मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation
अध्यायेऽस्मिन् मुनयः सर्वेषां मन्वन्तराणां कल्पभेदानां च क्रमबद्धं वृत्तान्तं, विशेषतः आन्तरसर्गं प्रतिसर्गं च, पृच्छन्ति। वायुः ब्रह्मणोऽयुषि परार्धादिकालमानं निरूप्य, सम्बन्धितचक्रान्ते प्रतिसर्गो भवतीति वदति। ब्रह्मणोऽह्नि चतुर्दश मन्वन्तरपर्यायाः सन्तीति कथयन्, कल्पमन्वन्तराणामनाद्यनन्तत्वात् सर्वथा वाच्यत्वाभावं, सर्वकथनेऽपि श्रोतॄणां फलसीमां च सूचयति। अतः स वर्तमानप्रवृत्तं वराहकल्पं संक्षेपेण वर्णयितुं प्रतिजानाति, यत्र चतुर्दश मनवः—सप्त स्वायम्भुवादयः, सप्त सावर्णिकादयः—इति क्रमः; वर्तमानः सप्तमो वैवस्वतो मनुः। सर्वेषु मन्वन्तरेषु सृष्टिप्रलयप्रकारस्य साधर्म्यं दर्शयित्वा, पूर्वकल्पनिवृत्तेः कालवायुप्रभावेण नूतनचक्रारम्भस्य चित्रणेन परं विस्तरकथां प्रस्थापयति।
Shlokas
Verse 1
मुनय ऊचुः । मन्वंतराणि सर्वाणि कल्पभेदांश्च सर्वशः । तेष्वेवांतरसर्गं च प्रतिसर्गं च नो वद
मुनय ऊचुः—मन्वन्तराणि सर्वाणि कल्पभेदांश्च सर्वशः। तेष्वेव अन्तरसर्गं च प्रतिसर्गं च नः वद॥
Verse 2
वायुरुवाच । कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणस्स्मृतः । तावांश्चैवास्य कालोन्यस्तस्यांते प्रतिसृज्यते
वायुरुवाच—कालसंख्याविवृत्तस्य परार्धो ब्रह्मणः स्मृतः। तावांश्चैवास्य कालोऽन्यः तस्यान्ते प्रतिसृज्यते॥
Verse 3
दिवसे दिवसे तस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनः । चतुर्दशमहाभागा मनूनां परिवृत्तयः
दिवसे दिवसे तस्य ब्रह्मणः पूर्वजन्मनः चतुर्दशमहाभागा मनूनां परिवृत्तयः।
Verse 4
अनादित्वादनंतत्वादज्ञेयत्वाच्च कृत्स्नशः । मन्वंतराणि कल्पाश्च न शक्या वचनात्पृथक्
अनादित्वादनन्तत्वादज्ञेयत्वाच्च कृत्स्नशः । मन्वन्तराणि कल्पाश्च न शक्याः वचनात् पृथक् पृथक् निरूपयितुम् ॥
Verse 5
उक्तेष्वपि च सर्वेषु शृण्वतां वो वचो मम । किमिहास्ति फलं तस्मान्न पृथक्वक्तुमुत्सहे
उक्तेष्वपि च सर्वेषु शृण्वतां वो वचो मम । किमिहास्ति फलं तस्मान्न पृथक् वक्तुमुत्सहे ॥
Verse 6
य एव खलु कल्पेषु कल्पः संप्रति वर्तते । तत्र संक्षिप्य वर्तंते सृष्टयः प्रतिसृष्टयः
य एव खलु कल्पेषु कल्पः संप्रति वर्तते । तत्र संक्षिप्य वर्तन्ते सृष्टयः प्रतिसृष्टयः ॥
Verse 7
यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहो नाम नामतः । अस्मिन्नपि द्विजश्रेष्ठा मनवस्तु चतुर्दश
यस्त्वयं वर्तते कल्पो वाराहो नाम नामतः । अस्मिन्नपि द्विजश्रेष्ठा मनवस्तु चतुर्दश ॥
Verse 8
स्वायंभुवादयस्सप्त सप्त सावर्णिकादयः । तेषु वैवस्वतो नाम सप्तमो वर्तते मनुः
स्वायम्भुवादयः सप्त सप्त सावर्णिकादयः । तेषु वैवस्वतो नाम सप्तमो वर्तते मनुः ॥
Verse 9
मन्वंतरेषु सर्वेषु सर्गसंहारवृत्तयः । प्रायः समाभवंतीति तर्कः कार्यो विजानता
सर्वेषु मन्वन्तरेषु सर्गसंहारयोर्वृत्तयः प्रायः समरूपा एव पुनः पुनरभवन्; तस्माद् विवेकिना ज्ञात्रा युक्तितर्कः सम्यक् कर्तव्यः, ताभ्यां तत्त्वं विज्ञेयम्।
Verse 10
पूर्वकल्पे परावृत्ते प्रवृत्ते कालमारुते । समुन्मूलितमूलेषु वृक्षेषु च वनेषु च
पूर्वकल्पे निवृत्ते, कालमारुते प्रवृत्ते, वनेषु वृक्षेषु च समुन्मूलितमूलेषु, सर्वं वनराजि भृशं विच्छिन्नमिवाभवत्।
Verse 11
जगंति तृणवक्त्रीणि देवे दहति पावके । वृष्ट्या भुवि निषिक्तायां विवेलेष्वर्णवेषु च
देवे पावके दहति, जगन्ति तृणवक्त्रीणि इव सन्तप्तानि विनष्टानि च; वृष्ट्या भुवि निषिक्तायां, विवरेषु च, अर्णवेषु च, सर्वे प्राणी तद्बलप्रेरिताः समभवन्।
Verse 12
दिक्षु सर्वासु मग्नासु वारिपूरे महीयसि । तदद्भिश्चटुलाक्षेपैस्तरंगभुजमण्डलैः
सर्वासु दिक्षु मग्नासु, महीयसि वारिपूरे सर्वतः पूर्णायां, तदद्भिः चटुलाक्षेपैः तरङ्गभुजमण्डलैश्च सर्वतो व्याप्तिः समभवत्।
Verse 13
प्रारब्धचण्डनृत्येषु ततः प्रलयवारिषु । ब्रह्मा नारायणो भूत्वा सुष्वाप सलिले सुखम्
प्रारब्धचण्डनृत्येषु ततो प्रलयवारिषु सर्वतः प्रसृतेषु, ब्रह्मा नारायणो भूत्वा सलिले सुखं सुष्वाप।
Verse 14
इमं चोदाहरन्मंत्रं श्लोकं नारायणं प्रति । तं शृणुध्वं मुनिश्रेष्ठास्तदर्थं चाक्षराश्रयम्
इति नारायणं प्रति मन्त्रश्लोकमुदाहृत्य, मुनिश्रेष्ठाः, तं शृणुध्वं; तदर्थं चाक्षराणां अव्ययानां आश्रितम्।
Verse 15
आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ता यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः
आपो ‘नाराः’ इति प्रोक्ताः; आप एव नरस्य सूनवः। तासामयनं यस्मात्, तेन स ‘नारायणः’ इति स्मृतः।
Verse 16
शिवयोगमयीं निद्रां कुर्वन्तं त्रिदशेश्वरम् । बद्धांजलि पुटास्सिद्धा जनलोकनिवासिनः
शिवयोगमयीं निद्रां कुर्वन्तं त्रिदशेश्वरम्। जनलोकनिवासिनः सिद्धाः बद्धाञ्जलिपुटाः अपश्यन्।
Verse 17
स्तोत्रैः प्रबोधयामासुः प्रभातसमये सुराः । यथा सृष्ट्यादिसमये ईश्वरं श्रुतयः पुरा
प्रभातसमये सुराः स्तोत्रैः प्रभुं प्रबोधयामासुः; यथा सृष्ट्यादौ पुरा श्रुतय ईश्वरं स्तुतिभिः प्राबोधयन्।
Verse 18
ततः प्रबुद्ध उत्थाय शयनात्तोयमध्यगात् । उदैक्षत दिशः सर्वा योगनिद्रालसेक्षणः
ततः प्रबुद्धः स उत्थाय शयनात् तोयमध्यं जगाम। योगनिद्रालसेक्षणः स सर्वा दिश उदैक्षत।
Verse 19
नापश्यत्स तदा किंचित्स्वात्मनो व्यतिरेकि यत् । सविस्मय इवासीनः परां चिंतामुपागमत्
तदा स स्वात्मनो व्यतिरेकं किंचिदपि नापश्यत्। सविस्मय इवासीनः परां चिन्तामुपागमत्॥
Verse 20
क्व सा भगवती या तु मनोज्ञा महती मही । नानाविधमहाशैलनदीनगरकानना
क्व सा भगवती मनोज्ञा महती मही? या नानाविधमहाशैल-नदी-नगर-काननैर्विभूषिता॥
Verse 21
एवं संचिंतयन्ब्रह्मा बुबुधे नैव भूस्थितिम् । तदा सस्मार पितरं भगवंतं त्रिलोचनम्
एवं पुनः पुनः संचिन्तयन् ब्रह्मा नैव भूस्थितिं बुबुधे। तदा स पितरं भगवन्तं त्रिलोचनं सस्मार॥
Verse 22
स्मरणाद्देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः । ज्ञातवान्सलिले मग्नां धरणीं धरणीपतिः
देवदेवस्य भवस्यामिततेजसः स्मरणात्। धरणीपतिः सलिले मग्नां धरणीं ज्ञातवान्॥
Verse 23
ततो भूमेस्समुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः । जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपमस्मरत्
ततः प्रजापतिः भूमेः समुद्धारं कर्तुकामो जलक्रीडोचितं दिव्यं वाराहं रूपं मनसा स्मरामास।
Verse 24
महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम् । नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम्
महापर्वतवर्ष्माणं महाजलदनिःस्वनम् । नीलमेघप्रतीकाशं दीप्तशब्दं भयानकम् ॥
Verse 25
पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम् । ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम्
पीनवृत्तघनस्कंधपीनोन्नतकटीतटम् । ह्रस्ववृत्तोरुजंघाग्रं सुतीक्ष्णपुरमण्डलम् ॥
Verse 26
पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम् । वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम्
पद्मरागमणिप्रख्यं वृत्तभीषणलोचनम् । वृत्तदीर्घमहागात्रं स्तब्धकर्णस्थलोज्ज्वलम् ॥
Verse 27
उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम् । विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम्
उदीर्णोच्छ्वासनिश्वासघूर्णितप्रलयार्णवम् । विस्फुरत्सुसटाच्छन्नकपोलस्कंधबंधुरम् ॥
Verse 28
मणिभिर्भूषणैश्चित्रैर्महारत्नैःपरिष्कृतम् । विराजमानं विद्युद्भिर्मेघसंघमिवोन्नतम्
मणिभिर्भूषणैश्चित्रैर्महारत्नैःपरिष्कृतम् । विराजमानं विद्युद्भिर्मेघसंघमिवोन्नतम् ॥
Verse 29
आस्थाय विपुलं रूपं वाराहममितं विधिः । पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्
आस्थाय विपुलममितं वाराहरूपं विधाता पृथिव्युद्धरणार्थं रसातलं प्रविवेश।
Verse 30
स तदा शुशुभे ऽतीव सूकरो गिरिसंनिभः । लिंगाकृतेर्महेशस्य पादमूलं गतो यथा
स तदा गिरिसंनिभः सूकरोऽतीव शुशुभे, लिङ्गाकृतेर्महेशस्य पादमूलं गतो यथा।
Verse 31
ततस्स सलिले मग्नां पृथिवीं पृथिवींधरः । उद्धृत्यालिंग्य दंष्ट्राभ्यामुन्ममज्ज रसातलात्
ततः पृथिवींधरः सलिले मग्नां पृथिवीं दंष्ट्राभ्यामुद्धृत्यालिङ्ग्य रसातलादुन्ममज्ज।
Verse 32
तं दृष्ट्वा मुनयस्सिद्धा जनलोकनिवासिनः । मुमुदुर्ननृतुर्मूर्ध्नि तस्य पुष्पैरवाकिरन्
तं दृष्ट्वा जनलोकनिवासिनः सिद्धा मुनयः प्रमुदिता ननृतुः, तस्य मूर्ध्नि पुष्पैरवाकिरन्।
Verse 33
वपुर्महावराहस्य शुशुभे पुष्पसंवृतम् । पतद्भिरिव खद्योतैः प्राशुरंजनपर्वतः
महावराहस्य वपुः पुष्पसंवृतं शुशुभे, पतद्भिः खद्योतैरिव प्राशुरञ्जनपर्वतः।
Verse 34
ततः संस्थानमानीय वराहो महतीं महीम् । स्वमेव रूपमास्थाय स्थापयामास वै विभुः
ततः वराहो महतीं महीं संस्थानमानीय स्वमेव रूपमास्थाय विभुः स्थिरां स्थापयामास।
Verse 35
पृथिवीं च समीकृत्य पृथिव्यां स्थापयन्गिरीन् । भूराद्यांश्चतुरो लोकान् कल्पयामास पूर्ववत्
पृथिवीं समीकृत्य पृथिव्यां गिरिंश्च स्थापयन् भूराद्यांश्चतुरो लोकान् पूर्ववत् कल्पयामास।
Verse 36
इति सह महतीं महीं महीध्रैः प्रलयमहाजलधेरधःस्थमध्यात् । उपरि च विनिवेश्य विश्वकर्मा चरमचरं च जगत्ससर्ज भूयः
इति महतीं महीं महीध्रैः सह प्रलयमहाजलधेरधःस्थमध्यात् समुद्धृत्य, उपरि विनिवेश्य, विश्वकर्मा चराचरं जगद् भूयः ससर्ज।
Frequently Asked Questions
The structure of kalpas and manvantaras, including āntara-sarga and pratisarga, with a focused identification of the currently operative Varāha Kalpa and the present Vaivasvata Manu.
It asserts the Purāṇic stance that cosmic cycles are effectively inexhaustible and not fully capturable by discourse; therefore knowledge is transmitted through a selective, present-kalpa-centered model that remains meaningful for practice and understanding.
Fourteen manvantara divisions within a day of Brahmā; the naming of the Varāha Kalpa; and the positioning of Vaivasvata as the seventh Manu in the current sequence.