अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
अध्यायेऽस्मिन् ऋषयः पूर्वोक्तं पृच्छन्ति—देवीशक्तिः कथम् ‘आज्ञा’ इति निर्दिश्यते, जगच्च कथम् अग्नीषोमात्मकं वागर्थरूपं च। वायुः ब्रूते—अग्निः शक्तेः रौद्री तैजसी दीप्तिमयी वृत्तिः, सोमः शाक्तोऽमृतपूर्णः शान्तिकरः भावः। तयोः तेजो रसामृतयोः सर्वभूतेषु सूक्ष्मव्याप्तिं दर्शयन्, तेजः सूर्याग्निवत् क्रियाशीलं, रसः सोम्यजलवत् पोषकं इति भेदं वदति; ताभ्यां चराचरं जगत् धार्यते। होमादन्नोत्पत्तिः, वृष्ट्या वृद्धिः इत्यादि यज्ञ-प्रकृतिकारणैः अग्नीषोमचक्रेण लोकस्थितिः प्रतिपाद्यते। अन्ते ऊर्ध्वग्निशिखा अधोगामी सोमामृतधारा च इति ध्रुवद्वयेन, अधः कालाग्निः ऊर्ध्वं शक्तिः इति परस्परपूरकक्रियाभावः निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । देवीं समादधानेन देवेनेदं किमीरितम् । अग्निषोमात्मकं विश्वं वागर्थात्मकमित्यपि
ऋषय ऊचुः—देवीं समादधानेन देवेनेदं किमीरितम्? अग्निषोमात्मकं विश्वं वागर्थात्मकमित्यपि किमुक्तम्?
Verse 2
आज्ञैकसारमैश्वर्यमाज्ञा त्वमिति चोदितम् । तदिदं श्रोतुमिच्छामो यथावदनुपूर्वशः
आज्ञैकसारमैश्वर्यमाज्ञा त्वमिति चोदितम्। तदिदं श्रोतुमिच्छामो यथावदनुपूर्वशः॥
Verse 3
वायुरुवाच । अग्निरित्युच्यते रौद्री घोरा या तैजसी तनुः । सोमः शाक्तो ऽमृतमयः शक्तेः शान्तिकरी तनुः
वायुरुवाच—या रौद्री घोरा तैजसी तनुरग्निरिति उच्यते। सोमः पुनः शाक्तोऽमृतमयः शक्तेः शान्तिकरी तनुः।
Verse 4
अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजो विद्या कला स्वयम् । भूतसूक्ष्मेषु सर्वेषु त एव रसतेजसी
अमृतं यत्प्रतिष्ठा सा तेजो विद्या कला स्वयम् । भूतसूक्ष्मेषु सर्वेषु त एव रसतेजसी ॥
Verse 5
द्विविधा तेजसो वृत्तिसूर्यात्मा चानलात्मिका । तथैव रसवृत्तिश्च सोमात्मा च जलात्मिका
द्विविधा तेजसो वृत्तिसूर्यात्मा चानलात्मिका । तथैव रसवृत्तिश्च सोमात्मा च जलात्मिका ॥
Verse 6
विद्युदादिमयन्तेजो मधुरादिमयो रसः । तेजोरसविभेदैस्तु धृतमेतच्चराचरम्
विद्युदादिमयन्तेजो मधुरादिमयो रसः । तेजोरसविभेदैस्तु धृतमेतच्चराचरम् ॥
Verse 7
अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते । अत एव हि विक्रान्तमग्नीषोमं जगद्धितम्
अग्नेरमृतनिष्पत्तिरमृतेनाग्निरेधते । अत एव हि विक्रान्तमग्नीषोमं जगद्धितम् ॥
Verse 8
हविषे सस्यसम्पत्तिर्वृष्टिः सस्याभिवृद्धये । वृष्टेरेव हविस्तस्मादग्नीषोमधृतं जगत्
हविषे सस्यसम्पत्तिर्वृष्टिः सस्याभिवृद्धये । वृष्टेरेव हविस्तस्मादग्नीषोमधृतं जगत् ॥
Verse 9
अग्निरूर्ध्वं ज्वलत्येष यावत्सौम्यं परामृतम् । यावदग्न्यास्पदं सौम्यममृतं च स्रवत्यधः
अग्निरूर्ध्वं ज्वलत्येष यावत्सौम्यं परामृतम् । यावदग्न्यास्पदं सौम्यममृतं च स्रवत्यधः ॥
Verse 10
अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वतः । यावदादहनं चोर्ध्वमधश्चाप्लावनं भवेत्
अत एव हि कालाग्निरधस्ताच्छक्तिरूर्ध्वतः । यावदादहनं चोर्ध्वमधश्चाप्लावनं भवेत् ॥
Verse 11
आधारशक्त्यैव धृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः । तथैव निम्नगः सोमश्शिवशक्तिपदास्पदः
आधारशक्त्यैव धृतः कालाग्निरयमूर्ध्वगः । तथैव निम्नगः सोमः शिवशक्तिपदास्पदः ॥
Verse 12
शिवश्चोर्ध्वमधश्शक्तिरूर्ध्वं शक्तिरधः शिवः । तदित्थं शिवशक्तिभ्यान्नाव्याप्तमिह किञ्चन
शिवश्चोर्ध्वमधश्शक्तिरूर्ध्वं शक्तिरधः शिवः । तदित्थं शिवशक्तिभ्यान्नाव्याप्तमिह किञ्चन ॥
Verse 13
असकृच्चाग्निना दग्धं जगद्यद्भस्मसात्कृतम् । अग्नेर्वीर्यमिदं चाहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः
असकृच्चाग्निना दग्धं जगद्यद्भस्मसात्कृतम् । अग्नेर्वीर्यमिदं चाहुस्तद्वीर्यं भस्म यत्ततः ॥
Verse 14
यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वा स्नाति च भस्मना । अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्बद्धः पाशात्प्रमुच्यते
यश्चेत्थं भस्मसद्भावं ज्ञात्वा स्नाति च भस्मना । अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैर्बद्धः पाशात्प्रमुच्यते ॥
Verse 15
अग्नेर्वीर्यं तु यद्भस्म सोमेनाप्लावितम्पुनः । अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते
अग्नेर्वीर्यं तु यद्भस्म सोमेनाप्लावितम्पुनः । अयोगयुक्त्या प्रकृतेरधिकाराय कल्पते ॥
Verse 16
योगयुक्त्या तु तद्भस्म प्लाव्यमानं समन्ततः । शाक्तेनामृतवर्षेण चाधिकारान्निवर्तयेत्
योगयुक्त्या तु तद्भस्म सर्वतः प्लाव्यमानं शाक्तेनामृतवर्षेण संसाराधिकारान् निवर्तयेत्।
Verse 17
अतो मृत्युंजयायेत्थममृतप्लावनं सदा । शिवशक्त्यमृतस्पर्शे लब्धं येन कुतो मृतिः
अतो मृत्युंजयायैवं अमृतप्लावनं सदा; शिवशक्त्यमृतस्पर्शे लब्धे यस्य कुतो मृतिः।
Verse 18
यो वेद दहनं गुह्यं प्लावनं च यथोदितम् । अग्नीषोमपदं हित्वा न स भूयो ऽभिजायते
यो यथोदितं गुह्यं दहनं प्लावनं च वेद; अग्नीषोमपदं हित्वा स भूयो नाभिजायते।
Verse 19
शिवाग्निना तनुं दग्ध्वा शक्तिसौम्या मृतेन यः । प्लावयेद्योगमार्गेण सो ऽमृतत्वाय कल्पते
शिवाग्निना तनुं दग्ध्वा, शक्तिसौम्या मृतेन यः; योगमार्गेण प्लावयेत्, सोऽमृतत्वाय कल्पते।
Verse 20
हृदि कृत्वेममर्थं वै देवेन समुदाहृतम् । अग्नीषोमात्मकं विश्वं जगदित्यनुरूपतः
देवेन समुदाहृतमिममर्थं हृदि कृत्वा; अग्नीषोमात्मकं विश्वं जगदिति यथानुरूपतः बोधयेत्।
Frequently Asked Questions
Rather than a narrative episode, the chapter is a doctrinal dialogue: the sages ask for clarification of a prior statement, and Vāyu delivers a metaphysical explanation of the cosmos as agni–soma and as vāk–artha.
Agni and soma are not merely Vedic deities but symbolic modalities of Śakti: agni is raudra tejas (transformative heat), soma is śākta amṛta (immortalizing, pacifying essence). Their interplay models both cosmology and inner spiritual energetics.
Agni manifests as upward-burning, solar/fire-like tejas; soma manifests as downward-flowing amṛta/rasa, watery nourishment. Together they sustain the carā–acarā (moving and unmoving) world through differentiated functions.