मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
अध्याये सृष्टिवंशानुक्रमः प्रवर्तते। वायुः प्रजापतेरीश्वरात् प्राप्तां शाश्वतीं परां शक्तिं वर्णयति, तथा मैथुनप्रभवां सृष्टिं कर्तुमिच्छां च। स्रष्टा अर्धेन पुरुषोऽर्धेन स्त्री भवति; स्त्रीभागः शतरूपा रूपेण प्रादुर्भवति। ब्रह्मा विराजं ससर्ज; पुरुषतत्त्वं स्वायम्भुवो मनुरिति निर्दिश्यते। शतरूपा घोरं तपः कृत्वा मनुं पतिं स्वीकृतवती। तस्याः प्रियम्रत-उत्तानपादौ पुत्रौ, आकूतिः प्रसूतिश्च कन्ये जाताः। मनुः प्रसूतिं दक्षाय, आकूतिं रुचेः प्रददौ; आकूत्यां यज्ञो दक्षिणा च जातौ, ययोर्जगद्धर्मव्यवस्था धार्यते। दक्षस्य चतुर्विंशतिः कन्याः—श्रद्धा, लक्ष्मी, धृतिः, पुष्टिः, तुष्टिः, मेधा, क्रिया, बुद्धिः, लज्जा, वपुः, शान्तिः, सिद्धिः, कीर्तिश्चादयः—उत्पन्नाः। धर्मो दाक्षायणीरुपयेमे; ख्याति-स्मृति-प्रीति-क्षमा-अनसूया-ऊर्जा-स्वाहा-स्वधा-प्रभृतयश्चोक्ताः। भृगु-मरीच्यङ्गिरसः पुलहः क्रतुः पुलस्त्यः अत्रिर्वसिष्ठः पावकः पितरश्चादयः ताः विवाह्य सन्ततिं प्रसूयन्ते। धर्मसम्बद्धा प्रजा सुखहेतुः, अधर्मसम्बद्धा दुःख-हिंसाहेतुरिति वंशकथां नैतिक-वैश्विककारणत्वेन दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
स्वायंभुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः
स्वायम्भुवसुतायां तु प्रसूत्यां लोकमातरः प्रसूता बभूवुः ।
Verse 3
विराजमसृजद्ब्रह्मा सो ऽर्धन पुरुषो ऽभवत् । स वै स्वायंभुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते । सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् । भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत
विराजमसृजद्ब्रह्मा सोऽर्धन पुरुषोऽभवत् । स वै स्वायम्भुवः पूर्वं पुरुषो मनुरुच्यते । सा देवी शतरूपा तु तपः कृत्वा सुदुश्चरम् । भर्तारं दीप्तयशसं मनुमेवान्वपद्यत ॥
Verse 5
तस्मात्तु शतरूपा सा पुत्रद्वयमसूयत । प्रियव्रतोत्तानपादौ पुत्रौ पुत्रवतां वरौ । कन्ये द्वे च महाभागे याभ्यां जातास्त्विमाः प्रजाः । आकूतिरेका विज्ञेया प्रसूतिरपरा स्मृता
ततः शतरूपा सा पुत्रद्वयमजनयत—प्रियव्रतमुत्तानपादं च, पुत्रवतां वरौ। कन्ये द्वे च महाभागे जनयामास, याभ्यां प्रजाः प्रववृधिरे; तयोरेकाऽऽकूतिरिति विज्ञेया, अपरा प्रसूतिरिति स्मृता।
Verse 7
स्वायंभुवः प्रसूतिं च ददौ दक्षाय तां प्रभुः । रुचेः प्रजापतिश्चैव चाकूतिं समपादयत् । आकूत्यां मिथुनं जज्ञे मानसस्य रुचेः शुभम् । यज्ञश्च दक्षिणा चैव याभ्यां संवर्तितं जगत्
स्वायम्भुवः प्रभुः दक्षाय प्रसूतिं ददौ; रुचिः प्रजापतिश्च आकूतिं समपादयत्। आकूत्यां मानसस्य रुचेः शुभं मिथुनं जज्ञे—यज्ञश्च दक्षिणा च—याभ्यां जगत् संवर्तितम्।
Verse 9
चतस्रो विंशतिः कन्या दक्षस्त्वजनयत्प्रभुः । श्रद्धा लक्ष्मीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जा वपुः शांतिस्सिद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी
दक्षः प्रभुः चतस्रो विंशतिः कन्याः अजनयत्—श्रद्धां लक्ष्मीं धृतिं पुष्टिं तुष्टिं मेधां क्रियां तथा; बुद्धिं लज्जां वपुः शान्तिं सिद्धिं कीर्तिं च—इति त्रयोदशी।
Verse 11
पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः । ख्यातिः सत्यर्थसंभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्जा स्वाहा स्वधा तथा
पत्नीग्रहणार्थं प्रभुर्धर्मो दाक्षायणीः कन्याः प्रतिजग्राह। तासां यवीयस्यां एकादश सुलोचनाः कन्याः समजायन्त—ख्यातिः सत्यर्थसम्भूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा सन्नतिरनसूया च, ऊर्जाः स्वाहा स्वधा च।
Verse 13
भृगुश्शर्वो मरीचिश्च अंगिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यो ऽत्रिर्विशिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्यामुनयो मुनिसत्तमाः । कामाद्यास्तु यशोंता ये ते त्रयोदश सूनवः
भृगुः शर्वो मरीचिरङ्गिराः पुलहः क्रतुः। पुलस्त्योऽत्रिर्वसिष्ठश्च पावकः पितरस्तथा॥ ख्यात्याद्याः कन्याः जगृहुः मुनयः मुनिसत्तमाः। तेषां कामाद्या यशोन्ता त्रयोदश सूनवः समजायन्त॥
Verse 15
धर्मस्य जज्ञिरे तास्तु श्रद्धाद्यास्सुसुखोत्तराः । दुःखोत्तराश्च हिंसायामधर्मस्य च संततौ । निकृत्यादय उत्पन्नाःपुत्राश्च धर्मलक्षणाः । नैषां भार्याश्च पुत्रा वा सर्वे त्वनियमाः स्मृताः
धर्मस्य तास्तु श्रद्धाद्याः सुसुखोत्तराः प्रजाः समजायन्त। अधर्मस्य तु हिंसायां दुःखोत्तराः संततयः, निकृत्यादयः, उत्पन्नाः; पुत्राश्च धर्मलक्षणाः। एषां भार्याः पुत्रा वा न नियताः—सर्वेऽनियमाः स्मृताः।
Verse 17
स एष तामसस्सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः । या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती । भर्तृनिन्दाप्रसंगेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम् । दक्षं च दक्षभार्यां च विनिंद्य सह बन्धुभिः
स एष तामसः सर्गो जज्ञे धर्मनियामकः। या सा दक्षस्य दुहिता रुद्रस्य दयिता सती। भर्तृनिन्दाप्रसङ्गेन त्यक्त्वा दाक्षायिणीं तनुम्। दक्षं च दक्षभार्यां च विनिन्द्य सह बन्धुभिः॥
Verse 19
सा मेनायामाविरभूत्पुत्री हिमवतो गिरेः । रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रांस्त्वात्मसमप्रभान् । यथासृजदसंख्यातांस्तथा कथितमेव च । भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया
सा मेनायामाविरभूत् पुत्री हिमवतो गिरेः। रुद्रस्तु तां सतीं दृष्ट्वा रुद्रान् त्वात्मसमप्रभान्। यथासृजदसंख्यातान् तथा कथितमेव च। भृगोः ख्यात्यां समुत्पन्ना लक्ष्मीर्नारायणप्रिया॥
Verse 21
देवौ धातृविधातारौ मन्वंतरविधारिणौ । तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याश्शतशो ऽथ सहस्रशः । स्वायंभुवे ऽंतरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः । मरीचेरपि संभूतिः पौर्णमासमसूयत
देवौ धातृविधातारौ मन्वन्तरविधारिणौ। तयोर्वै पुत्रपौत्राद्याः शतशोऽथ सहस्रशः। स्वायम्भुवेऽन्तरे नीताः सर्वे ते भार्गवा मताः। मरीचेरपि सम्भूतिः पौर्णमासीमसूयत॥
Verse 23
कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः । येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः । स्मृतिश्चांगिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ । आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्
कन्याचतुष्टयं चैव महीयांसस्तदन्वयाः। येषां वंशे समुत्पन्नो बहुपुत्रस्य कश्यपः। स्मृतिश्चाङ्गिरसः पत्नी जनयामास वै सुतौ। आग्नीध्रं शरभञ्चैव तथा कन्याचतुष्टयम्॥
Verse 25
तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः । प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः । पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे । तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः । क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः
तदीयाः पुत्रपौत्राश्च येतीतास्ते सहस्रशः । प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दन्तोग्निरभवत्सुतः । पूर्वजन्मनि योगस्त्यस्स्मृतः स्वायंभुवे ऽंतरे । तत्संततीया बहवः पौलस्त्या इति विश्रुताः । क्षमा तु सुषुवे पुत्रान्पुलहस्य प्रजापतेः ॥
Verse 27
कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः । क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् । नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः
कर्दमश्च सुरिश्चैव सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । त्रेताग्निवर्चसस्सर्वे येषां वंशः प्रतिष्ठितः । क्रतोः क्रतुसमान्भार्या सन्नतिस्सुषुवे सुतान् । नैषां भार्याश्च पुत्राश्च सर्वे ते ह्यूर्ध्वरेतसः ॥
Verse 29
षष्टिस्तानि सहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः । अनूरोरग्रतो यांति परिवार्य दिवाकरम् । अत्रेर्भार्यानुसूया च पञ्चात्रेयानसूयत । कन्यकां च श्रुतिं नाम माता शंखपदस्य च
षष्टिसहस्राणि वालखिल्या इति स्मृताः, ये दिवाकरं परिवार्य अनूरोरग्रतो यान्ति। अत्रेर्भार्या अनसूया पञ्चात्रेयान् प्रसूतवती; श्रुति-नाम्नीं कन्यकां च, या शङ्खपदस्य माता बभूव।
Verse 31
सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिश्शनैश्चरः । सोमश्च पञ्चमस्त्वेते पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः । तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यात्रेयाणां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीताः शतशो ऽथ सहस्रशः
सत्यनेत्रो हव्यश्च आपोमूर्तिः शनैश्चरः। सोमः पञ्चम एते तु पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः॥ तेषामात्रेयमहात्मनां पुत्रपौत्राः शतशोऽथ सहस्रशः। स्वायम्भुवेऽन्तरेऽतीता इति श्रूयते॥
Verse 33
ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे । ज्यायसी च स्वसा तेषां पुंडरीका सुमध्यमा । रजो गात्रोर्ध्वबाहू च सवनश्चानयश्च यः । सुतपाश्शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः
ऊर्जायां तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे। ज्यायसी च स्वसा तेषां, पुंडरीका सुमध्यमा॥ रजो गात्रोर्ध्वबाहुश्च सवनोऽनय एव च। सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयः स्मृताः॥
Verse 35
गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम् । स्वायंभुवे ऽंतरे ऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च । इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबंधः प्रकीर्तितः । समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्यो ऽयमिति द्विजाः
गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम्। स्वायम्भुवेऽन्तरेऽतीतान्यर्बुदानि शतानि च॥ इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबन्धः प्रकीर्तितः। समासाद्विस्तराद्वक्तुमशक्योऽयमिति द्विजाः॥
Verse 37
यो ऽसौ रुद्रात्मको बह्निब्रह्मणो मानसस्सुतः । स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः । पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः । निर्मंथ्यः पवमानस्स्याद्वैद्युतः पावकस्स्मृतः
योऽसौ रुद्रात्मको वह्निर्ब्रह्मणो मानसः सुतः। स्वाहा तस्य प्रिया लेभे पुत्रांस्त्रीनमितौजसः॥ पावकः पवमानश्च शुचिरित्येष ते त्रयः। निर्मन्थ्यः पवमानः स्याद्वैद्युतः पावकः स्मृतः॥
Verse 39
सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः । हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा इति त्रयः । त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवपितृसुराश्च ते । एतेषां पुत्रपौत्राश्च चत्वारिंशन्नवैव ते
सूर्ये तपति यश्चासौ शुचिः सौर उदाहृतः। तस्मात् त्रयोऽभवन्—हव्यवाहः कव्यवाहः सहरक्षा च। तेषां त्रयाणां क्रमशः पुत्रा देवा पितरः सुराश्चाभवन्। तेषां पुत्रपौत्रा एकोनपञ्चाशत् (४९) इति कीर्तिताः॥
Verse 41
काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः । सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा । सर्वे रुद्रात्मकश्चैव सर्वे रुद्रपरायणाः । तस्मादग्निमुखे यत्तद्धुतं स्यादेव केनचित्
काम्यनैमित्तिकाजस्रकर्मसु त्रिषु संस्थिताः। सर्वे तपस्विनो ज्ञेयाः सर्वे व्रतभृतस्तथा। सर्वे रुद्रात्मकाः सर्वे रुद्रपरायणाः। तस्मादग्निमुखे यद्धुतं तत् रुद्रायैव भवेत्॥
Verse 43
तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः । इत्येवं निश्चयोग्नीनामनुक्रांतो यथातथम् । नातिविस्तरतो विप्राः पितॄन्वक्ष्याम्यतः परम् । यस्मात्षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्
तत्सर्वं रुद्रमुद्दिश्य दत्तं स्यान्नात्र संशयः। इत्येवं निश्चयोऽग्नीनामनुक्रान्तो यथातथम्। नातिविस्तरतो विप्राः पितॄन् वक्ष्याम्यतः परम्। यस्मात् षडृतवस्तेषां स्थानं स्थानाभिमानिनाम्॥
Verse 45
ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः । युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा । तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् । एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम्
ऋतवः पितरस्तस्मादित्येषा वैदिकी श्रुतिः । युष्मादृतुषु सर्वे हि जायंते स्थास्नुजंगमा । तस्मादेते पितर आर्तवा इति च श्रुतम् । एवं पितॄणामेतेषामृतुकालाभिमानिनाम् ॥
Verse 47
आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् । आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः । अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः । स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते
आत्मैश्वर्या महात्मानस्तिष्ठंतीहाब्भ्रसंगमात् । आग्निष्वात्ता बर्हिषदः पितरो द्विविधाः स्मृताः । अयज्वानश्च यज्वानः क्रमात्ते मृहमेधिनः । स्वधासूत पितृभ्यश्च द्वे कन्ये लोकविश्रुते ॥
Verse 49
मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् । अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता । मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च । गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम्
मेनां च धरणीं चैव याभ्यां विश्वमिदं धृतम् । अग्निष्वात्तसुता मेना धरणी बर्हिषत्सुता । मेना हिमवतः पत्नी मैनाकं क्रौंचमेव च । गौरीं गंगां च सुषुवे भवांगाश्लेषपावनीम् ॥
Verse 51
मेरोस्तु धरणी पत्नी दिव्यौषधिसमन्वितम् । मंदरं सुषुवे पुत्रं चित्रिसुन्दरकन्धरम् । स एव मंदरः श्रीमान्मेरुपुत्रस्तपोबलात् । साक्षाच्छ्रीकंठनाथस्य शिवस्यावसथं गतः
मेरोः पत्नी धरणी दिव्यौषधिसमन्वितं चित्रिसुन्दरकन्धरं मन्दरं नाम पुत्रं सुषुवे। स श्रीमान् मेरुपुत्रो मन्दरः तपोबलात् साक्षाच्छ्रीकण्ठनाथस्य शिवस्य परमावसथं जगाम॥
Verse 53
सासूता धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याश्च विश्रुताः । वेलां च नियतिं चैव तृतीयामपि चायतिम् । आयतिर्नियतिश्चैव पत्न्यौ द्वे भृगुपुत्रयोः । स्वायंभुवे ऽंतरे पूर्वं कथितस्ते तदन्वयः
सा धरणी भूयस्त्रिंशत्कन्याः विश्रुताः सुषुवे—वेलां नियतिं चैव तृतीयामायतिं तथा। आयतिर्नियतिश्चैव भृगुपुत्रयोर्द्वे पत्न्यौ बभूवतुः; तदन्वयः स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं ते कथितः॥
Verse 55
सुषुवे सागराद्वेला कन्यामेकामनिंदिताम् । सवर्णां नाम सामुद्रीं पत्नीं प्राचीनबर्हिषः । सामुद्री सुषुवे पुत्रान्दश प्राचीनबर्हिषः । सर्वे प्राचेतसा नाम धनुर्वेदस्य पारगाः
सागराद्वेलायाः सुषुवे कन्यामेकामनिन्दिताम्। सा सवर्णा नाम सामुद्रीति च ख्याता प्राचीनबर्हिषः पत्नी बभूव। सामुद्री तु प्राचीनबर्हिषेः पुत्रान् दश सुषुवे; ते सर्वे प्राचेतसा इति नाम्ना प्रसिद्धा धनुर्वेदस्य पारगाः।
Verse 57
येषां स्वायंभुवे दक्षः पुत्रत्वमगमत्पुरा । त्रियम्बकस्य शापेन चाक्षुषस्यांतरे मनोः । इत्येते ब्रह्मपुत्राणां धर्मादीनाम्महात्मनाम् । नातिसंक्षेपतो विप्रा नाति विस्तरतः क्रमात्
ये ब्रह्मपुत्रा धर्मादयो महात्मानः, तेषां मध्ये दक्षः स्वायम्भुवे मन्वन्तरे पुरा पुत्रत्वमगमत्। त्र्यम्बकस्य शापेन च चाक्षुषमन्वन्तरस्यान्तरे पुनरपि पुत्रत्वं प्राप। एवं विप्राः, एतेषां ब्रह्मपुत्राणां वृत्तान्तो मया क्रमात् नातिसंक्षेपतः नातिविस्तरतः कथितः।
Verse 59
वर्णिता वै मया वंशा दिव्या देवगणान्विताः । क्रियावंतः प्रजावंतो महर्धिभिरलंकृताः । प्रजानां संनिवेशो ऽयं प्रजापतिसमुद्भवः । न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि
मया वै वंशा दिव्या देवगणान्विताः वर्णिताः—क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्धिभिरलङ्कृताः। अयं प्रजानां संनिवेशः प्रजापतिसमुद्भवः; न हि शक्यः प्रसंख्यातुं वर्षकोटिशतैरपि।
Verse 61
राज्ञामपि च यो वंशो द्विधा सो ऽपि प्रवर्तते । सूर्यवंशस्सोमवंश इति पुण्यतमः क्षितौ । इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः । पुण्यश्लोकाः श्रुता ये ऽत्र ते पि तद्वंशसंभवाः
राज्ञामपि च यो वंशः स द्विधा प्रवर्तते—सूर्यवंशः सोमवंश इति क्षितौ पुण्यतमः। इक्ष्वाकुरम्बरीषश्च ययातिर्नाहुषादयः, येऽत्र पुण्यश्लोकाः श्रूयन्ते, तेऽपि तद्वंशसम्भवाः।
Verse 63
अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विता । किं तैः फलमनुत्क्रांतैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः । किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम् । न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्
अन्ये च राजऋषयो नानावीर्यसमन्विताः। किं तैः फलमनुत्क्रान्तैरुक्तपूर्वैः पुरातनैः? किं चेश्वरकथा वृत्ता यत्र तत्रान्यकीर्तनम्? न सद्भिः संमतं मत्वा नोत्सहे बहुभाषितुम्।
Verse 65
प्रसंगादीश्वरस्यैव प्रभावद्योतनादपि । सर्गादयो ऽपि कथिता इत्यत्र तत्प्रविस्तरैः
अत्र सर्गादयोऽपि ईश्वरस्यैव प्रभावद्योतनाय प्रसङ्गतः कथिताः; अतः तत्तत्प्रविस्तरैः सह एवमर्थे बोध्याः।
Frequently Asked Questions
The paired manifestation leading to Manu and Śatarūpā, their children (Priyavrata, Uttānapāda, Ākūti, Prasūti), and the subsequent marital-genealogical distribution through Dakṣa and Ruci that stabilizes cosmic order (including Yajña and Dakṣiṇā).
Genealogy encodes metaphysics: śakti enables differentiation into complementary principles, and the resulting marriages assign cosmic functions (virtues, ritual powers, sages) to maintain ṛta/dharma—turning lineage into a symbolic ontology.
Śatarūpā as the feminine manifestation from the creator’s half; Manu as the primordial human/progenitor; and Dakṣa’s daughters as personified qualities and ritual agencies (e.g., Śraddhā, Lakṣmī, Svāhā, Svadhā) distributed among dharmic and ṛṣi lineages.