अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace
अध्यायेऽस्मिन् वायुः ऋषीणां संशयं न नास्तिक्यं, किन्तु यथार्था जिज्ञासा इति स्वीकरोति, तथा प्रामाण्याधारितं निरूपणं कृत्वा सुसंस्कृतानां मोहापनोदनं प्रतिजानाति। ततः स प्रतिपादयति—शिवः परिपूर्णः, तस्मात् तस्य कर्तव्यभावो नास्ति; तथापि पशु–पाशलक्षणो जगत् ‘अनुग्राह्यः’ इति कथ्यते। समाधानं स्वभाव–स्वातन्त्र्याभ्यां—अनुग्रहः शिवस्य स्वस्वभावात् प्रवर्तते, न पात्रापेक्षया न बाह्याज्ञया। प्रभोः अनपेक्षत्वं, अनुग्राह्यस्य च परतन्त्रावस्था इति भेदः दर्श्यते; अनुग्रहं विना भुक्तिर्मुक्तिश्च न सिध्यति। शम्भोः किञ्चिदपि अज्ञानमूलं न, अज्ञानं तु बद्धदृष्टौ; अनुग्रहः शिवज्ञान/आदेशेन अज्ञाननिवृत्तिरिति व्याख्यायते। अन्ते निष्कल–सकलभावः सूचितः—शिवो निष्कलः सन् अपि देहधारिणां ज्ञानभक्त्युपायार्थं मूर्त्यात्मना शैवमूर्तिरूपेण उपलभ्यते।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । स्थने संशयितं विप्रा भवद्भिर्हेतुचोदितैः । जिज्ञासा हि न नास्तिक्यं साधयेत्साधुबुद्धिषु
वायुरुवाच—विप्राः, युक्तिहेतुप्रेरितैर्भवद्भिः स्थाने संशयितम्। साधुबुद्धिषु जिज्ञासा न नास्तिक्यं जनयति।
Verse 2
प्रमणमत्र वक्ष्यामि सताम्मोहनिवर्तकम् । असतां त्वन्यथाभावः प्रसादेन विना प्रभोः
अत्र प्रमाणं वक्ष्यामि सतां मोहनिवर्तकम्। असतां तु प्रभोः प्रसादं विना अन्यथाभाव एव जायते।
Verse 3
शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा । न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्
शिवस्य परिपूर्णस्य परानुग्रहमन्तरा न किंचिदपि कर्तव्यमिति साधु विनिश्चितम्।
Verse 4
स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि । अन्यथा निस्स्वभवेन न किमप्यनुगृह्यते
स्वभाव एव पर्याप्तः परानुग्रहकर्मणि; अन्यथा निःस्वभावेन न किमप्यनुगृह्यते।
Verse 5
परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत् । परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः
परं सर्वमनुग्राह्यं पशुपाशात्मकं जगत्; परस्यानुग्रहार्थं तु पत्युराज्ञासमन्वयः।
Verse 6
पतिराज्ञापकः सर्वमनुगृह्णाति सर्वदा । तदर्थमर्थस्वीकारे परतंत्रः कथं शिवः
पतिराज्ञापकः सर्वान् सर्वदा अनुगृह्णाति। तदर्थं द्रव्यस्वीकारे परतन्त्रः कथं शिवः॥
Verse 7
अनुग्राह्यनपेक्षो ऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः । अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थाननपेक्षत्वलक्षणः
अनुग्राह्यनपेक्षोऽस्ति न हि कश्चिदनुग्रहः। अतः स्वातन्त्र्यशब्दार्थोऽनपेक्षत्वलक्षणः॥
Verse 8
एतत्पुनरनुग्राह्यं परतंत्रं तदिष्यते । अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योरनन्वयात्
एतत् पुनरनुग्राह्यं परतन्त्रं तदिष्यते । अनुग्रहादृते तस्य भुक्तिमुक्त्योः अनन्वयात् ॥
Verse 9
मूर्तात्मनो ऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् । अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोर्न किंचिदिह विद्यते
मूर्तात्मनोऽप्यनुग्राह्या शिवाज्ञाननिवर्तनात् । अज्ञानाधिष्ठितं शम्भोः न किञ्चिदिह विद्यते ॥
Verse 10
येनोपलभ्यते ऽस्माभिस्सकलेनापि निष्कलः । स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरित्युपचर्यते
येनोपलभ्यतेऽस्माभिः सकलेनापि निष्कलः । स मूर्त्यात्मा शिवः शैवमूर्तिरिति उपचर्यते ॥
Verse 11
न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् । साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः
न ह्यसौ निष्कलः साक्षाच्छिवः परमकारणम् । साकारेणानुभावेन केनाप्यनुपलक्षितः ॥
Verse 12
प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् । न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा
प्रमाणगम्यतामात्रं तत्स्वभावोपपादकम् । न तावतात्रोपेक्षाधीरुपलक्षणमंतरा ॥
Verse 13
आत्मोपमोल्वणं साक्षान्मूर्तिरेव हि काचन । शिवस्य मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्तस्योपलक्षणम्
आत्मोपमं प्रत्यक्षं काचन मूर्तिरस्ति हि। शिवस्य सा मूर्तिर्मूर्त्यात्मा परस्य तस्योपलक्षणम् ॥
Verse 14
यथा काष्ठेष्वनारूढो न वह्निरुपलभ्यते । एवं शिवो ऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः
यथा काष्ठेष्वनारूढो वह्निर्नोपलभ्यते। एवं शिवोऽपि मूर्त्यात्मन्यनारूढ इति स्थितिः ॥
Verse 15
यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम् । नाग्निरानीयते तद्वत्पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः
यथाग्निमानयेत्युक्ते ज्वलत्काष्ठादृते स्वयम्। नाग्निरानीयते तद्वत् पूज्यो मूर्त्यात्मना शिवः ॥
Verse 16
अत एव हि पूजादौ मूर्त्यात्मपरिकल्पनम् । मूर्त्यात्मनि कृतं साक्षाच्छिव एव कृतं यतः
अत एव पूजादौ देवस्य मूर्तिरूपं स्वात्मभावं च परिकल्पयेत्। यत् किञ्चिद् मूर्त्यात्मनि समर्प्यते क्रियते वा, तत् साक्षात् शिवायैव कृतं भवति।
Verse 17
लिंगादावपि तत्कृत्यमर्चायां च विशेषतः । तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन शिवो ऽस्माभिरुपास्यते
लिङ्गादिष्वपि तदेव कर्तव्यं, अर्चायां तु विशेषतः। तत्तन्मूर्त्यात्मभावेन वयं शिवं समुपास्महे।
Verse 18
यथानुगृह्यते सो ऽपि मूर्त्यात्मा पारमेष्ठिना । तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन पशवो वयम्
यथा पारमेष्ठिना ब्रह्मणा स मूर्त्यात्मा अनुगृह्यते, तथा मूर्त्यात्मनिष्ठेन शिवेन वयं पशवोऽपि अनुगृह्यामहे।
Verse 19
लोकानुग्रहणायैव शिवेन परमेष्ठिना । सदाशिवादयस्सर्वे मूर्त्यात्मनो ऽप्यधिष्ठिताः
लोकानुग्रहणायैव परमेष्ठिना शिवेन सदाशिवादयः सर्वे मूर्त्यात्मनोऽपि अधिष्ठिताः, तेनैव नियोजिताः शक्तिमन्तश्च।
Verse 20
आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः । तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु शिवान्वयः
आत्मनामेव भोगाय मोक्षाय च विशेषतः तत्त्वातत्त्वस्वरूपेषु मूर्त्यात्मसु सर्वत्र शिवान्वयः।
Verse 21
भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखात्मको मतः । न च कर्म शिवो ऽस्तीति तस्य भोगः किमात्मकः
भोगः कर्मविपाकात्मा सुखदुःखस्वरूपो मतः। शिवस्तु कर्मरहितो नास्ति कर्म तस्मिन्; तस्य भोगः किमात्मको भवेत्॥
Verse 22
सर्वं शिवो ऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन । निगृह्णतां तु ये दोषाश्शिवे तेषामसंभवात्
सर्वं शिवोऽनुगृह्णाति न निगृह्णाति किंचन। निग्रहकर्तॄणां ये दोषाः, शिवे तेषामसंभवात्॥
Verse 23
ये पुनर्निग्रहाः केचिद्ब्रह्मादिषु निदर्शिताः । ते ऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना
ये पुनर्निग्रहाः केचिद् ब्रह्मादिषु निदर्शिताः। तेऽपि लोकहितायैव कृताः श्रीकण्ठमूर्तिना॥
Verse 24
ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः । श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति
ब्रह्माण्डस्याधिपत्यं हि श्रीकण्ठस्य न संशयः। श्रीकण्ठाख्यां शिवो मूर्तिं क्रीडतीमधितिष्ठति॥
Verse 25
सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम् । ततस्तेपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः
सदोषा एव देवाद्या निगृहीता यथोदितम्। ततस्तेऽपि विपाप्मानः प्रजाश्चापि गतज्वराः॥
Verse 26
निग्रहो ऽपि स्वरूपेण विदुषां न जुगुप्सितः । अत एव हि दण्ड्येषु दण्डो राज्ञां प्रशस्यते
निग्रहः स्वभावतः विदुषां न जुगुप्सितः; अत एव दण्ड्येषु राजदण्डः प्रशस्यते।
Verse 27
यत्सिद्धिरीश्वरत्वेन कार्यवर्गस्य कृत्स्नशः । न स चेदीशतां कुर्याज्जगतः कथमीश्वरः
ईश्वरत्वसिद्धिः कार्यवर्गस्य कृत्स्नशोऽधिकारः; स चेन्न जगति ईशतां कुर्यात् कथं स ईश्वरः।
Verse 28
ईशेच्छा च विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम् । आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्
ईशेच्छा विधातृत्वं विधेराज्ञापनं परम्। आज्ञावश्यमिदं कुर्यान्न कुर्यादिति शासनम्॥
Verse 29
तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम् । विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते
तच्छासनानुवर्तित्वं साधुभावस्य लक्षणम्। विपरीतसमाधोः स्यान्न सर्वं तत्तु दृश्यते॥
Verse 30
साधु संरक्षणीयं चेद्विनिवर्त्यमसाधु यत् । निवर्तते च सामादेरंते दण्डो हि साधनम्
साधूनां संरक्षणार्थं यदसाधु तन्निवार्यम्। सामादिभिर्न निवर्तेत्तदा दण्डोऽन्ते साधनं हि॥
Verse 31
हितार्थलक्षणं चेदं दण्डान्तमनुशासनम् । अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते
हितार्थलक्षणं ह्येतद्दण्डान्तमनुशासनम्। अतो यद्विपरीतं तदहितं संप्रचक्षते॥
Verse 32
हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम् । स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्
हिते सदा निषण्णानामीश्वरस्य निदर्शनम्। स कथं दुष्यते सद्भिरसतामेव निग्रहात्॥
Verse 33
अयुक्तकारिणो लोके गर्हणीयाविवेकिता । यदुद्वेजयते लोकन्तदयुक्तं प्रचक्षते
अयुक्तकारिणो लोके गर्ह्याः स्युरविवेकिनः । यल्लोकमुद्वेजयति तदयुक्तमिति कथ्यते ॥
Verse 34
सर्वो ऽपि निग्रहो लोके न च विद्वेषपूर्वकः । न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं यो निगृह्याति शिक्षयेत्
सर्वोऽपि निग्रहो लोके न द्वेषपूर्वक उच्यते । न हि द्वेष्टि पिता पुत्रं निगृह्णाति यः शिक्षयेत् ॥
Verse 35
माध्यस्थेनापि निग्राह्यान्यो निगृह्णाति मार्गतः । तस्याप्यवश्यं यत्किंचिन्नैर्घृण्यमनुवर्तते
माध्यस्थेनापि निग्राह्यो यो निगृह्यते यथाविधि । तस्यापि किञ्चिन्नैर्घृण्यं अवश्यं सह वर्तते ॥
Verse 36
अन्यथा न हिनस्त्येव सदोषानप्यसौ परान् । हिनस्ति चायमप्यज्ञान्परं माध्यस्थ्यमाचरन्
अन्यथा स न कदाचन परान् हिनस्ति, दोषवन्तोऽपि ये स्युः। किन्तु परममाध्यस्थ्यमाचरन् अयं निर्दोषान् अज्ञानांश्चापि हिनस्ति॥
Verse 37
तस्माद्दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वाणो यः सनिर्घृणः । इति निर्बंधयंत्येके नियमो नेति चापरे
तस्माद् दुःखात्मिकां हिंसां कुर्वन् योऽसौ सनिर्घृणः। इति केचिद् निर्बन्धयन्ति—नियमोऽयम् इति; अपरे तु—नायं नियम इति वदन्ति॥
Verse 38
निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः । न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका
निदानज्ञस्य भिषजो रुग्णो हिंसां प्रयुंजतः । न किंचिदपि नैर्घृण्यं घृणैवात्र प्रयोजिका ॥
Verse 39
घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु । तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः
घृणापि न गुणायैव हिंस्रेषु प्रतियोगिषु । तादृशेषु घृणी भ्रान्त्या घृणान्तरितनिर्घृणः ॥
Verse 40
उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु । शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते
उपेक्षापीह दोषाह रक्ष्येषु प्रतियोगिषु । शक्तौ सत्यामुपेक्षातो रक्ष्यस्सद्यो विपद्यते ॥
Verse 41
सर्पस्यास्यगतम्पश्यन्यस्तु रक्ष्यमुपेक्षते । दोषाभासान्समुत्प्रेक्ष्य फलतः सो ऽपि निर्घृणः
सर्पं समीपे दृश्यापि यः रक्ष्यं रक्षितुं उपेक्षते, दोषाभासान् समुत्प्रेक्ष्य, स फलतः निर्घृण एव भवति।
Verse 42
तस्माद्घृणा गुणायैव सर्वथेति न संमतम् । संमतं प्राप्तकामित्वं सर्वं त्वन्यदसम्मतम्
तस्माद् घृणा सर्वथा गुणायैव इति न संमतम्; संमतं तु प्राप्तकामित्वं, अन्यत् सर्वम् असंमतम्।
Verse 43
अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम् । इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात्
अग्नावपि समाविष्टं ताम्रं खलु सकालिकम् । इति नाग्निरसौ दुष्येत्ताम्रसंसर्गकारणात् ॥
Verse 44
नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते । अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते
नाग्नेरशुचिसंसर्गादशुचित्वमपेक्षते । अशुचेस्त्वग्निसंयोगाच्छुचित्वमपि जायते ॥
Verse 45
एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत् । शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति
एवं शोध्यात्मसंसर्गान्न ह्यशुद्धः शिवो भवेत् । शिवसंसर्गतस्त्वेष शोध्यात्मैव हि शुध्यति ॥
Verse 46
अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहो ऽग्नेरेव नायसः । मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम्
अयस्यग्नौ समाविष्टे दाहोऽग्नेरेव नायसः । मूर्तात्मन्येवमैश्वर्यमीश्वरस्यैव नात्मनाम् ॥
Verse 47
न हि काष्ठं ज्वलत्यूर्ध्वमग्निरेव ज्वलत्यसौ । काष्ठस्यांगारता नाग्नेरेवमत्रापि योज्यताम्
न हि काष्ठं ज्वलति; अग्निरेव ज्वलति। काष्ठस्य अङ्गारता न अग्नेः परिवर्तनम्; एवमेवात्रापि योज्यताम्।
Verse 48
अत एव जगत्यस्मिन्काष्ठपाषाणमृत्स्वपि । शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते
अत एव जगति अस्मिन् काष्ठपाषाणमृदादिष्वपि शिवावेशवशादेव शिवत्वमुपचर्यते।
Verse 49
मैत्र्यादयो गुणा गौणास्तस्मात्ते भिन्नवृत्तयः । तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च
मैत्र्यादयो गुणा गौणाः; तस्मात् ते भिन्नवृत्तयः। तैर्गुणैरुपरक्तानां दोषाय च गुणाय च।
Verse 50
यत्तु गौणमगौणं च तत्सर्वमनुगृह्णतः । न गुणाय न दोषाय शिवस्य गुणवृत्तयः
यत्तु गौणमगौणं च यदुक्तं तत्सर्वं स अनुगृह्णाति। तथापि शिवस्य गुणवृत्तयो न गुणाय न दोषाय; स नित्यं निरलेपः॥
Verse 51
न चानुग्रहशब्दार्थं गौणमाहुर्विपश्चितः । संसारमोचनं किं तु शैवमाज्ञामयं हितम्
अनुग्रहशब्दार्थं गौणं नाहुर्विपश्चितः। संसारमोचनं तु शैवमाज्ञामयं हितम्॥
Verse 52
हितं तदाज्ञाकरणं यद्धितं तदनुग्रहः । सर्वं हिते नियुञ्जावः सर्वानुग्रहकारकः
तस्याज्ञाकरणमेव हितं, यद्धितं तदेवानुग्रहः। अतः सर्वं हिते नियुञ्ज्महे, स हि सर्वानुग्रहकारकः।
Verse 53
यस्तूपकारशब्दार्थस्तमप्याहुरनुग्रहम् । तस्यापि हितरूपत्वाच्छिवः सर्वोपकारकः
य उपकारशब्दार्थः स एव अनुग्रह इत्यपि कथ्यते। स च हितरूपत्वात् शिवः स्वभावतः सर्वोपकारकः।
Verse 54
हिते सदा नियुक्तं तु सर्वं चिदचिदात्मकम् । स्वभावप्रतिबन्धं तत्समं न लभते हितम्
हिते सदा नियुक्तं सर्वं चिदचिदात्मकम्। स्वभावप्रतिबन्धेन तत्तुल्यं हितं न लभते।
Verse 55
यथा विकासयत्येव रविः पद्मानि भानुभिः । समं न विकसन्त्येव स्वस्वभावानुरोधतः
यथा रविः स्वभानुभिः पद्मानि विकासयति, तथापि तानि सर्वाणि समं न विकसन्ति, स्वस्वभावानुरोधतः; तथा जीवेषु अपि अनुग्रहबोधयोः फलम् योग्यतानुसारमेव भवति।
Verse 56
स्वभावो ऽपि हि भावानां भाविनो ऽर्थस्य कारणम् । न हि स्वभावो नश्यन्तमर्थं कर्तृषु साधयेत्
स्वभावोऽपि हि भावानां भाविनोऽर्थस्य कारणं भवति; किन्तु नश्यन्तम् अस्थिरम् अर्थं स्वभावः कर्तृषु कृतार्थतया न साधयेत्।
Verse 57
सुवर्णमेव नांगारं द्रावयत्यग्निसंगमः । एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्
सुवर्णमेव नाङ्गारं द्रावयत्यग्निसङ्गमः। एवं पक्वमलानेव मोचयेन्न शिवपरान्॥
Verse 58
यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम् । विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रस्सन्ततो भवेत्
यद्यथा भवितुं योग्यं तत्तथा न भवेत्स्वयम्। विना भावनया कर्ता स्वतन्त्रः सन्ततो न भवेत्॥
Verse 59
स्वभावविमलो यद्वत्सर्वानुग्राहकश्शिवः । स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः
स्वभावविमलः सर्वानुग्राहकः शिवः। स्वभावमलिनास्तद्वदात्मनो जीवसंज्ञिताः॥
Verse 60
अन्यथा संसरन्त्येते नियमान्न शिवः कथम् । कर्ममायानुबन्धोस्य संसारः कथ्यते बुधैः
अन्यथा कथं शिवे नियन्तरि न सति एते प्राणिनः संसारे भ्रमेरन्? कर्ममायासम्बन्धजन्यं बन्धनमेव संसार इति बुधाः कथयन्ति।
Verse 61
अनुबन्धो ऽयमस्यैव न शिवस्येति हेतुमान् । स हेतुरात्मनामेव निजो नागन्तुको मलः
अयमनुबन्धो जीवस्यैव, न शिवस्य—इति हेतुमन्तो वदन्ति। बन्धहेतुः स्वात्मन एव निजो मलः; न तु बाह्यतः नव आगन्तुकः।
Verse 62
आगन्तुकत्वे कस्यापि भाव्यं केनापि हेतुना । यो ऽयं हेतुरसावेकस्त्वविचित्रस्वभावतः
आगन्तुकत्वं यत्कस्यापि कथ्यते हेतुना विना न भवेत् । स हेतुरेकोऽविचित्रस्वभावो न तदागन्तुकतां स्वयमेव व्याचष्टे ॥
Verse 63
आत्मतायाः समत्वे ऽपि बद्धा मुक्ताः परे यतः । बद्धेष्वेव पुनः केचिल्लयभोगाधिकारतः
आत्मतायाः समत्वेऽपि बद्धमुक्तविभेदता । परेण शिवेनैव नियता; बद्धेष्वपि पुनः केचित् लयभोगाधिकारतः ॥
Verse 64
ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः । केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः
ज्ञानैश्वर्यादिवैषम्यं भजन्ते सोत्तराधराः । केचिन्मूर्त्यात्मतां यान्ति केचिदासन्नगोचराः ॥
Verse 65
मूर्त्यात्मसु शिवाः केचिदध्वनां मूर्धसु स्थिताः । मध्ये महेश्वरा रुद्रास्त्वर्वाचीनपदे स्थिताः
मूर्त्यात्मसु केचित् शिवाः अध्वनां मूर्धसु स्थिताः । मध्ये महेश्वरा रुद्राः त्वर्वाचीनपदे स्थिताः ॥
Verse 66
आसन्ने ऽपि च मायायाः परस्मात्कारणात्त्रयम् । तत्राप्यात्मा स्थितो ऽधस्तादन्तरात्मा च मध्यतः
आसन्नायामपि मायायां परस्मात् कारणात् त्रयम् उदेति। तत्रापि जीवात्मा अधस्तात् स्थितः, अन्तरात्मा तु मध्ये प्रतिष्ठितः, अन्तःप्रकाशकः नियन्ता च।
Verse 67
परस्तात्परमात्मेति ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । वर्तन्ते वसवः केचित्परमात्मपदाश्रयाः
परस्तात् परमात्मपदे स्थिताः ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः। स्वस्वकार्येषु वर्तन्ते; तथा केचित् वसवोऽपि परमात्मपदाश्रयाः॥
Verse 68
अन्तरात्मपदे केचित्केचिदात्मपदे तथा । शान्त्यतीतपदे शैवाः शान्ते माहेश्वरे ततः
अन्तरात्मपदे केचित्, केचिदात्मपदे तथा। शान्त्यतीतपदे शैवाः; ततः शान्ते माहेश्वरे पदे॥
Verse 69
विद्यायान्तु यथा रौद्राः प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः । निवृत्तौ च तथात्मानो ब्रह्मा ब्रह्मांगयोनयः
विद्यायां रौद्राः प्रभवन्ति, प्रतिष्ठायां तु वैष्णवाः। निवृत्तौ तथात्मानः; ब्रह्मा तु ब्रह्माङ्गयोनयः सृजति॥
Verse 70
देवयोन्यष्टकं मुख्यं मानुष्यमथ मध्यमम् । पक्ष्यादयो ऽधमाः पञ्चयोनयस्ताश्चतुर्दश
चतुर्दशसु योनिषु देवयोन्यष्टकं मुख्यं, मानुष्यं मध्यमं स्मृतम्। पक्ष्यादयः पञ्च योनयः अधमाः परिकीर्तिताः॥
Verse 71
उत्तराधरभावो ऽपि ज्ञेयस्संसारिणो मलः । यथामभावो मुक्तस्य पूर्वं पश्चात्तु पक्वता
उत्तराधरभावोऽपि ज्ञेयः संसारिणो मलः। मुक्तस्य तु यथामभावः; पूर्वं अपक्वता, पश्चात् पक्वता॥
Verse 72
मलो ऽप्यामश्च पक्वश्च भवेत्संसारकारणम् । आमे त्वधरता पुंसां पक्वे तूत्तरता क्रमात्
मलोऽपि आमश्च पक्वश्च संसारकारणं भवेत्। आमे पुंसाम् अधरतां नयति, पक्वे तु क्रमात् उत्तरतां नयति।
Verse 73
त्रिमलास्त्वधमा ज्ञेया यथोत्तरमधिष्ठिताः । त्रिमलानधितिष्ठंति द्विमलैकमलाः क्रमात्
त्रिमलोपेताः प्राणिनोऽधमाः ज्ञेयाः, यथोत्तरं मलाधिष्ठानवृद्ध्या। क्रमशो द्विमलाः एकमलाश्च त्रिमलभावं नाधितिष्ठन्ति, ततोऽध्वानं समुत्तरन्ति।
Verse 74
इत्थमौपाधिको भेदो विश्वस्य परिकल्पितः । एकद्वित्रिमलान्सर्वाञ्छिव एको ऽधितिष्ठति
एवं विश्वस्यौपाधिकः भेदः परिकल्पितः। एकद्वित्रिमलान् सर्वान् शिव एक एव अधितिष्ठति।
Verse 75
अशिवात्मकमप्येतच्छिवेनाधिष्ठितं यथा । अरुद्रात्मकमित्येवं रुद्रैर्जगदधिष्ठितम्
अशिवात्मकमपि एतज्जगत् शिवेनैव यथाधिष्ठितम्। तथा अरुद्रात्मकमिति कथ्यमानमपि जगद् रुद्रैः अधिष्ठितं धार्यते।
Verse 76
अण्डान्ता हि महाभूमिश्शतरुद्राद्यधिष्ठिता । मायान्तमन्तरिक्षं तु ह्यमरेशादिभिः क्रमात्
अण्डान्तर्गतायां महाभूमौ शतरुद्रादय एव रुद्रा अधिष्ठातारः। मायापर्यन्तं तु अन्तरिक्षं क्रमशोऽमरेशेन्द्रादिभिर्देवाधिपैः परिपालितम्॥
Verse 77
अंगुष्ठमात्रपर्यन्तैस्समंतात्संततं ततम् । महामायावसाना द्यौर्वाय्वाद्यैर्भुवनाधिपैः
अङ्गुष्ठमात्रपर्यन्तं समन्तात् सततं ततम्। महामायावसानात् परं द्यौर्लोकः वाय्वादिभिर्भुवनाधिपैः अधिष्ठितः॥
Verse 78
अनाश्रितान्तैरध्वान्तर्वर्तिभिस्समधिष्ठिताः । ते हि साक्षाद्दिविषदस्त्वन्तरिक्षसदस्तथा
अनाश्रितान्तैः अध्वान्तर्वर्तिभिः समधिष्ठिताः। ते हि साक्षाद् दिविषदः, तथा अन्तरिक्षसदश्च॥
Verse 79
पृथिवीपद इत्येवं देवा देवव्रतैः स्तुता । एवन्त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैरेव पृथक्पृथक्
एवं देवव्रतैर्देवैः सा ‘पृथिवीपद’ इति स्तुता। तथैव त्रिभिर्मलैरामैः पक्वैश्च पृथक्पृथक् जीवः बद्धो भवति॥
Verse 80
निदानभूतैस्संसाररोगः पुंसां प्रवर्तते । अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव न चापरम्
निदानभूतैः कारणैः पुंसां संसाररोगः प्रवर्तते। अस्य रोगस्य भैषज्यं ज्ञानमेव, न चापरम्॥
Verse 81
भिषगाज्ञापकः शम्भुश्शिवः परमकारणम् । अदुःखेना ऽपि शक्तो ऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः
भिषगाज्ञापकः शम्भुः शिवः परमकारणम्। अदुःखेनाऽपि शक्तोऽसौ पशून्मोचयितुं शिवः॥
Verse 82
कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा । दुःखमेव हि सर्वो ऽपि संसार इति निश्चितम्
कथं दुःखं करोतीति नात्र कार्या विचारणा। दुःखमेव हि सर्वोऽपि संसार इति निश्चितम्॥
Verse 83
कथं दुःखमदुःखं स्यात्स्वभावो ह्यविपर्ययः । न हि रोगी ह्यरोगी स्याद्भिषग्भैषज्यकारणात्
कथं दुःखमदुःखं स्यात् स्वभावो ह्यविपर्ययः। न हि रोगी ह्यरोगी स्याद् भिषग्भैषज्यकारणात्॥
Verse 84
रोगार्तं तु भिषग्रोगाद्भैषजैस्सुखमुद्धरेत् । एवं स्वभावमलिनान्स्वभावाद्दुःखिनः पशून्
यथा भिषक् रोगपीडितं जनं भैषज्यैः दुःखात् उद्धरेत् सुखं नयति, तथा स्वभावमलिनान् स्वभावदुःखितान् पशून् बन्धजीवान् प्रभुः कृपया दुःखात् समुद्धरति।
Verse 85
स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः । न भिषक्कारणं रोगे शिवः संसारकारणम्
स्वाज्ञौषधविधानेन दुःखान्मोचयते शिवः। न भिषक् कारणं रोगे, शिवः संसारकारणम्॥
Verse 86
इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते । दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथन्तत्कारणं शिवः
इत्येतदपि वैषम्यं न दोषायास्य कल्पते । दुःखे स्वभावसंसिद्धे कथं तत्कारणं शिवः ॥
Verse 87
स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यमून् । संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम्
स्वाभाविको मलः पुंसां स हि संसारयत्यसून् । संसारकारणं यत्तु मलं मायाद्यचेतनम् ॥
Verse 88
तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा । यथा मणिरयस्कांतस्सान्निध्यादुपकारकः
तत्स्वयं न प्रवर्तेत शिवसान्निध्यमन्तरा । यथा मणिरयस्कान्तः सान्निध्यादुपकारकः ॥
Verse 89
अयसश्चलतस्तद्वच्छिवो ऽप्यस्येति सूरयः । न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम्
अयसश्चलतस्तद्वच्छिवोऽप्यस्येति सूरयः । न निवर्तयितुं शक्यं सान्निध्यं सदकारणम् ॥
Verse 90
अधिष्ठाता ततो नित्यमज्ञातो जगतश्शिवः । न शिवेन विना किंचित्प्रवृत्तमिह विद्यते
ततः स नित्याधिष्ठाता जगतः शिवोऽज्ञात एव स्थितः । शिवं विना न किञ्चिदिह प्रवर्तते न च विद्यते ॥
Verse 91
तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति । शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी
तत्प्रेरितमिदं सर्वं तथापि न स मुह्यति। शक्तिराज्ञात्मिका तस्य नियन्त्री विश्वतोमुखी॥
Verse 92
तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति । अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः
तया ततमिदं शश्वत्तथापि स न दुष्यति। अनिदं प्रथमं सर्वमीशितव्यं स ईश्वरः॥
Verse 93
ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति । यो ऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनष्यति दुर्मतिः
ईशनाच्च तदीयाज्ञा तथापि स न दुष्यति। योऽन्यथा मन्यते मोहात्स विनश्यति दुर्मतिः॥
Verse 94
तच्छक्तिवैभवादेव तथापि स न दुष्यति । एतस्मिन्नंतरे व्योम्नः श्रुताः वागरीरिणी
तस्याः शक्तेर्वैभवमात्रेण तथापि स न लिप्यते । एतस्मिन्नन्तरे व्योम्नि वागश्रूयत शरीरिणी ॥
Verse 95
सत्यमोममृतं सौम्यमित्याविरभवत्स्फुटम् । ततो हृष्टतराः सर्वे विनष्टाशेषसंशयाः
सत्यॐ अमृतं सौम्यमिति स्फुटमाविरभूत् वचः । ततः सर्वेऽतिहृष्टाः स्युः विनष्टाशेषसंशयाः ॥
Verse 96
मुनयो विस्मयाविष्टाः प्रेणेमुः पवनं प्रभुम् । तथा विगतसन्देहान्कृत्वापि पवनो मुनीन्
मुनयो विस्मयाविष्टाः पवनं प्रभुं प्रेणेमुः; पवनोऽपि तेषां सन्देहान् विगम्य, मुनीन् प्रत्यनुजग्राह।
Verse 97
नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वैवमब्रवीत् । वायुरुवाच्व । परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते
नैते प्रतिष्ठितज्ञाना इति मत्वा एवम् अब्रवीत्। वायुरुवाच—परोक्षमपरोक्षं च द्विविधं ज्ञानमिष्यते।
Verse 98
परोक्षमस्थिरं प्राहुरपरोक्षं तु सुस्थिरम् । हेतूपदेशगम्यं यत्तत्परोक्षं प्रचक्षते
परोक्षमस्थिरं प्राहुः, अपरोक्षं तु सुस्थिरम्; हेतूपदेशगम्यं यत्, तत् परोक्षं प्रचक्षते।
Verse 99
अपरोक्षं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानाद्भविष्यति । नापरोक्षादृते मोक्ष इति कृत्वा विनिश्चयम्
अपरोक्शं पुनः श्रेष्ठादनुष्ठानादेव भविष्यति। अपरोक्षं विना मोक्षो नास्तीति कृत्वा दृढं विनिश्चयम्, तस्मिन्नेव निश्चये स्थिरो भवेत्॥
Verse 100
श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः
श्रेष्ठानुष्ठानसिद्ध्यर्थं प्रयतध्वमतन्द्रिताः। सावधानाः सदा भूत्वा प्रमादं परिवर्जयत॥
Frequently Asked Questions
This chapter is primarily doctrinal rather than event-driven; it centers on a philosophical resolution of the sages’ doubt about how Śiva’s grace operates despite His completeness and autonomy.
Anugraha is treated as the decisive condition for bhukti and mukti in the bound state: without grace, the dependent (anugrāhya) cannot attain enjoyment or liberation, because grace functions as the removal of ajñāna.
The niṣkala–sakala relation is emphasized: though Śiva is ultimately niṣkala, He is pragmatically approached as mūrtyātmā (Śaiva mūrti) through which the transcendent is apprehended by embodied beings.