सर्‍वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause

Verse 1

जीवैरेभिरिमांल्लोकान्सर्वानीशो य ईशते

एभिर्जीवैः सर्वान् लोकान् य ईशते स ईशः परमेश्वरः॥

Verse 2

यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकम् । सह भूतेन्द्रियैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते

यस्मात् प्रथमं ब्रह्मविष्णुरुद्रेन्द्रपूर्वकं सर्वं भूतैः इन्द्रियैश्च सह संप्रसूयते॥

Verse 3

कारणानां च यो धाता ध्याता परमकारणम् । न संप्रसूयते ऽन्यस्मात्कुतश्चन कदाचन

यो कारणानां धाता ध्याता परमकारणम्। न स कुतश्चन कदाचन अन्यस्मात् संप्रसूयते॥

Verse 4

सर्वैश्वर्येण संपन्नो नाम्ना सर्वेश्वरः स्वयम् । सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयश्शंभुराकाशमध्यगः

सर्वैश्वर्यसमृद्धः स स्वयमेव “सर्वेश्वर” इति नाम्ना प्रसिद्धः। आकाशमध्यवर्ती शम्भुः सर्वैर्मुमुक्षुभिर्ध्येयः॥

Verse 5

यो ऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे । तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम्

योऽग्रे मां विदधे पुत्रं ज्ञानं च प्रहिणोति मे । तत्प्रसादान्मयालब्धं प्राजापत्यमिदं पदम् ॥

Verse 6

ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति । येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना

ईशो वृक्ष इव स्तब्धो य एको दिवि तिष्ठति । येनेदमखिलं पूर्णं पुरुषेण महात्मना ॥

Verse 7

एको बहूनां जंतूनां निष्क्रियाणां च सक्रियः । य एको बहुधा बीजं करोति स महेश्वरः

बहूनां देहिनां मध्ये स एक एव नित्यसक्रियः, अन्ये निष्क्रियाः। यः एको बहुधा बीजरूपेण कारणं भवति, स महेश्वरः॥

Verse 8

य एको भागवान्रुद्रो न द्वितीयो ऽस्ति कश्चन

स एको भागवान् रुद्रो नास्ति कश्चन द्वितीयः। तस्मात् सर्वेषु स एव परमोऽद्वितीयः॥

Verse 9

सदा जनानां हृदये संनिविष्टो ऽपि यः परैः । अलक्ष्यो लक्षयन्विश्वमधितिष्ठति सर्वदा

सदा जनानां हृदये निहितोऽपि बहिर्मुखैः परैः अलक्ष्यः। स एव विश्वं सर्वदा अधितिष्ठति, अन्तर्यामित्वेन नित्यं स्थितः॥

Verse 10

यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि । अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति

यस्तु कालात्प्रमुक्तानि कारणान्यखिलान्यपि। अनन्तशक्तिरेवैको भगवानधितिष्ठति॥

Verse 11

न यस्य दिवसो रात्रिर्न समानो न चाधिकः । स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि

न यस्य दिवसः रात्रिर्न समानो न चाधिकः। स्वभाविकी पराशक्तिर्नित्या ज्ञानक्रिये अपि॥

Verse 12

यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् । तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः

यदिदं क्षरमव्यक्तं यदप्यमृतमक्षरम् । तावुभावक्षरात्मानावेको देवः स्वयं हरः ॥

Verse 13

ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः । भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते

ईशते तदभिध्यानाद्योजनासत्त्वभावनः । भूयो ह्यस्य पशोरन्ते विश्वमाया निवर्तते ॥

Verse 14

यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः । यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः

यस्मिन्न भासते विद्युन्न सूर्यो न च चन्द्रमाः । यस्य भासा विभातीदमित्येषा शाश्वती श्रुतिः ॥

Verse 15

एको देवो महादेवो विज्ञेयस्तु महेश्वरः । न तस्य परमं किंचित्पदं समधिगम्यते

एको देवो महादेवो महेश्वर इति विज्ञेयः; तस्य परमं पदं केनापि सीमितया न सम्यगधिगम्यते।

Verse 16

अयमादिरनाद्यन्तस्स्वभावादेव निर्मलः । स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च स्वेच्छाधीनश्चराचरः

अयमादिरनाद्यन्तः स्वभावादेव निर्मलः; स्वतन्त्रः परिपूर्णश्च, स्वेच्छाधीनं चराचरं जगत्।

Verse 17

अप्राकृतवपुः श्रीमांल्लक्ष्यलक्षणवर्जितः । अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः

अप्राकृतवपुः श्रीमान् लक्ष्यलक्षणवर्जितः। अयं मुक्तो मोचकश्च ह्यकालः कालचोदकः॥

Verse 18

सर्वोपरिकृतावासस्सर्वावासश्च सर्ववित् । षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः

सर्वोपरिकृतावासः सर्वावासश्च सर्ववित्। षड्विधाध्वमयस्यास्य सर्वस्य जगतः पतिः॥

Verse 19

उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः । अनन्तानन्तसन्दोहमकरंदमधुव्रतः

उत्तरोत्तरभूतानामुत्तरश्च निरुत्तरः। अनन्तानन्तसन्दोहो मकरन्दमधुव्रतः॥

Verse 20

अखंडजगदंडानां पिंडीकरणपंडितः । औदार्यवीर्यगांभीर्यमाधुर्यमकरालयः

अखण्डानन्तजगदण्डानां पिण्डीकरणे पण्डितः स औदार्यवीर्यगाम्भीर्यमाधुर्याणां मकरालय इव।

Verse 21

नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किंचन । अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च तिष्ठति

नैवास्य सदृशं वस्तु नाधिकं चापि किञ्चन; अतुलः सर्वभूतानां राजराजश्च स तिष्ठति।

Verse 22

अनेन चित्रकृत्येन प्रथमं सृज्यते जगत् । अंतकाले पुनश्चेदं तस्मिन्प्रलयमेष्यते

अनेन विचित्रकर्मणा प्रथमं जगत्सृज्यते; अन्तकाले पुनरेवेदं तस्मिन्नेव प्रलयं यास्यति।

Verse 23

अस्य भूतानि वश्यानि अयं सर्वनियोजकः । अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नान्यथा क्वचित्

अस्य भूतानि वश्यानि; अयं सर्वनियोजकः। स तु परया भक्त्या एव दृश्यते, नान्यथा कदाचन।

Verse 24

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा । कथितानि पुरा सद्भिर्भावार्थं नात्र संशयः

व्रतानि सर्वदानानि तपांसि नियमास्तथा। पुरा सद्भिः कथितानि भावार्थाय, नात्र संशयः।

Verse 25

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः । तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकांक्षिणः

हरिश्चाहं च रुद्रश्च तथान्ये च सुरासुराः। तपोभिरुग्रैरद्यापि तस्य दर्शनकाङ्क्षिणः॥

Verse 26

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः । भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च

अदृश्यः पतितैर्मूढैर्दुर्जनैरपि कुत्सितैः। भक्तैरन्तर्बहिश्चापि पूज्यः संभाष्य एव च॥

Verse 27

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् । अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः

तदिदं त्रिविधं रूपं स्थूलं सूक्ष्मं ततः परम् । अस्मदाद्यमरैर्दृश्यं स्थूलं सूक्ष्मं तु योगिभिः ॥

Verse 28

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् । तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः

ततः परं तु यन्नित्यं ज्ञानमानंदमव्ययम् । तन्निष्ठैस्तत्परैर्भक्तैर्दृश्यं तद्व्रतमाश्रितैः ॥

Verse 29

बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् । शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते

बहुनात्र किमुक्तेन गुह्याद्गुह्यतरं परम् । शिवे भक्तिर्न सन्देहस्तया युक्तो विमुच्यते ॥

Verse 30

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः । यथा चांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः

प्रसादादेव सा भक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः। यथा चाङ्कुरतो बीजं बीजतो वा यथाङ्कुरः॥

Verse 31

प्रसादपूर्विका एव पशोस्सर्वत्र सिद्धयः । स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते

प्रसादपूर्विका एव पशोः सर्वत्र सिद्धयः। स एव साधनैरन्ते सर्वैरपि च साध्यते॥

Verse 32

प्रसादसाधनं धर्मस्स च वेदेन दर्शितः । तदभ्यासवशात्साम्यं पूर्वयोः पुण्यपापयोः

धर्मः प्रसादसाधनं, स च वेदेनैव प्रदर्शितः। तस्य निरन्तराभ्यासात् पूर्वयोः पुण्यपापयोः साम्यं जायते, तौ च शमं यतः।

Verse 33

साम्यात्प्रसादसंपर्को धर्मस्यातिशयस्ततः । धर्मातिशयमासाद्य पशोः पापपरिक्षयः

साम्यात् प्रसादसंपर्को जायते, ततः धर्मस्यातिशयः। धर्मातिशयं प्राप्य पशोः पापपरिक्षयः सम्यग्भवति।

Verse 34

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात् । सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते

एवं प्रक्षीणपापस्य बहुभिर्जन्मभिः क्रमात्। सांबे सर्वेश्वरे भक्तिर्ज्ञानपूर्वा प्रजायते॥

Verse 35

भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते । प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः

भावानुगुणमीशस्य प्रसादो व्यतिरिच्यते । प्रसादात्कर्मसंत्यागः फलतो न स्वरूपतः ॥

Verse 36

तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः । स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा

तस्मात्कर्मफलत्यागाच्छिवधर्मान्वयः शुभः । स च गुर्वनपेक्षश्च तदपेक्ष इति द्विधा ॥

Verse 37

तत्रानपेक्षात्सापेक्षो मुख्यः शतगुणाधिकः । शिवधर्मान्वयस्यास्य शिवज्ञानसमन्वयः

तत्रानपेक्षात् सापेक्षो मुख्योपायः शतगुणाधिकः। अस्य शिवधर्मान्वयस्य शिवज्ञानसमन्वयेन परिपूर्णता भवति॥

Verse 38

ज्ञनान्वयवशात्पुंसः संसारे दोषदर्शनम् । ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्

ज्ञानान्वयवशात् पुंसः संसारे दोषदर्शनम्। ततो विषयवैराग्यं वैराग्याद्भावसाधनम्॥

Verse 39

भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि । ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते

भावसिद्ध्युपपन्नस्य ध्याने निष्ठा न कर्मणि। ज्ञानध्यानाभियुक्तस्य पुंसो योगः प्रवर्तते॥

Verse 40

योगेन तु परा भक्तिः प्रसादस्तदनंतरम् । प्रसादान्मुच्यते जंतुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्

योगेन परा भक्तिः प्रसादस्तदनन्तरम्। प्रसादान्मुच्यते जन्तुर्मुक्तः शिवसमो भवेत्॥

Verse 41

अनुग्रहप्रकारस्य क्रमो ऽयमविवक्षितः । यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः

अनुग्रहप्रकारस्य क्रमोऽयमविवक्षितः। यादृशी योग्यता पुंसस्तस्य तादृगनुग्रहः॥

Verse 42

गर्भस्थो मुच्यते कश्चिज्जायमानस्तथापरः । बालो वा तरुणो वाथ वृद्धो वा मुच्यते परः

गर्भस्थोऽपि कश्चिन्मुच्यते, कश्चिज्जायमान एव; कश्चिद्बाल्ये, कश्चित्तारुण्ये, कश्चिद्वृद्धावस्थायां परं मोक्षं प्राप्नोति।

Verse 43

तिर्यग्योनिगतः कश्चिन्मुच्यते नारको ऽपरः । अपरस्तु पदं प्राप्तो मुच्यते स्वपदक्षये

कश्चित्तिर्यग्योनिगतः सन् मुच्यते, कश्चिन्नारकत्वं प्राप्तोऽपि मुच्यते; अपरस्तु पदं प्राप्य स्वपदपुण्यक्षये एव विमुच्यते।

Verse 44

कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्य मुच्यते । कश्चिदध्वगतस्तस्मिन् स्थित्वास्थित्वा विमुच्यते

कश्चित्क्षीणपदो भूत्वा पुनरावर्त्यापि पश्चान्मुच्यते; कश्चिदध्वानं प्रविश्य तस्मिन् स्थित्वा स्थित्वा, गत्वा च, अन्ते पूर्णतया विमुच्यते।

Verse 45

तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते । ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः

तस्मान्नैकप्रकारेण नराणां मुक्तिरिष्यते । ज्ञानभावानुरूपेण प्रसादेनैव निर्वृतिः ॥

Verse 46

तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः । ध्यायंतश्शिवमेवैकं सदारतनयाग्नयः

तस्मादस्य प्रसादार्थं वाङ्मनोदोषवर्जिताः । ध्यायन्तः शिवमेवैकं सदा रतनयाग्नयः ॥

Verse 47

तन्निष्ठास्तत्परास्सर्वे तद्युक्तास्तदुपाश्रयाः । सर्वक्रियाः प्रकुर्वाणास्तमेव मनसागताः

ते सर्वे तन्निष्ठाः तत्पराः तद्युक्ताः तदुपाश्रयाः। सर्वक्रियाः प्रकुर्वन्तोऽपि मनसा तमेवैकं समनुस्मरन्ति॥

Verse 48

दीर्घसूत्रसमारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम् । सत्रांते मंत्रयोगेन वायुस्तत्र गमिष्यति

दीर्घसूत्रेण समारब्धं दिव्यवर्षसहस्रकम्। सत्रान्ते मन्त्रयोगेन वायुः तत्र गमिष्यति॥

Verse 49

स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति । ततो वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना

स एव भवतः श्रेयः सोपायं कथयिष्यति। ततः वाराणसी पुण्या पुरी परमशोभना॥

Verse 50

गंतव्या यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक् । सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्

गन्तव्यम् यत्र विश्वेशो देव्या सह पिनाकधृक्। सदा विहरति श्रीमान् भक्तानुग्रहकारणात्॥

Verse 51

तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ । ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपाय द्विजोत्तमाः

तत्राश्चर्यं महद्दृष्ट्वा मत्समीपं गमिष्यथ। ततो वः कथयिष्यामि मोक्षोपायं द्विजोत्तमाः॥

Verse 52

येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता । अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी

येनैकजन्मना मुक्तिर्युष्मत्करतले स्थिता । अनेकजन्मसंसारबंधनिर्मोक्षकारिणी ॥

Verse 53

एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते । यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसश्शुभः

एतन्मनोमयं चक्रं मया सृष्टं विसृज्यते । यत्रास्य शीर्यते नेमिः स देशस्तपसः शुभः ॥

Verse 54

इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् । प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः

इत्युक्त्वा सूर्यसंकाशं चक्रं दृष्ट्वा मनोमयम् । प्रणिपत्य महादेवं विससर्ज पितामहः ॥

Verse 55

ते ऽपि हृष्टतरा विप्राः प्रणम्य जगतां प्रभुम् । प्रययुस्तस्य चक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत

तेऽपि हृष्टतराः विप्राः जगतां प्रभुं प्रणम्य, यत्र तस्य दिव्यचक्रस्य नेमिरशीर्यत तत्र प्रययुः॥

Verse 56

चक्रं तदपि संक्षिप्तं श्लक्ष्णं चारुशिलातले । विमलस्वादुपानीये निजपात वने क्वचित्

तच्चक्रं संक्षिप्तमपि श्लक्ष्णे चारुशिलातले, विमलस्वादुपानीययुक्ते वने क्वचिन्निजपात॥

Verse 57

तद्वनं तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम् । अनेकयक्षगंधर्वविद्याधरसमाकुलम्

तद्वनं तेन कारणेन ‘नैमिषं’ इति विख्यातं, मुनिभिः पूजितं; अनेकयक्षगन्धर्वविद्याधरैः समाकुलं च॥

Verse 58

अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्नन्पुरूरवाः । विलासवशमुर्वश्या यातो दैवेन चोदितः

अष्टादशसमुद्रद्वीपान् पुरूरवाः समुद्रे भ्रमन्, उर्वश्याः विलासमायया मोहितः, दैवचोदितोऽनिवार्यं तद्वशं ययौ।

Verse 59

अक्रमेण हरन्मोहाद्यज्ञवाटं हिरण्मयम् । मुनिभिर्यत्र संक्रुद्धैः कुशवज्रैर्निपातितः

अक्रमेण मोहवशात् स हिरण्मयं यज्ञवाटं जहार; तत्र क्रुद्धैर्मुनिभिः कुशवज्रैः प्रहृत्य स निपातितः।

Verse 60

विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा । सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः

विश्वं सिसृक्षमाणा वै यत्र विश्वसृजः पुरा । सत्रमारेभिरे दिव्यं ब्रह्मज्ञा गार्हपत्यगाः ॥

Verse 61

ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः । शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः

ऋषिभिर्यत्र विद्वद्भिः शब्दार्थन्यायकोविदैः । शक्तिप्रज्ञाक्रियायोगैर्विधिरासीदनुष्ठितः ॥

Verse 62

यत्र वेदविदो नित्यं वेदवादबहिष्कृतान् । वादजल्पबलैर्घ्नंति वचोभिरतिवादिनः

यत्र वेदविदो नित्यं वेदमार्गबहिष्कृतान् । वादजल्पबलैर्घ्नन्ति वचोभिरतिवादिनः ॥

Verse 63

स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यश्शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पस्स्वच्छपानीयरम्यम् । अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम्

स्फटिकमयमहीभृत्पादजाभ्यः शिलाभ्यः प्रसरदमृतकल्पः स्वच्छपानीय रम्यम् । अतिरसफलवृक्षप्रायमव्यालसत्त्वं तपस उचितमासीन्नैमिषं तन्मुनीनाम् ॥