सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)
अध्यायेऽस्मिन् सूतः महर्षिगणं वर्णयति ये महादेवपूजापराः सत्रस्य दीर्घयज्ञस्य प्रवृत्तिं कुर्वन्ति। स यागः अद्भुतः सृष्टिकर्तॄणां प्राचीनसृजनप्रेरणासदृशः कथ्यते। बहुदक्षिणासहिते सत्रसमाप्तौ पितामहस्य ब्रह्मणो नियोगेन वायुरागच्छति। वायोः तत्त्वतः स्वरूपं निरूप्यते—स साक्षात्प्रत्ययवान्, आज्ञया नियन्ता, मरुद्भिः सम्बद्धः; प्राणादिभिः देहाङ्गान् प्रेरयति, देहिनां धारणकर्ता च। अणिमादिशक्तयः, जगद्धारणकार्यं, सूक्ष्मतत्त्वभाषा (शब्दस्पर्शौ, आकाशयोनित्वं, तेजसा सम्बन्धः) चोच्यते। आश्रमं प्रविशन्तं वायुम् दृष्ट्वा ऋषयः ब्रह्मवचनं स्मृत्वा हृष्टाः उत्थाय प्रणम्य तस्मै सत्कारासनं सज्जीकुर्वन्ति, उपदेशस्य देवतत्त्वनिर्णयस्य च भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
तच्च सत्रं प्रववृते सर्वाश्चर्यं महर्षिणाम्
तच्च सत्रं प्रववृते सर्वाश्चर्यं महर्षिणाम् ॥
Verse 2
विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव
विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विश्वसृजामिव ॥
Verse 3
अथ काले गते सत्रे समाप्ते भूरिदक्षिणे । पितामहनियोगेन वायुस्तत्रागमत्स्वयम्
अथ काले गते सत्रे समाप्ते भूरिदक्षिणे । पितामहनियोगेन वायुस्तत्रागमत्स्वयम् ॥
Verse 4
शिष्यस्स्वयंभुवो देवस्सर्वप्रत्यक्षदृग्वशी । आज्ञायां मरुतो यस्य संस्थितास्सप्तसप्तकाः
शिष्यः स्वयम्भुवो देवः सर्वप्रत्यक्षदृग्वशी । आज्ञायां मरुतो यस्य संस्थिताः सप्तसप्तकाः ॥
Verse 5
प्रेरयञ्छश्वदंगानि प्राणाद्याभिः स्ववृत्तिभिः । सर्वभूतशरीराणां कुरुते यश्च धारणम्
प्रेरयञ्छश्वदङ्गानि प्राणाद्याभिः स्ववृत्तिभिः । सर्वभूतशरीराणां कुरुते यश्च धारणम् ॥
Verse 6
अणिमादिभिरष्टाभिरैश्वर्यैश्च समन्वितः । तिर्यक्कालादिभिर्मेध्यैर्भुवनानि बिभर्ति यः
अणिमाद्यैः अष्टभिरैश्वर्यैः समन्वितो दिव्यैश्चैश्वर्यसम्पद्भिः; तिर्यक्कालादिभिर्मेध्यैः तत्त्वैः सर्वाणि भुवनानि यो बिभर्ति स एव।
Verse 7
आकाशयोनिर्द्विगुणः स्पर्शशब्दसमन्वयात् । तेजसां प्रकृतिश्चेति यमाहुस्तत्त्वचिंतकाः
आकाशयोनित्वात् द्विगुणमिदं, शब्दस्पर्शसमन्वयात्; तेजसः प्रकृतिरित्येतदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः।
Verse 8
तमाश्रमगतं दृष्ट्वा मुनयो दीर्घसत्रिणः । पितामहवचः स्मृत्वा प्रहर्षमतुलं ययुः
तमाश्रमगतं दृष्ट्वा मुनयो दीर्घसत्रिणः । पितामहवचः स्मृत्वा प्रहर्षमतुलं ययुः ॥
Verse 9
अभ्युत्थाय ततस्सर्वे प्रणम्यांबरसंभवम् । चामीकरमयं तस्मै विष्टरं समकल्पयन्
अभ्युत्थाय ततस्सर्वे प्रणम्यांबरसंभवम् । चामीकरमयं तस्मै विष्टरं समकल्पयन् ॥
Verse 10
सोपि तत्र समासीनो मुनिभिस्सम्यगर्चितः । प्रतिनंद्य च तान् सर्वान् पप्रच्छ कुशलं ततः
सोपि तत्र समासीनो मुनिभिस्सम्यगर्चितः । प्रतिनंद्य च तान् सर्वान् पप्रच्छ कुशलं ततः ॥
Verse 11
वायुरुवाच । अत्र वः कुशलं विप्राः कच्चिद्वृत्ते महाक्रतौ । कच्चिद्यज्ञहनो दैत्या न बाधेरन्सुरद्विषः
वायुरुवाच । अत्र वः कुशलं विप्राः कच्चिद्वृत्ते महाक्रतौ । कच्चिद्यज्ञहनो दैत्या न बाधेरन्सुरद्विषः ॥
Verse 12
प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न कच्चित्समजायत । स्तोत्रशस्त्रगृहैर्देवान् पित्ःन् पित्र्यैश्च कर्मभिः
प्रायश्चित्तं दुरिष्टं वा न कच्चित्समजायत । स्तोत्रशस्त्रगृहैर्देवान् पितॄन् पित्र्यैश्च कर्मभिः ॥
Verse 13
कच्चिदभ्यर्च्य युष्माभिर्विधिरासीत्स्वनुष्ठितः । निवृत्ते च महासत्रे पश्चात्किं वश्चिकीर्षितम्
कच्चिदभ्यर्च्य युष्माभिर्विधिरासीत्स्वनुष्ठितः । निवृत्ते च महासत्रे पश्चात्किं वश्चिकीर्षितम् ॥
Verse 14
इत्युक्ता मुनयः सर्वे वायुना शिवभाविना । प्रहृष्टमनसः पूताः प्रत्यूचुर्विनयान्विताः
इति शिवभाविनि वायौ वदति, सर्वे मुनयः प्रहृष्टमनसः शुद्धाः सन्तः विनययुक्ताः सादरं प्रत्यवदन्।
Verse 15
मुनय ऊचुः । अद्य नः कुशलं सर्वमद्य साधु भवेत्तपः । अस्मच्छ्रेयोभिवृद्ध्यर्थं भवानत्रागतो यतः
मुनय ऊचुः—अद्य नः सर्वं कुशलम्; अद्य तपोऽस्माकं साधु फलितम्, यतोऽस्मच्छ्रेयोऽभिवृद्ध्यर्थं भवानिहागतः।
Verse 16
शृणु चेदं पुरावृत्तं तमसाक्रांतमानसैः । उपासितः पुरास्माभिर्विज्ञानार्थं प्रजापतिः
शृणु चेदं पुरावृत्तं तमसाक्रान्तमानसैः । उपासितः पुरास्माभिर्विज्ञानार्थं प्रजापतिः ॥
Verse 17
सोप्यस्माननुगृह्याह शरण्यश्शरणागतान् । सर्वस्मादधिको रुद्रो विप्राः परमकारणम्
सोप्यस्माननुगृह्याह शरण्यः शरणागतान् । “सर्वस्मादधिको रुद्रो विप्राः परमकारणम्” ॥
Verse 18
तमप्रतर्क्यं याथात्म्यं भक्तिमानेव पश्यति । भक्तिश्चास्य प्रसादेन प्रसादादेव निर्वृतिः
तमप्रतर्क्यं याथात्म्यं भक्तिमानेव पश्यति । भक्तिश्चास्य प्रसादेन प्रसादादेव निर्वृतिः ॥
Verse 19
तस्मादस्य प्रसादार्थं नैमिषे सत्रयोगतः । यजध्वं दीर्घसत्रेण रुद्रं परमकारणम्
तस्मात् तस्य प्रसादप्राप्त्यर्थं नैमिषे सत्रयोगतः सम्यगनुष्ठाय, दीर्घसत्रेण परमकारणं रुद्रं यजध्वम्।
Verse 20
तत्प्रसादेन सत्रांते वायुस्तत्रागमिष्यति । तन्मुखाज्ज्ञानलाभो वस्तत्र श्रेयो भविष्यति
तत्प्रसादेन सत्रान्ते वायुः तत्रागमिष्यति; तन्मुखात् ज्ञानलाभो भवतः, तत्रैव श्रेयः भविष्यति।
Verse 21
इत्यादिश्य वयं सर्वे प्रेषिता परमेष्ठिना । अस्मिन्देशे महाभाग तवागमनकांक्षिणः
एवं परमेष्ठिना सर्वे वयमादिष्टाः प्रेषिताश्च। अस्मिन्देशे महाभाग तवागमनकाङ्क्षिणो वयं स्थिताः॥
Verse 22
दीर्घसत्रं समासीना दिव्यवर्षसहस्रकम् । अतस्तवागमादन्यत्प्रार्थ्यं नो नास्ति किंचन
दीर्घसत्रे समासीनाः दिव्यवर्षसहस्रकम्। अतस्तवागमादन्यत् प्रार्थ्यं नो नास्ति किंचन॥
Verse 23
इत्याकर्ण्य पुरावृत्तमृषीणां दीर्घसत्रिणाम् । वायुः प्रीतमना भूत्वा तत्रासीन्मुनिसंवृतः
इत्याकर्ण्य पुरावृत्तं दीर्घसत्रिण ऋषीणाम्। वायुः प्रीतमना भूत्वा मुनिसंवृतस्तत्रासीत्॥
Verse 24
ततस्तैर्मुनिभिः पृष्टस्तेषां भावविवृद्धये । सर्गादि शार्वमैश्वर्यं समासाद वदद्विभुः
ततस्तैर्मुनिभिः पृष्टः तेषां भावविवृद्धये। सर्गादि शार्वमैश्वर्यं संक्षेपेण वदद्विभुः॥
Frequently Asked Questions
After the sages complete a remarkable satra dedicated to Mahādeva, Vāyu arrives at the āśrama under the injunction of Pitāmaha (Brahmā), prompting formal reception and setting up a teaching encounter.
Vāyu is presented not only as a deity but as the operative principle of prāṇa that animates limbs, sustains embodied beings, and participates in tattva-based cosmological explanation (sound/touch and subtle-element relations).
The text highlights Vāyu’s governance (linked with the Maruts), direct perception and control, prāṇa-functions, sustaining power over bodies, and association with aiśvarya/siddhi categories such as aṇimā, alongside subtle-element/tattva descriptors.