शिवतत्त्वे परापरभावविचारः (Inquiry into Śiva’s Principle and the Parā–Aparā Paradox)
अध्यायः ३० आरभ्यते यत्र ऋषयः शिवशिवयोः अद्भुतकर्मणां गाम्भीर्यं देवैरपि दुर्ज्ञेयमिति ज्ञानक्लेशं प्रकटयन्ति। ततः प्रतिपाद्यते—ब्रह्मादयः सृष्टिस्थितिसंहारकर्तारोऽपि शिवस्य अनुग्रहनिग्रहाभ्यां एव प्रवर्तन्ते, तस्मात् तस्याधीनाः। शिवस्तु न कस्यचित् अनुग्रहदण्डविषयः; तस्य ऐश्वर्यम् अनायत्तं स्वातन्त्र्यरूपं स्वभावसिद्धम्। किन्तु मূर्तिमत्त्वं कारणत्वेन परतन्त्रतामिव सूचयति—इति तत्र तर्कसङ्कटम्। शास्त्रेषु परापरभावयोः एकस्मिन् तत्त्वे कथं सङ्गतिरिति प्रश्नः; निष्फलपरस्वरूपे सति कथं स एव सकलरूपेण प्रकटते इति च। स्वभावविपर्ययः यदि स्यात् नित्य-अनित्यभेदोऽपि लुप्येत; अतः प्राकट्यं अविरोधेन स्वभावानुगुणमेव। अन्ते सिद्धान्तसूत्रम्—सकलो मূर्तात्मा तत्त्वं च, निष्फलः अव्यक्तः शिवश्च; सकलस्याधिष्ठाता स एव शिव इति।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । चरितानि विचित्राणि गृह्याणि गहनानि च । दुर्विज्ञेयानि देवैश्च मोहयंति मनांसि नः
ऋषय ऊचुः। चरितानि विचित्राणि सूक्ष्माणि गहनानि च। दुर्विज्ञेयानि देवैश्च मोहयन्ति मनांसि नः॥
Verse 2
शिवयोस्तत्त्वसम्बन्धे न दोष उपलभ्यते । चरितैः प्राकृतो भावस्तयोरपि विभाव्यते
शिवयोस्तत्त्वसम्बन्धे न दोष उपलभ्यते। चरितैः प्राकृतो भावस्तयोरपि विभाव्यते॥
Verse 3
ब्रह्मादयो ऽपि लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः । निग्रहानुग्रहौ प्राप्य शिवस्य वशवर्तिनः
ब्रह्मादयः अपि लोकानां सृष्टि-स्थिति-अन्त-हेतवः सन्तः, शिवस्य निग्रहानुग्रहौ प्राप्य एव प्रवर्तन्ते; अतः ते सर्वे शिववशवर्तिन एव।
Verse 4
शिवः पुनर्न कस्यापि निग्रहानुग्रहास्पदम् । अतो ऽनायत्तमैश्वर्यं तस्यैवेति विनिश्चितम्
शिवः पुनः न कस्यापि निग्रहानुग्रहास्पदं भवति; अतः तस्यैव अनायत्तम् ऐश्वर्यं, परतन्त्रतारहितं, इति विनिश्चितम्।
Verse 5
यद्येवमीदृशैश्वर्यं तत्तु स्वातन्त्र्यलक्षणम् । स्वभावसिद्धं चैतस्य मूर्तिमत्तास्पदं भवेत्
यदि एतादृशम् ऐश्वर्यं स्यात्, तत्तु स्वातन्त्र्यलक्षणम्; स्वभावसिद्धं चैतत्, अतः अस्य मूर्तिमत्तायाः आधारभूतं भवेत्।
Verse 6
न मूर्तिश्च स्वतंत्रस्य घटते मूलहेतुना । मूर्तेरपि च कार्यत्वात्तत्सिद्धिः स्यादहैतुकी
न मूर्तिश्च स्वतंत्रस्य घटते मूलहेतुना । मूर्तेरपि च कार्यत्वात् तत्सिद्धिः स्यादहैतुकी ॥
Verse 7
सर्वत्र परमो भावो ऽपरमश्चान्य उच्यते । परमापरमौ भावौ कथमेकत्र संगतौ
सर्वत्र परमो भावोऽपरमश्चान्य उच्यते । परमापरमौ भावौ कथमेकत्र संगतौ ॥
Verse 8
निष्फलो हि स्वभावो ऽस्य परमः परमात्मनः । स एव सकलः कस्मात्स्वभावो ह्यविपर्ययः
निष्फलो हि स्वभावोऽस्य परमः परमात्मनः । स एव सकलः कस्मात् स्वभावो ह्यविपर्ययः ॥
Verse 9
स्वभावो विपरीतश्चेत्स्वतंत्रः स्वेच्छया यदि । न करोति किमीशानो नित्यानित्यविपर्ययम्
यदि ईशानस्य स्वभावो विपरीतः स्यात्, स च स्वेच्छया स्वातन्त्र्येण प्रवर्तेत, तर्हि स परमेश्वरः किमर्थं नित्य-अनित्ययोः व्यवस्थां न विपर्यस्येत्?
Verse 10
मूर्तात्मा सकलः कश्चित्स चान्यो निष्फलः शिवः । शिवेनाधिष्ठितश्चेति सर्वत्र लघु कथ्यते
सर्वत्र संक्षेपेण कथ्यते—कश्चित् मूर्तात्मा सकलः, अन्यश्च निष्फलः शिवः; तथा स मूर्तः शिवेनाधिष्ठितः सर्वथा नियन्त्रितश्चेति।
Verse 11
मूर्त्यात्मैव तदा मूर्तिः शिवस्यास्य भवेदिति । तस्य मूर्तौ मूर्तिमतोः पारतंत्र्यं हि निश्चितम्
तदा शिवस्यास्य मूर्तिः मूर्त्यात्मैव भवेदिति; तस्य मूर्तौ मूर्तिमतोः पारतन्त्र्यं हि निश्चितम्।
Verse 12
अन्यथा निरपेक्षेण मूर्तिः स्वीक्रियते कथम् । मूर्तिस्वीकरणं तस्मान्मूर्तौ साध्यफलेप्सया
अन्यथा निरपेक्षेण कथं मूर्तिः स्वीक्रियेत? तस्मात् साध्यफलप्राप्त्यै, साधकानां इष्टसिद्ध्यर्थं, मूर्तौ मूर्तिस्वीकरणं भवति।
Verse 13
न हि स्वेच्छाशरीरत्वं स्वातंत्र्यायोपपद्यते । स्वेच्छैव तादृशी पुंसां यस्मात्कर्मानुसारिणी
न हि स्वेच्छामात्रकृतं शरीरत्वं स्वातन्त्र्यं सिध्यति। यतः देहिनां स्वेच्छा कर्मानुसारिणी तादृशी एव।
Verse 14
स्वीकर्तुं स्वेच्छया देहं हातुं च प्रभवन्त्युत । ब्रह्मादयः पिशाचांताः किं ते कर्मातिवर्तिनः
स्वेच्छया देहं स्वीकर्तुं त्यक्तुं च ते प्रभवन्ति। ब्रह्मादयः पिशाचान्ताः—किं ते कर्मातिवर्तिनः स्युः?
Verse 15
इच्छया देहनिर्माणमिन्द्रजालोपमं विदुः । अणिमादिगुणैश्वर्यवशीकारानतिक्रमात्
इच्छया देहनिर्माणम् इन्द्रजालोपमं विदुः। अणिमादिगुणैश्वर्य-वशीकारादिसामर्थ्येन लौकिकमर्यादानतिक्रमात्।
Verse 16
विश्वरूपं दधद्विष्णुर्दधीचेन महर्षिणा । युध्यता समुपालब्धस्तद्रूपं दधता स्वयम्
विश्वस्वरूपं दधद्विष्णुं दधीचिर्महर्षिर्युद्धे समुपालभत्। स च तदेव रूपं स्वयमेव धृत्वा तं प्रत्यवस्थितवान्॥
Verse 17
सर्वस्मादधिकस्यापि शिवस्य परमात्मनः । शरीरवत्तयान्यात्मसाधर्म्यं प्रतिभाति नः
सर्वस्मादधिकस्यापि शिवस्य परमात्मनः। शरीरवत्त्वकथनेन देहिनामिव साधर्म्यं नः प्रतिभाति॥
Verse 18
सर्वानुग्राहकं प्राहुश्शिवं परमकारणम् । स निर्गृह्णाति देवानां सर्वानुग्राहकः कथम्
सर्वानुग्राहकं प्राहुः शिवं परमकारणम्। स कथं देवतानां निर्गृह्णाति सर्वानुग्राहकः॥
Verse 19
चिच्छेद बहुशो देवो ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । शिवनिन्दां प्रकुर्वंतं पुत्रेति कुमतेर्हठात्
चिच्छेद बहुशो देवो ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः। शिवनिन्दां प्रकुर्वाणं ‘पुत्र’ इति कुमतेर्हठात्॥
Verse 20
विष्णोरपि नृसिंहस्य रभसा शरभाकृतिः । बिभेद पद्भ्यामाक्रम्य हृदयं नखरैः खरैः
विष्णोरपि नृसिंहस्य रभसा शरभाकृतिः। पद्भ्यामाक्रम्य बिभेद हृदयं नखरैः खरैः॥
Verse 21
देवस्त्रीषु च देवेषु दक्षस्याध्वरकारणात् । वीरेण वीरभद्रेण न हि कश्चिददण्डितः
दक्षस्याध्वरकारणात् देवस्त्रीषु च देवेषु च । वीरेण वीरभद्रेण न हि कश्चिददण्डितः ॥
Verse 22
पुरत्रयं च सस्त्रीकं सदैत्यं सह बालकैः । क्षणेनैकेन देवेन नेत्राग्नेरिंधनीकृतम्
पुरत्रयं च सस्त्रीकं सदैत्यं सह बालकैः । क्षणेनैकेन देवेन नेत्राग्नेरिंधनीकृतम् ॥
Verse 23
प्रजानां रतिहेतुश्च कामो रतिपतिस्स्वयम् । क्रोशतामेव देवानां हुतो नेत्रहुताशने
प्रजानां रतिहेतुः कामो रतिपतिः स्वयम् । देवानां क्रोशतामेव नेत्रज्वलनहुताशने हुतः ॥
Verse 24
गावश्च कश्चिद्दुग्धौघं स्रवन्त्यो मूर्ध्नि खेचराः । सरुषा प्रेक्ष्य देवेन तत्क्षणे भस्मसात्कृतः
गावश्च कश्चिद्दुग्धौघं स्रवन्त्यो मूर्ध्नि खेचराः । सरुषा प्रेक्ष्य देवेन तत्क्षणे भस्मसात्कृतः ॥
Verse 25
जलंधरासुरो दीर्णश्चक्रीकृत्य जलं पदा । बद्ध्वानंतेन यो विष्णुं चिक्षेप शतयोजनम्
जलंधरासुरो दीर्णश्चक्रीकृत्य जलं पदा । बद्ध्वानन्तेन यो विष्णुं चिक्षेप शतयोजनम् ॥
Verse 26
तमेव जलसंधायी शूलेनैव जघान सः । तच्चक्रं तपसा लब्ध्वा लब्धवीर्यो हरिस्सदा
स जलसंधायी तमेव शूलेनैव जघान। हरिश्च तपसा लब्धं तच्चक्रं प्राप्य सदा लब्धवीर्यो बभूव॥
Verse 27
जिघांसतां सुरारीणां कुलं निर्घृणचेतसाम् । त्रिशूलेनान्धकस्योरः शिखिनैवोपतापितम्
जिघांसूनां सुरारीणां निर्घृणचेतसां कुलम् । त्रिशूलेनान्धकस्योरः शिखिनैवोपतापितम् ॥
Verse 28
कण्ठात्कालांगनां सृष्ट्वा दारको ऽपि निपातितः । कौशिकीं जनयित्वा तु गौर्यास्त्वक्कोशगोचराम्
कण्ठात्कालाङ्गनां सृष्ट्वा दारकोऽपि निपातितः । कौशिकीं जनयित्वा तु गौर्यास्त्वक्कोशगोचराम् ॥
Verse 29
शुंभस्सह निशुंभेन प्रापितो मरणं रणे । श्रुतं च महदाख्यानं स्कान्दे स्कन्दसमाश्रयम्
शुम्भः सह निशुम्भेन प्रापितो मरणं रणे । श्रुतं च महदाख्यानं स्कान्दे स्कन्दसमाश्रयम् ॥
Verse 30
वधार्थे तारकाख्यस्य दैत्येन्द्रस्येन्द्रविद्विषः । ब्रह्मणाभ्यर्थितो देवो मन्दरान्तःपुरं गतः
वधार्थे तारकाख्यस्य दैत्येन्द्रस्येन्द्रविद्विषः । ब्रह्मणाभ्यर्थितो देवो मन्दरान्तःपुरं गतः ॥
Verse 31
विहृत्य सुचिरं देव्या विहारा ऽतिप्रसङ्गतः । रसां रसातलं नीतामिव कृत्वाभिधां ततः
देव्याः सह सुचिरं विहृत्य स विहाररसातिप्रसङ्गतः; ततः ‘रसा’ इति नाम्नीं तां रसातलं नीतामिव कृत्वा ततोऽभिधामकरोत्।
Verse 32
देवीं च वंचयंस्तस्यां स्ववीर्यमतिदुर्वहम् । अविसृज्य विसृज्याग्नौ हविः पूतमिवामृतम्
देवीं तत्र वञ्चयन् स स्ववीर्यमतिदुर्वहम् । तस्यां नाविससर्जैव वह्नौ विससर्ज तत् ॥ हविः पूतमिवामृतं पावनं परमं यथा ॥
Verse 33
गंगादिष्वपि निक्षिप्य वह्निद्वारा तदंशतः । तत्समाहृत्य शनकैस्तोकंस्तोकमितस्ततः
गङ्गादिष्वपि निक्षिप्य वह्निद्वारा तदंशतः । तत्समाहृत्य शनकैस्तोकंस्तोकमितस्ततः ॥
Verse 34
स्वाहया कृत्तिकारूपात्स्वभर्त्रा रममाणया । सुवर्णीभूतया न्यस्तं मेरौ शरवणे क्वचित्
स्वाहया कृत्तिकारूपात्स्वभर्त्रा रममाणया । सुवर्णीभूतया न्यस्तं मेरौ शरवणे क्वचित् ॥
Verse 35
संदीपयित्वा कालेन तस्य भासा दिशो दश । रञ्जयित्वा गिरीन्सर्वान्कांचनीकृत्य मेरुणा
संदीपयित्वा कालेन तस्य भासा दिशो दश । रञ्जयित्वा गिरीन्सर्वान्काञ्चनीकृत्य मेरुणा ॥
Verse 36
ततश्चिरेण कालेन संजाते तत्र तेजसि । कुमारे सुकुमारांगे कुमाराणां निदर्शने
ततः चिरेण कालेन तत्र तेजसि संजाते, कुमारे सुकुमाराङ्गे कुमाराणां निदर्शने प्रादुरभूत्।
Verse 37
तच्छैशवं स्वरूपं च तस्य दृष्ट्वा मनोहरम् । सह देवसुरैर्लोकैर्विस्मिते च विमोहिते
तस्य मनोहरं तच्छैशवं स्वरूपं दृष्ट्वा, देवासुरैः सह लोकाः विस्मिताः विमोहिताश्चाभवन्।
Verse 38
देवो ऽपि स्वयमायातः पुत्रदर्शनलालसः । सह देव्यांकमारोप्य ततो ऽस्य स्मेरमाननम्
देवोऽपि स्वयमायातः पुत्रदर्शनलालसः। सह देव्याङ्कमारोप्य ततोऽस्य स्मेरमाननम् अपश्यत्।
Verse 39
पीतामृतमिव स्नेहविवशेनान्तरात्मना । देवेष्वपि च पश्यत्सु वीतरागैस्तपस्विभिः
पीतामृतमिव स्नेहविवशेनान्तरात्मना, देवेष्वपि पश्यत्सु वीतरागैस्तपस्विभिः सह, स आनन्दे निमग्नोऽभवत्।
Verse 40
स्वस्य वक्षःस्थले स्वैरं नर्तयित्वा कुमारकम् । अनुभूय च तत्क्रीडां संभाव्य च परस्परम्
स्ववक्षःस्थले स्वैरं कुमारकं नर्तयित्वा, तस्य क्रीडानुभवं प्राप्य, परस्परं स्नेहगौरवेण समालोकयामासतुḥ।
Verse 41
स्तन्यमाज्ञापयन्देव्याः पाययित्वामृतोपमम् । तवावतारो जगतां हितायेत्यनुशास्य च
देव्याः स्तन्यं आज्ञापयन्, अमृतोपमं पाययित्वा त्वां, पुनरनुशास्य—“तवावतारो जगतां हिताय” इति।
Verse 42
स्वयन्देवश्च देवी च न तृप्तिमुपजग्मतुः । ततः शक्रेण संधाय बिभ्यता तारकासुरात्
स्वयन्देवश्च देवी च न तृप्तिमुपजग्मतुः। ततः शक्रः तारकासुराद् बिभ्यन् संधिं कृत्वा (संधाय) उपागतः।
Verse 43
कारयित्वाभिषेकं च सेनापत्ये दिवौकसाम् । पुत्रमन्तरतः कृत्वा देवेन त्रिपुरद्विषा
दिवौकसां सेनापत्याभिषेकं कारयित्वा त्रिपुरद्विषा देवेन स्वपुत्रोऽन्तरतो निधाय देवसेनायां पुरतः स्थापितः।
Verse 44
स्वयमंतर्हितेनैव स्कन्दमिन्द्रादिरक्षितम् । तच्छक्त्या क्रौञ्चभेदिन्या युधि कालाग्निकल्पया
स्वयमन्तर्हितेनैव स्कन्द इन्द्रादिभिः सुरैः संरक्षितः; तया क्रौञ्चभेदिन्या कालाग्निकल्पया शक्त्या स युधि विजयी बभूव।
Verse 45
छेदितं तारकस्यापि शिरश्शक्रभिया सह । स्तुतिं चक्रुर्विशेषेण हरिधातृमुखाः सुराः
तारकस्य शिरश्छिन्नं दृष्ट्वा शक्रभयमपि छिन्नम्; ततः हरिधातृमुखाः सुरा विशेषेण स्तुतिं चक्रुः।
Verse 46
तथा रक्षोधिपः साक्षाद्रावणो बलगर्वितः । उद्धरन्स्वभुजैर्दीर्घैः कैलासं गिरिमात्मनः
तथा रक्षोधिपः साक्षाद्रावणो बलगर्वितः; स्वभुजैर्दीर्घैः कैलासं स्वगिरिमात्मन उद्धर्तुं प्रववृते।
Verse 47
तदागो ऽसहमानस्य देवदेवस्य शूलिनः । पदांगुष्ठपरिस्पन्दान्ममज्ज मृदितो भुवि
तदागोऽसहमानस्य देवदेवस्य शूलिनः । पदाङ्गुष्ठपरिस्पन्दान्ममज्ज मृदितो भुवि ॥
Verse 48
बटोः केनचिदर्थेन स्वाश्रितस्य गतायुषः । त्वरयागत्य देवेन पादांतं गमितोन्तकः
बटोः केनचिदर्थेन स्वाश्रितस्य गतायुषः । त्वरयागत्य देवेन पादान्तं गमितोऽन्तकः ॥
Verse 49
स्ववाहनमविज्ञाय वृषेन्द्रं वडवानलः । सगलग्रहमानीतस्ततो ऽस्त्येकोदकं जगत्
स्ववाहनमविज्ञाय वृषेन्द्रं वडवानलः । सगलग्रहमानीतस्ततोऽस्त्येकोदकं जगत् ॥
Verse 50
अलोकविदितैस्तैस्तैर्वृत्तैरानन्दसुन्दरैः । अंगहारस्वसेनेदमसकृच्चालितं जगत्
अलोकविदितैस्तैस्तैर्वृत्तैरानन्दसुन्दरैः । अङ्गहारस्वसेनेदमसकृच्चालितं जगत् ॥
Verse 51
शान्त एव सदा सर्वमनुगृह्णाति चेच्छिवः । सर्वाणि पूरयेदेव कथं शक्तेन मोचयेत्
शिवः शान्तः सदा सर्वमनुगृह्णाति यद्यपि । सर्वान् पूरयते देवः कथं शक्त्या निरुध्यते ॥
Verse 52
अनादिकर्म वैचित्र्यमपि नात्र नियामकम् । कारणं खलु कर्मापि भवेदीश्वरकारितम्
अनादिकर्मवैचित्र्यं नात्रैव नियामकम् । कर्मापि कारणं प्रोक्तमीश्वरप्रेरितं यतः ॥
Verse 53
किमत्र बहुनोक्तेन नास्तिक्यं हेतुकारकम् । यथा ह्याशु निवर्तेत तथा कथय मारुत
किमत्र बहुनोक्तेन नास्तिक्यं हेतुकारणम् । यथा शीघ्रं निवर्तेत तथा ब्रूहि मरुत प्रभो ॥
Frequently Asked Questions
In the sampled opening, the chapter is framed less as a discrete mythic episode and more as a philosophical inquiry prompted by the sages’ confusion over Śiva–Śivā’s extraordinary deeds and their implications.
They function as theological markers of hierarchy: cosmic rulers like Brahmā operate through Śiva’s capacity to restrain and to bestow favor, whereas Śiva himself is not subject to any higher agent’s nigraha/anugraha.
The chapter foregrounds the niṣphala (actionless/transcendent) Śiva alongside a sakala/mūrta (manifest, embodied) principle, insisting that manifestation is upheld by Śiva without negating his intrinsic svātantrya.