षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
अध्यायः २९ वायुप्रोक्तः शैवदर्शने शब्दार्थयोः स्वाभाविकैक्यं निरूपयति। शब्दं विना अर्थो न, अर्थं विना शब्दो न; व्यवहारतः शब्दाः सार्वत्रिकार्थवाहकाः। एषा शब्दार्थरचना प्रकृतेर्विकारः, शिवशक्त्योः परस्य शिवस्य ‘प्राकृती मूर्तिः’ इति च कथ्यते। शब्दविभूतिः स्थूल-सूक्ष्म-पराभेदैः त्रिधा, परा शक्तिः शिवतत्त्वनिष्ठा। ज्ञानशक्तेः इच्छाशक्तेश्च सम्बन्धः, शक्तितत्त्वे सर्वशक्तिसमाहारः, शुद्धाध्वसम्बद्धा कुण्डलिनी-माया मूलकारणमातृका इति निर्दिश्यते। ततः षडध्वः त्रयः शब्दाध्वाः त्रयश्च अर्थाध्वाः इति प्रसार्यते; कलाभिः व्याप्तं तत्त्ववितरणं तथा प्रकृतेः पञ्चविधपरिणामादारभ्य शुद्ध्यनुसारं भोगलयक्षमता जीवेषु भिद्यते।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । निवेदयामि जगतो वागर्थात्म्यं कृतं यथा । षडध्ववेदनं सम्यक्समासान्न तु विस्तरात्
वायुरुवाच । जगतो वागर्थात्म्यं यथाकृतं निवेदयामि । षडध्ववेदनं सम्यक् समासेन वक्ष्यामि, न तु विस्तरात् ॥
Verse 2
नास्ति कश्चिदशब्दार्थो नापि शब्दो निरर्थकः । ततो हि समये शब्दस्सर्वस्सर्वार्थबोधकः
नास्ति कश्चिदशब्दार्थो नापि शब्दो निरर्थकः । ततो हि समये शब्दः सर्वः सर्वार्थबोधकः ॥
Verse 3
प्रकृतेः परिणामो ऽयं द्विधा शब्दार्थभावना । तामाहुः प्राकृतीं मूर्तिं शिवयोः परमात्मनोः
प्रकृतेः परिणामोऽयं द्विधा शब्दार्थभावनया अवगम्यते। तामेव बुधाः शिवशक्त्योः परमात्मनोः प्राकृतीं मूर्तिं प्रचक्षते।
Verse 4
शब्दात्मिका विभूतिर्या सा त्रिधा कथ्यते बुधैः । स्थूला सूक्ष्मा परा चेति स्थूला या श्रुतिगोचरा
शब्दात्मिका या विभूतिः सा बुधैस्त्रिधा कथ्यते—स्थूला सूक्ष्मा परा चेति। तत्र स्थूला सा श्रुतिगोचरा, यया ध्वनिरिव प्रकाशते।
Verse 5
सूक्ष्मा चिन्तामयी प्रोक्ता चिंतया रहिता परा । या शक्तिः सा परा शक्तिश्शिवतत्त्वसमाश्रया
सा सूक्ष्मा चिन्तामयी प्रोक्ता, परा तु चिन्तया रहिता। या शक्तिः सा परा शक्तिः, शिवतत्त्वसमाश्रया॥
Verse 6
ज्ञानशक्तिसमायोगादिच्छोपोद्बलिका तथा । सर्वशक्तिसमष्ट्यात्मा शक्तितत्त्वसमाख्यया
ज्ञानशक्तिसमायोगाद् इच्छाशक्तिरुद्बलिका। सर्वशक्तिसमष्ट्यात्मा शक्तितत्त्वसमाख्यया॥
Verse 7
समस्तकार्यजातस्य मूलप्रकृतितां गता । सैव कुण्डलिनी माया शुद्धाध्वपरमा सती
समस्तकार्यजातस्य मूलप्रकृतितां गता। सैव कुण्डलिनी माया शुद्धाध्वपरमा सती॥
Verse 8
सा विभागस्वरूपैव षडध्वात्मा विजृंभते । तत्र शब्दास्त्रयो ऽध्वानस्त्रयश्चार्थाः समीरिताः
सा विभागस्वरूपैव षडध्वात्मा विजृंभते । तत्र शब्दास्त्रयो ऽध्वानस्त्रयश्चार्थाः समीरिताः ॥
Verse 9
सर्वेषामपि वै पुंसां नैजशुद्ध्यनुरूपतः । लयभोगाधिकारास्स्युस्सर्वतत्त्वविभागतः
सर्वेषामपि पुंसां स्वस्वशुद्ध्यनुसारतः । तत्त्वभेदवशादेव लयभोगाधिकारिता ॥
Verse 10
कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम् । परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः
कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम् । परप्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः ॥
Verse 11
कलाश्च ता निवृत्त्याद्याः पर्याप्ता इति निश्चयः । मंत्राध्वा च पदाध्वा च वर्णाध्वा चेति शब्दतः
निवृत्त्याद्याः कलाश्चैता पर्याप्ता इति निश्चयः । मन्त्राध्वा पदाध्वा च वर्णाध्वा चेति शब्दतः ॥
Verse 12
भुवनाध्वा च तत्त्वाध्वा कलाध्वा चार्थतः क्रमात् । अत्रान्योन्यं च सर्वेषां व्याप्यव्यापकतोच्यते
भुवनाध्वा तत्त्वाध्वा कलाध्वा चार्थतः क्रमात् । अत्रान्योन्यं च सर्वेषां व्याप्यव्यापकता स्मृता ॥
Verse 13
मंत्राः सर्वैः पदैर्व्याप्ता वाक्यभावात्पदानि च । वर्णैर्वर्णसमूहं हि पदमाहुर्विपश्चितः
मन्त्राः सर्वैः पदैर्व्याप्ताः पदानि वाक्यभावतः । वर्णैर्वर्णसमूहं हि पदमाहुर्विपश्चितः ॥
Verse 14
वर्णास्तु भुवनैर्व्याप्तास्तेषां तेषूपलंभनात् । भुवनान्यपि तत्त्वौघैरुत्पत्त्यांतर्बहिष्क्रमात्
वर्णास्तु भुवनैर्व्याप्ताः, तेषां तेषूपलंभनात्। भुवनान्यपि तत्त्वौघैरुत्पत्तौऽन्तर्बहिष्क्रमात्॥
Verse 15
व्याप्तानि कारणैस्तत्त्वैरारब्धत्वादनेकशः । अंतरादुत्थितानीह भुवनानि तु कानिचित्
व्याप्तानि कारणैस्तत्त्वैरारब्धत्वादनेकशः। अन्तरादुत्थितानीह भुवनानि तु कानिचित्॥
Verse 16
पौराणिकानि चान्यानि विज्ञेयानि शिवागमे । सांख्ययोगप्रसिद्धानि तत्त्वान्यपि च कानिचित्
पौराणिकानि चान्यानि विज्ञेयानि शिवागमे। सांख्ययोगप्रसिद्धानि तत्त्वान्यपि च कानिचित्॥
Verse 17
शिवशास्त्रप्रसिद्धानि ततोन्यान्यपि कृत्स्नशः । कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम्
शिवशास्त्रप्रसिद्धानि ततोन्यान्यपि कृत्स्नशः। कलाभिस्तानि तत्त्वानि व्याप्तान्येव यथातथम्॥
Verse 18
परस्याः प्रकृतेरादौ पञ्चधा परिणामतः । कलाश्च ता निवृत्त्याद्या व्याप्ताः पञ्च यथोत्तरम्
परस्याः प्रकृतेरादौ परिणामतः पञ्चधा प्रादुर्भावो भवति। निवृत्त्याद्याः पञ्च कलाः यथोत्तरं व्याप्ततराः सन्तो भुवनक्रमं व्याप्नुवन्ति।
Verse 19
व्यापिकातः परा शक्तिरविभक्ता षडध्वनाम् । परप्रकृतिभावस्य तत्सत्त्वाच्छिवतत्त्वतः
व्यापिकत्वात् परा शक्तिरविभक्ता षडध्वनाम् । परप्रकृतिभावस्य तत्सत्त्वाच्छिवतत्त्वतः ॥
Verse 20
शक्त्यादि च पृथिव्यन्तं शिवतत्त्वसमुद्भवम् । व्याप्तमेकेन तेनैव मृदा कुंभादिकं यथा
शक्त्यादि च पृथिव्यन्तं शिवतत्त्वसमुद्भवम् । व्याप्तमेकेन तेनैव मृदा कुंभादिकं यथा ॥
Verse 21
शैवं तत्परमं धाम यत्प्राप्यं षड्भिरध्वभिः । व्यापिका ऽव्यापिका शक्तिः पञ्चतत्त्वविशोधनात्
शैवं तत्परमं धाम यत्प्राप्यं षड्भिरध्वभिः । व्यापिका ऽव्यापिका शक्तिः पञ्चतत्त्वविशोधनात् ॥
Verse 22
निवृत्त्या रुद्रपर्यन्तं स्थितिरण्डस्य शोध्यते । प्रतिष्ठया तदूर्ध्वं तु यावदव्यक्तगोचरम्
निवृत्त्या रुद्रपर्यन्तं स्थितिरण्डस्य शोध्यते । प्रतिष्ठया तदूर्ध्वं तु यावदव्यक्तगोचरम् ॥
Verse 23
तदूर्ध्वं विद्यया मध्ये यावद्विश्वेश्वरावधि । शान्त्या तदूर्ध्वं मध्वान्ते विशुद्धिः शान्त्यतीतया
तदूर्ध्वं मध्ये विद्यया सिद्धिर्यावद्विश्वेश्वरावधि। तदूर्ध्वं मध्वन्ते शान्तिः; शान्त्यतीतया विशुद्धिः शिवाभिमुखी निर्मला।
Verse 24
यामाहुः परमं व्योम परप्रकृतियोगतः । एतानि पञ्चतत्त्वानि यैर्व्याप्तमखिलं जगत्
यत् परमं व्योम परप्रकृतियोगतः प्रोच्यते; एतानि पञ्च तत्त्वानि यैर्व्याप्तमखिलं जगत्।
Verse 25
तत्रैव सर्वमेवेदं द्रष्टव्यं खलु साधकैः । अध्वव्याप्तिमविज्ञाय शुद्धिं यः कर्तुमिच्छति
तत्रैव सर्वमेवेदं साधकैर्द्रष्टव्यं निश्चयतः। अध्वव्याप्तिमविज्ञाय यः शुद्धिं कर्तुमिच्छति, न स शुद्धिं समश्नुते।
Verse 26
स विप्रलम्भकः शुद्धेर्नालम्प्रापयितुं फलम् । वृथा परिश्रमस्तस्य निरयायैव केवलम्
एष विप्रलम्भकः शुद्धेः फलं प्रापयितुं नालम्। तस्य परिश्रमो वृथा, केवलं निरयायैव॥
Verse 27
शक्तिपातसमायोगादृते तत्त्वानि तत्त्वतः । तद्व्याप्तिस्तद्विवृद्धिश्च ज्ञातुमेवं न शक्यते
शक्तिपातसमायोगादृते तत्त्वानि तत्त्वतः। तद्व्याप्तिस्तद्विवृद्धिश्च एवं ज्ञातुं न शक्यते॥
Verse 28
शक्तिराज्ञा परा शैवी चिद्रूपा मरमेश्वरी । शिवो ऽधितिष्ठत्यखिलं यया कारणभूतया
शक्तिराज्ञा परा शैवी चिद्रूपा परमेश्वरी। शिवोऽधितिष्ठत्यखिलं यया कारणभूतया॥
Verse 29
नात्मनो नैव मायैषा न विकारो विचारतः । न बंधो नापि मुक्तिश्च बंधमुक्तिविधायिनी
नात्मनो नैव मायैषा न विकारो विचारतः। न बन्धो नापि मुक्तिश्च बन्धमुक्तिविधायिनी॥
Verse 30
सर्वैश्वर्यपराकाष्टा शिवस्य व्यभिचारिणी । समानधर्मिणी तस्य तैस्तैर्भावैर्विशेषतः
सा सर्वैश्वर्यपराकाष्ठा शिवस्याव्यभिचारिणी । तस्यैव समानधर्मिणी तैस्तैर्भावैर्विशेषतः प्रकटते ॥
Verse 31
स तयैव गृही सापि तेनैव गृहिणी सदा । तयोरपत्यं यत्कार्यं परप्रकृतिजं जगत्
स तया एव गृही, सापि तेनैव गृहिणी सदा । तयोरपत्यं यत्कार्यं परप्रकृतिजं जगत् ॥
Verse 32
स कर्ता कारणं सेति तयोर्भेदो व्यवस्थितः । एक एव शिवः साक्षाद्द्विधा ऽसौ समवस्थितः
स कर्ता कारणं सेति तयोर्भेदो व्यवस्थितः । एक एव शिवः साक्षाद् द्विधाऽसौ समवस्थितः ॥
Verse 33
स्त्रीपुंसभावेन तयोर्भेद इत्यपि केचन । अपरे तु परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी
स्त्रीपुंसभावेन तयोर्भेद इत्यपि केचन । अपरे तु परा शक्तिः शिवस्य समवायिनी ॥
Verse 34
प्रभेव भानोश्चिद्रूपा भिन्नैवेति व्यवस्थितः । तस्माच्छिवः परो हेतुस्तस्याज्ञा परमेश्वरी
प्रभेव भानोश्चिद्रूपा भिन्नैवेति व्यवस्थितः । तस्माच्छिवः परो हेतुस्तस्याज्ञा परमेश्वरी ॥
Verse 35
तयैव प्रेरिता शैवी मूलप्रकृतिरव्यया । महामाया च माया च प्रकृतिस्त्रिगुणेति च
तयैव प्रेरिता शैवी मूलप्रकृतिरव्यया प्रवर्तते; सा महामाया माया च त्रिगुणात्मिका प्रकृतिरिति च कथ्यते।
Verse 36
त्रिविधा कार्यवेधेन सा प्रसूते षडध्वनः । स वागर्थमयश्चाध्वा षड्विधो निखिलं जगत्
कार्यवेधेन त्रिविधा सा षडध्वनः प्रसूते; वागर्थमयः स षड्विधोऽध्वा निखिलं जगदेव।
Verse 37
अस्यैव विस्तरं प्राहुः शास्त्रजातमशेषतः
अस्यैव तत्त्वस्य विस्तरं शास्त्रजातमशेषतः प्राहुः।
Frequently Asked Questions
The sampled verses indicate primarily a philosophical/technical teaching rather than a discrete mythic episode; the focus is on metaphysical mapping (ṣaḍadhvan) and the ontology of śabda–artha within Śiva–Śakti doctrine.
They model a graded interiorization of language: from audible speech (sthūla), to subtle ideational form (sūkṣma), to transcendent parā beyond discursive thought—culminating in parā-śakti rooted in Śiva-tattva.
The chapter foregrounds ṣaḍadhvan (three śabda-paths and three artha-paths), śakti-tattva as the totality of powers, and kuṇḍalinī-māyā as a root causal matrix linked with śuddhādhvan and tattva-distribution.