सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)
अध्यायेऽस्मिन् वायुः सर्गस्य तात्त्विकं विभागं वर्णयति। ब्रह्मणः सृष्ट्यभिलाषात् तमोजातो मोहः क्रमशः तमोमोहः, महामोहः, तामिस्रः, अन्धः इति चतुर्धा प्रादुर्भवति, स पञ्चविधायाः अविद्यायाः स्वरूपत्वेन निर्दिश्यते। ततः सृष्टिः स्रोतोभिः स्तरशः प्रकटते—प्रथमं मुख्यम्/स्थावरं जड-आवृतं बाधितं च; अनन्तरं तिर्यक्स्रोतः पशुसर्गः अन्तःप्रकाशयुक्तः बहिरावरण-भ्रान्तिचेष्टाभिः; ऊर्ध्वस्रोतः देवसर्गः प्रसाद-हर्ष-सत्त्वप्रधानः; अर्वाक्स्रोतः मनुष्यसर्गः साधकत्वेनोक्तोऽपि दुःखबन्धनातिशययुक्तः। अपि च अनुग्रहसर्गः चतुर्विधः—विपर्ययः, शक्तिः, तुष्टिः, सिद्धिः। अन्ते नवसर्गाः प्रमाणतः कथ्यन्ते—त्रयः प्राकृताः (महत्, तन्मात्र/भूत, वैकारिक/ऐन्द्रियक) तथा पञ्च वैकृताः मुख्या-स्थावरादारभ्य, नवमः कौमारः; एवं गुणप्राधान्येन ज्ञान-धर्मसामर्थ्यस्य क्रमः प्रदर्श्यते।
Shlokas
Verse 1
पद्भ्यां चाश्वान्समातंगान् शरभान् गवयान्मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः
पद्भ्यां चाश्वान् समातङ्गान् शरभान् गवयान् मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यङ्कूनन्याश्च जातयः ॥
Verse 3
पञ्चधा ऽवस्थितः सर्गो ध्यायतस्त्वभिमानिनः । सर्वतस्तमसातीव बीजकुम्भवदावृतः । बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ एव च । तस्मात्तेषां वृता बुद्धिर्मुखानि करणानि च
पञ्चधा व्यवस्थितः सर्गोऽभिमानिनो ध्यायत एव स्थितः। सर्वतः घनतमसा बीजकुम्भवदावृतः; बहिरन्तश्चाप्रकाशः स्तब्धो निःसंज्ञ इव च। तस्मात्तेषां बुद्धिर्मुखानि करणानि च संवृतानि प्रतिबद्धानि।
Verse 5
तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः । तं दृष्ट्वाऽसाधकं ब्रह्मा प्रथमं सर्गमीदृशम् । अप्रसन्नमना भूत्वा द्वितीयं सो ऽभ्यमन्यत । तस्याभिधायतः सर्गं तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत
तस्मात्ते संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः। तं प्रथमं सर्गमीदृशमसाधकं दृष्ट्वा ब्रह्मा मनसाऽप्रसन्नो भूत्वा द्वितीयं सर्गमभ्यमन्यत। तस्य सर्गस्याभिधाने तिर्यक्स्रोतो नाम प्रवाहः प्रादुरभवत्।
Verse 7
अन्तःप्रकाशास्तिर्यंच आवृताश्च बहिः पुनः । पश्वात्मानस्ततो जाता उत्पथग्राहिणश्च ते । तमप्यसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत । तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गस्तु सात्त्विकः
अन्तःप्रकाशास्तिर्यञ्चो बहिरावृताः पुनः। ततो जाताः पश्वात्मानोऽपथग्राहिण एव ते। तमपि सर्गमसाधकं ज्ञात्वा सर्गमन्यममन्यत। तदोर्ध्वस्रोतसो वृत्तो देवसर्गः सात्त्विकः।
Verse 9
ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः । प्रकाशा बहिरन्तश्चस्वभावादेव संज्ञिताः । ततो ऽभिध्यायतोव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः । मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः
ते सुखप्रीतिबहुला बहिरन्तश्च नावृताः। स्वभावादेव बहिरन्तश्च प्रकाशा इति संज्ञिताः। ततोऽभिध्यायतೋऽव्यक्तादर्वाक्स्रोतः साधकः प्रादुरभवत्। मनुष्यनामा सञ्जातः सर्गो दुःखसमुत्कटः।
Verse 11
प्रकाशाबहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजो ऽधिकाः । पञ्चमोनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः । विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्यासिद्ध्या तथैव च । ते ऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः
प्रकाशा बहिरन्तस्ते तमोद्रिक्ता रजोऽधिकाः। पञ्चमोऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्धा संव्यवस्थितः—विपर्ययेण शक्त्या च तुष्ट्या सिद्ध्या तथैव च। तेऽपरिग्राहिणः सर्वे संविभागरताः पुनः।
Verse 13
खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः । प्रथमो महतः सर्गो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गः स उच्यते । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्ग ऐन्द्रियकः स्मृतः
खादनाश्चाप्यशीलाश्च भूताद्याः परिकीर्तिताः। महतः सर्गः प्रथमः ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। तन्मात्रसर्गो द्वितीयः स भूतसर्ग इति स्मृतः। वैकारिकस्तृतीयः सर्ग ऐन्द्रियकः प्रकीर्तितः॥
Verse 15
इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतो ऽबुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्रोतस्तु यः प्रोक्तस्तिर्यग्योनिः स पञ्चमः । तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः
इत्येष प्रकृतेः सर्गः सम्भृतोऽबुद्धिपूर्वकः। मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु स्थावराः मुख्या इति स्मृताः। तिर्यक्स्रोतः पञ्चमः स तिर्यग्योनिरुदाहृतः। तदूर्ध्वस्रोतसः षष्ठो देवसर्गः प्रकीर्तितः॥
Verse 17
ततो ऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमो ऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः । प्राकृताश्च त्रयः पूर्वे सर्गास्ते ऽबुद्धिपूर्वकाः । बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः
ततोऽर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः। अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः कौमारो नवमः स्मृतः। प्राकृतास्त्रयः पूर्वे सर्गास्तेऽबुद्धिपूर्वकाः। बुद्धिपूर्वं प्रवर्तन्ते मुख्याद्याः पञ्च वैकृताः॥
Verse 19
अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान् । सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम् । ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः । सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः
अग्रे ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्। सनन्दं सनकञ्चैव विद्वांसञ्च सनातनम्। ऋभुं सनत्कुमारञ्च पूर्वमेव प्रजापतिः। सर्वे ते योगिनो ज्ञेया वीतरागा विमत्सराः॥
Verse 21
ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम् । तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु । स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः । तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत
ईश्वरासक्तमनसो न चक्रुः सृष्टये मतिम्। तेषु सृष्ट्यनपेक्षेषु गतेषु सनकादिषु। स्रष्टुकामः पुनर्ब्रह्मा तताप परमं तपः। तस्यैवं तप्यमानस्य न किंचित्समवर्तत॥
Verse 23
ततो दीर्घेण कालेन दुःखात्क्रोधो व्यजायत । क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां प्रापतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्यो ऽश्रुबिन्दुभ्यो भूताः प्रेतास्तदाभवन् । सर्वांस्तानश्रुजान्दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिंदत
ततो दीर्घकालेन शोकात् क्रोधः समुत्थितः। क्रोधाविष्टस्य नेत्राभ्यां अश्रुबिन्दवः पपातुः। तैरेवाश्रुबिन्दुभिः क्षणात् भूताः प्रेताश्चाभवन्। तानश्रुजान् समालोक्य ब्रह्मा स्वात्मानमविन्दत्।
Verse 25
तस्य तीव्रा ऽभवन्मूर्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा । मूर्छितस्तु जहौ प्राणान्क्रोधाविष्टः प्रजापतिः । ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान्नीललोहितः । प्रसादमतुलं कर्तुं प्रादुरासीत्प्रभोर्मुखात्
तस्य क्रोधामर्षसमुद्भवा तीव्रा मूर्छा समजायत। क्रोधाविष्टः प्रजापतिः मूर्छितः प्राणान् जहौ। ततः प्राणेश्वरो रुद्रो भगवान् नीललोहितः। प्रभोर्मुखात् अतुलप्रसादार्थं प्रादुरभवत्।
Verse 27
दशधा चैकधा चक्रे स्वात्मानं प्रभुरीश्वरः । ते तेनोक्ता महात्मानो दशधा चैकधा कृताः । यूयं सृष्टा मया वत्सा लोकानुग्रहकारणात् । तस्मात्सर्वस्य लोकस्य स्थापनाय हिताय च
प्रभुरीश्वरः स्वात्मानं दशधा चैकधा चकार। तेनोक्ताः महात्मानः दशधा चैकधा अभवन्। ‘लोकानुग्रहहेतोः वत्सा यूयं मया सृष्टाः। तस्मात् सर्वलोकस्य स्थापनाय हिताय च’ इति।
Verse 29
प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः । एवमुक्ताश्च रुरुदुर्दुद्रुवुश्च समन्ततः । रोदनाद्द्रावणाच्चैव ते रुद्रा नामतः स्मृताः । ये रुद्रास्ते खलु प्राणा ये प्राणास्ते महात्मकाः
‘प्रजासन्तानहेतोश्च प्रयतध्वमतन्द्रिताः’ इत्युक्ताः। ते रुरुदुः दुद्रुवुश्च समन्ततः। रोदनाद् द्रावणाच्चैव ‘रुद्राः’ इति नामतः स्मृताः। ये रुद्रास्ते खलु प्राणाः; ये प्राणास्ते महात्मनः।
Verse 31
ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । घृणी ददौ पुनः प्राणान्ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः । प्रहृष्टवदनो रुद्रः प्राणप्रत्यागमाद्विभोः । अभ्यभाषत विश्वेशो ब्रह्माणं परमं वचः
ततो मृतस्य देवस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। ब्रह्मपुत्रो महेश्वरः घृण्या पुनः प्राणान् ददौ। प्राणप्रत्यागमात् विभोः प्रहृष्टवदनो रुद्रः। विश्वेश्वरः ब्रह्माणं परमं वचः अभ्यभाषत।
Verse 33
माभैर्माभैर्महाभाग विरिंच जगतां गुरो । मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत । स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम् । हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः
मा भैर्मा भैर्महाभाग विरिञ्च जगतां गुरो। मया ते प्राणिताः प्राणाः सुखमुत्तिष्ठ सुव्रत॥ स्वप्नानुभूतमिव तच्छ्रुत्वा वाक्यं मनोहरम्। हरं निरीक्ष्य शनकैर्नेत्रैः फुल्लाम्बुजप्रभैः॥
Verse 35
तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा । उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः । त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः । को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः
तथा प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा। उवाच वचनं ब्रह्मा तमुद्दिश्य कृताञ्जलिः॥ त्वं हि दर्शनमात्रेण चानन्दयसि मे मनः। को भवान् विश्वमूर्त्या वा स्थित एकादशात्मकः॥
Verse 37
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः । स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः । मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम् । एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा व्याजहार महेश्वरः। स्पृशन् काराभ्यां ब्रह्माणं सुसुखाभ्यां सुरेश्वरः॥ मां विद्धि परमात्मानं तव पुत्रत्वमागतम्। एते चैकादश रुद्रास्त्वां सुरक्षितुमागताः॥
Verse 39
तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात् । प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि । एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत् । नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्
तस्मात्तीव्रामिमाम्मूर्छां विधूय मदनुग्रहात्। प्रबुद्धस्व यथापूर्वं प्रजा वै स्रष्टुमर्हसि॥ एवं भगवता प्रोक्तो ब्रह्मा प्रीतमना ह्यभूत्। नानाष्टकेन विश्वात्मा तुष्टाव परमेश्वरम्॥
Verse 41
ब्रह्मोवाच । नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने । शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः
ब्रह्मोवाच। नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे। नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयात्मने॥ शर्वाय क्षितिरूपाय नन्दीसुरभये नमः॥
Verse 42
ईशाय वसवे तुभ्यं नमस्स्पर्शमयात्मने । पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे । भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः । महादेवाय सोमाय नमोस्त्वमृतमूर्तये
ईशाय वसवे तुभ्यं नमः स्पर्शमयात्मने। पशूनां पतये चैव पावकायातितेजसे॥ भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः। उग्रायोग्रस्वरूपाय यजमानात्मने नमः॥ महादेवाय सोमाय नमोऽस्त्वमृतमूर्तये॥
Verse 44
एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः । प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया । भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर । सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममांगे ऽनंगनाशनः
एवं स्तुत्वा महादेवं ब्रह्मा लोकपितामहः। प्रार्थयामास विश्वेशं गिरा प्रणतिपूर्वया॥ भगवन् भूतभव्येश मम पुत्र महेश्वर। सृष्टिहेतोस्त्वमुत्पन्नो ममाङ्गेऽनङ्गनाशनः॥
Verse 46
तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो । सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः । तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः । बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः
तस्मान्महति कार्येस्मिन् व्यापृतस्य जगत्प्रभो। सहायं कुरु सर्वत्र स्रष्टुमर्हसि स प्रजाः॥ तेनैषां पावितो देवो रुद्रस्त्रिपुरमर्दनः। बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शंकरः॥
Verse 48
ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनंद्य च । स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः । मरीचिभृग्वंगिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् । दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सो ऽसृजन्मनसैव च
ततस्स भगवान् ब्रह्मा हृष्टं तमभिनन्द्य च। स्रष्टुं तेनाभ्यनुज्ञातस्तथान्याश्चासृजत्प्रजाः॥ मरीचिभृग्वङ्गिरसः पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्। दक्षमत्रिं वसिष्ठं च सोऽसृजन्मनसैव च॥
Verse 49
पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः । सह रुद्रेण संभूताः पुराणा गृहमेधिनः
पुरस्तादसृजद्ब्रह्मा धर्मं संकल्पमेव च। इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा द्वादशादौ प्रकीर्तिताः॥ सह रुद्रेण सम्भूताः पुराणा गृहमेधिनः॥
Verse 51
तेषां द्वादश वंशाः स्युर्दिव्या देवगणान्विताः । प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः । अथ देवासुरपित्ःन्मनुष्यांश्च चतुष्टयम् । सह रुद्रेण सिसृक्षुरंभस्येतानि वै विधिः
तेषां द्वादश वंशाः स्युः दिव्या देवगणान्विताः। प्रजावन्तः क्रियावन्तो महर्षिभिरलंकृताः॥ अथ रुद्रेण सह विधिर्देवासुरपितॄन्मनुष्यांश्च चतुष्टयं प्राकृताम्भसः सिसृक्षुः॥
Verse 53
स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत् । मुखादजनयद्देवान् पित्ःंश्चैवोपपक्षतः । जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान् । अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे
स सृष्ट्यर्थं समाधाय ब्रह्मात्मानमयूयुजत्। मुखादजनयद्देवान् पितॄंश्चैवोपपक्षतः॥ जघनादसुरान् सर्वान् प्रजनादपि मानुषान्। अवस्करे क्षुधाविष्टा राक्षसास्तस्य जज्ञिरे॥
Verse 55
पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः । सर्पा यक्षास्तथा भूता गंधर्वाः संप्रजज्ञिरे । वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसो ऽसृजत् । मुखतोजांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे
पुत्रास्तमोरजःप्राया बलिनस्ते निशाचराः। सर्पा यक्षास्तथा भूता गन्धर्वाः संप्रजज्ञिरे॥ वयांसि पक्षतः सृष्टाः पक्षिणो वक्षसोऽसृजत्। मुखतो जांस्तथा पार्श्वादुरगांश्च विनिर्ममे॥
Verse 57
औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथंतरम्
औषध्यः फलमूलानि रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे। गायत्रीं च ऋचं चैव त्रिवृत्साम रथन्तरम्॥
Verse 59
अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छंदःस्तोमं पञ्चदशं तथा । बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीछंदः स्तोमं सप्तदशं तथा
अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात्। यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा॥ बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात्। सामानि जगतीछन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा॥
Verse 61
वैरूप्यमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् । एकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामाणमेव च । अनुष्टुभं स वैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे
पश्चिमादस्य मुखाद्वैरूप्यमतिरात्रं चैकविंशमथर्वाणमाप्तोर्यामं चासृजत्। उत्तरादस्य मुखाद्वैराजमनुष्टुभं निर्ममे; तस्य गात्रेभ्यश्चोच्चावचानि भूतानि जज्ञिरे॥
Verse 63
यक्षाः पिशाचा गंधर्वास्तथैवाप्सरसां गणाः । नरकिन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः । अव्ययं चैव यदिदं स्थाणुस्थावरजंगमम् । तेषां वै यानि कर्माणि प्राक्सृष्टानि प्रपेदिरे
यक्षाः पिशाचाः गन्धर्वा अप्सरसां गणाश्च, नराः किन्नररक्षांसि वयःपशुमृगोरगाः। अव्ययं चेदं स्थाणुस्थावरजङ्गमं सर्वं, तेषां प्राक्सृष्टानि कर्माणि स्वस्वानि प्रपेदिरे॥
Verse 65
तान्येव ते प्रपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः । हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते । महाभूतेषु नानात्वमिंद्रियार्थेषु मुक्तिषु
तान्येव ते प्रपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः—हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते। तद्भाविताः स्वस्वमार्गं प्रपद्यन्ते, तस्मात्तत्तस्य रोचते; महाभूतेष्विन्द्रियार्थेषु मोक्षमार्गेषु च नानात्वं जायते॥
Verse 67
विनियोगं च भूतानां धातैव व्यदधत्स्वयम् । नाम रूपं च भूतानां प्राकृतानां प्रपञ्चनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ निर्ममे ऽसौ पितामहः । आर्षाणि चैव नामानि याश्च वेदेषु वृत्तयः
भूतानां विनियोगं धाता स्वयमेव व्यदधात्; प्राकृतानां नामरूपयोः प्रपञ्चनं चकार। वेदशब्देभ्य एव आदौ पितामहः स निर्ममे—आर्षाणि नामानि तथा वेदेषु वृत्तयश्च॥
Verse 69
शर्वर्यंते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः । यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु । इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गस्स्वयंभुवः
शर्वर्यन्ते प्रसूतानां तान्येवैभ्यो ददावजः। यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये दृश्यन्ते तानि तान्येव, तथा भावा युगादिषु। इत्येष करणोद्भूतो लोकसर्गः स्वयम्भुवः॥
Verse 71
महदाद्योविशेषांतो विकारः प्रकृतेः स्वयम् । चंद्रसूर्यप्रभाजुष्टो ग्रहनक्षत्रमंडितः । नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च स मंडितः । परैश्च विविधैरम्यैस्स्फीतैर्जनपदैस्तथा
महदाद्यविशेषान्तोऽयं सर्वः प्रपञ्चः प्रकृतेः स्वयमेव विकारः। चन्द्रसूर्यप्रभाभिरलंकृतो ग्रहनक्षत्रमण्डितः। नदीभिः समुद्रैः पर्वतैश्च सुसज्जितः, परैश्च विविधैरम्यैः स्फीतैर्जनपदैः समलंकृतः॥
Verse 73
तस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित् । अव्यक्तबीजप्रभव ईश्वरानुग्रहे स्थितः । बुद्धिस्कंधमहाशाख इन्द्रियांतरकोटरः । महाभूतप्रमाणश्च विशेषामलपल्लवः
तस्मिन् ब्रह्मवने सर्ववित् ब्रह्मा अव्यक्तरूपेण विचरति। अव्यक्तबीजप्रभवः स ईश्वरानुग्रहेणैव स्थितः। बुद्धिः स्कन्धः, विकाराः महाशाखाः, इन्द्रियान्तरकोटराणि; महाभूतप्रमाणः, विशेषामलपल्लवः॥
Verse 75
धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः । आजीव्यः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः । द्यां मूर्धानं तस्य विप्रा वदंति खं वै नाभिं चंद्रसूर्यौ च नेत्रे । दिशः श्रोत्रे चरणौ च क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता
धर्माधर्मसुपुष्पाढ्यः सुखदुःखफलोदयः। सर्वभूतानामाजीव्यः स ब्रह्मवृक्षः सनातनः। द्यौर्मूर्धानं तस्य, खं नाभिः; चन्द्रसूर्यौ नेत्रे; दिशः श्रोत्रे; क्षितिश्च चरणौ। सोऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता॥
Verse 77
वक्त्रात्तस्य ब्रह्मणास्संप्रसूतास्तद्वक्षसः क्षत्रियाः पूर्वभागात् । वैश्या उरुभ्यां तस्य पद्भ्यां च शूद्राः सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः
वक्त्रात्तस्य ब्राह्मणाः संप्रसूताः, तद्वक्षसः पूर्वभागात् क्षत्रियाः। वैश्या उरुभ्यां, पद्भ्यां च शूद्राः; सर्वे वर्णा गात्रतः संप्रसूताः॥
Frequently Asked Questions
Brahmā’s attempt to create and the sequential emergence of distinct creations (sargas), including immobile beings, animals, devas, and humans, framed as graded outcomes of guṇa-dominance and cognitive covering/uncovering.
It functions as a psychological-metaphysical account of how tamas veils consciousness during creation, producing graded delusion states that condition the capacity of beings to perceive, act, and orient toward liberation.
The chapter emphasizes the srotas-based classes—mukhya/sthāvara (immobile), tiryaksrotas (animals), ūrdhvasrotas (devas), and arvāksrotas (humans)—and then systematizes them within the broader nine-sarga schema.