाख्यातं देव्याः शक्तिसमुद्भवम्। पुण्यवृद्धिकरं श्राव्यं भूतसर्गानुपङ्गतम्॥
Verse 28
य इदं कीर्तयेन्नित्यं देव्याः शक्तिसमुद्भवम् । पुण्यं सर्वमवाप्नोति पुत्रांश्च लभते शुभान्
य इदं कीर्तयेन्नित्यं देव्याः शक्तिसमुद्भवम् । पुण्यं सर्वमवाप्नोति पुत्रांश्च लभते शुभान् ॥
Frequently Asked Questions
Śiva, pleased by Viśvakarman’s tapas performed for the growth of beings, grants a boon and then manifests Devī from a portion of His own body, identifying her as the supreme Śakti.
It signals an apophatic register: Devī (as Śakti of the supreme) is ultimately beyond conceptualization and linguistic capture, even while she can appear in a form for cosmic and devotional accessibility.
Devī is presented as Bhavānī and Parāśakti—transcendent (free from birth/death/age) and immanent (pervading the entire universe by her mahimā), emerging directly from Śiva’s own being.