त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
अस्मिन्नध्याये वायुः शैवसृष्टिक्रमं तत्त्वार्थं च निरूपयति। पूर्वाव्यक्तात् भगवदाज्ञया बुद्ध्यादयः क्रमशः प्रवर्तन्ते; तेषां विकारात् रुद्रो विष्णुः पितामहश्च कारणकार्यव्यवस्थापकाः प्रादुर्भवन्ति। सर्वव्यापकत्वम्, अप्रतिहतशक्तिः, अनुपमज्ञानं, सिद्धयश्च परमदेवतत्त्वे निर्दिश्यन्ते, तथा सृष्टि-स्थिति-प्रलयेषु महेश्वरः परमार्थकारणं सार्वभौमं च कारणं प्रतिपाद्यते। पुनरावृत्तौ सर्ग-रक्षा-लयात्मकं शासनं त्रिमूर्तिभ्यः पृथक् नियोज्य, परस्परसमुद्भव-परस्परधारण-परस्परानुग्रहैः वर्धनं चोच्यते। एकस्य स्तुतिः अन्येषां ईश्वरत्वं न हन्यादिति मतभेदजन्यतारतम्यं निरस्यते; ये देवान् निन्दन्ति ते आसुरी-अमङ्गलभूताः भवन्तीति चेत्यते। अन्ते महेश्वरः त्रिगुणातीतः, चतुर्व्यूहस्वरूपः, सर्वाधाराधारः, लीलया जगत्कर्ता, प्रकृतिपुरुषयोः तथा त्रिमूर्तेः अन्तरात्मा इति प्रतिष्ठाप्यते।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया । बुद्ध्यादयो विशेषांता विकाराश्चाभवन् क्रमात्
वायुरुवाच—पुरुषाधिष्ठानात् पूर्वम् ईश्वराज्ञया अव्यक्तात् बुद्ध्यादयो विशेषान्ता विकाराश्च क्रमात् अभवन्।
Verse 2
ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः । कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे
ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः । कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे ॥
Verse 3
सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् । ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्
सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् । ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम् ॥
Verse 4
सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् । प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः
सृष्टि-स्थिति-लयाख्येषु त्रिषु कर्मसु महादेवः अन्तरङ्गहेतुतां प्राप्य, तेषां शक्तीनां प्रभुत्वेन सह महेश्वरः प्रसन्नोऽधितिष्ठति।
Verse 5
कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्धा बुद्धिमोहिनाम् । सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः
कल्पान्तरे पुनस्तेषां बुद्धिमोहिनाम् अस्पर्धां निवारयन्, सः प्रत्येकं सर्ग-रक्षा-लयाचारं यथायोग्यं पुनः प्रददौ।
Verse 6
एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् । परस्परेण वर्धंते परस्परमनुव्रताः
एते परस्परोत्पन्नाः परस्परं धारयन्ति; परस्परेणैव वर्धन्ते, परस्परमनुव्रताः सन्तः।
Verse 7
क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद्रुद्रः प्रशस्यते । नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते
क्वचित् ब्रह्मा स्तूयते, क्वचित् विष्णुः, क्वचित् रुद्रः प्रशस्यते; एतेन तेषां कस्यापि नाधिक्यं न चातिरिक्तमैश्वर्यं सिद्ध्यति।
Verse 8
मूर्खा निंदंति तान्वाग्भिः संरंभाभिनिवेशिनः । यातुधाना भवंत्येव पिशाचाश्च न संशयः
मूर्खाः संरम्भाभिनिवेशिनो वाग्भिस्तान् निन्दन्ति; ते नूनं यातुधाना एव भवन्ति, पिशाचाश्च—न संशयः।
Verse 9
देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः । सकलस्सकलाधारशक्तेरुत्पत्तिकारणम्
देवो महेश्वरो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहः; स एव सकलः सकलाधारः, शक्तेरुत्पत्तिकारणं जगदुद्भवहेतुः।
Verse 10
सोयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च । लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः
स एव परमात्मा अस्य त्रयस्य प्रकृतेः पुरुषस्य च ईश्वरत्वे व्यवस्थितः; तेनैव लीलया जगत्सृष्टिः कृताऽभवत्।
Verse 11
यस्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः । स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः
यः सर्वस्मात् परो नित्यः निष्कलः परमेश्वरः; स एव तदाधारः तदात्मा तदधिष्ठानं च।
Verse 12
तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा । सदाशिवभवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वशिवात्मकम्
तस्मात् महेश्वर एव प्रकृतिः पुरुषश्च; सदाशिवात् विष्णुर्ब्रह्मा च जायते, सर्वं शिवात्मकमेव।
Verse 13
प्रधानात्प्रथमं जज्ञे वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् । महत्तत्त्वस्य संक्षोभादहंकारस्त्रिधा ऽभवत्
प्रधानात् प्रथमं महत्तत्त्वं जज्ञे, यद् वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् इति च कथ्यते; तस्य महत्तत्त्वस्य संक्षोभात् अहंकारः त्रिधा अभवत्।
Verse 14
अहंकारश्च भूतानि तन्मात्रानींद्रियाणि च । वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः
अहंकारात् भूतानि तन्मात्राणि इन्द्रियाणि च जायन्ते; वैकारिकादहंकारात् सत्त्वोद्रिक्तात् सात्त्विकं तत्त्वं प्रादुर्भवति।
Verse 15
वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते । बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेंद्रियाणि च
वैकारिकात् सात्त्विकतत्त्वात् युगपत् सर्गः प्रवर्तते; पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि च पञ्च कर्मेन्द्रियाणि च सहैव प्रादुर्भवन्ति।
Verse 16
एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् । तमोयुक्तादहंकाराद्भूततन्मात्रसंभवः
तत्रैकादशं मनः स्वगुणेनोभयात्मकं प्रादुर्भवति; तमोयुक्तादहंकाराद् भूततन्मात्रयोः सम्भवः।
Verse 17
भूतानामादिभूतत्वाद्भूतादिः कथ्यते तु सः । भूतादेश्शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसंभवः
भूतानामादिभूतत्वाद् भूतादिरिति स उच्यते । भूतादिशब्दो नाममात्रं तस्माच्चाकाशसम्भवः ॥
Verse 18
आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः । वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससंभवः
आकाशात् स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद् वायुः समुद्भवः । वायो रूपं ततस्तेजस् तेजसो रससम्भवः ॥
Verse 19
रसादापस्समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः । गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योन्यच्चराचरम्
रसादापः समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः । गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योऽन्यच्चराचरम् ॥
Verse 20
पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते
पुरुषाधिष्ठितत्वाच्चाव्यक्तानुग्रहेण च । महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते ॥
Verse 21
तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा । तदंडे सुप्रवृद्धो ऽभूत्क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः
तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा । तदण्डे सुप्रवृद्धोऽभूत्क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः ॥
Verse 22
स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत
स एव प्रथमः शरीरी; स एव पुरुष इति उच्यते। स भूतानामादिकर्ता, ब्रह्माग्रेऽपि समवर्तत।
Verse 23
तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा । धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञे ऽभिमानिनः
तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा। ब्राह्मी बुद्धिर्यज्ञाभिमानिनी धर्मैश्वर्यकरी।
Verse 24
अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् । वशी विकृत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः
अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम्। वशी न तु सः—स्वभावतो विकारी, त्रैगुण्ययुक्तः, सापेक्षश्च; तस्माद्वश्यतामेति।
Verse 25
त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्तते । सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्स्वयम्
त्रिधा स्वात्मानं विभज्य स त्रैलोक्ये सर्वतः प्रवर्तते । ताभिस्त्रिभिः शक्तिभिः स्वयमेव सृजति ग्रसति च वीक्षते च ॥
Verse 26
चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चांतकस्स्मृतः । सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थास्स्वयंभुवः
ब्रह्मत्वे चतुर्मुखः स्मृतः, कालत्वे चान्तक उच्यते । पुरुषत्वे सहस्रमूर्धा, स्वयम्भुवस्तिस्रोऽवस्थाः स्वयमेव तिष्ठति ॥
Verse 27
सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः । विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ
ब्रह्मत्वे सत्त्वं रजश्च; कालत्वे तमो रजः। विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं; गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ॥
Verse 28
ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि । पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः
ब्रह्मत्वे सृजते लोकान्, कालत्वे संक्षिपत्यपि; पुरुषत्वेऽत्युदासीनः—कर्म च त्रिविधं विभोः॥
Verse 29
एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते । चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः
एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद् ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते; चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः॥
Verse 30
आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः । पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः
आदित्वादादिदेवोऽसौ, अजातत्वादजः स्मृतः। यस्मात्सर्वाः प्रजाः पाति, प्रजापतिरिति स्मृतः॥
Verse 31
हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः । गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चाऽपि पर्वताः
हिरण्मयो यः मेरुः स, तस्योल्बं सुमहात्मनः। गर्भोदकं समुद्राश्च, जरायुश्चापि पर्वताः॥
Verse 32
तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् । चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना
तस्मिन्नण्डेऽन्तर्विश्वमिदं जगत् समाहितम्; इमे लोका चन्द्रादित्यौ सनक्षत्राः सग्रहाः सह वायुना च।
Verse 33
अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् । आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः
बाह्यतोऽण्डं दशगुणाभिरद्भिः समावृतम्; ता आपोऽपि दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः।
Verse 34
तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् । आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्
तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम्; वायुराकाशेनावृतः, खं च भूतादिना तत्त्वेनावृतम्।
Verse 35
भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्
भूतादयः स्थूलतत्त्वसमूहा महता (बुद्धितत्त्वेन) परितोऽवृताः; महांश्चाव्यक्तेन (प्रकृत्या) आवृतः। एवं सप्तभिरावरणैर्बहिर्ब्रह्माण्डं समन्तादावृतं भवति।
Verse 36
एतदावृत्त्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः
एतैरेवावरणैः परस्परं समावृत्य अष्टौ प्रकृतयः स्थिताः, हे द्विजोत्तमाः। ताः सृष्टि-पालन-વિધ्वंसकर्मणां कर्त्र्यः प्रवर्तकशक्तयः।
Verse 37
एवं परस्परोत्पन्ना धारयंति परस्परम् । आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु
एवं परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम्। आधाराधेयभावेन विकाराः स्वेषु विकारिषु तिष्ठन्ति॥
Verse 38
कूर्मोंगानि यथा पूर्वं प्रसार्य विनियच्छति । विकारांश्च तथा ऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति
कूर्मोऽङ्गानि यथा पूर्वं प्रसार्य पुनराकुञ्चति। तथाऽव्यक्तं विकारान् सृष्ट्वा भूयो नियच्छति॥
Verse 39
अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते । प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येनुलीयते
अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते। प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येन लीयते॥
Verse 40
गुणाः कालवशादेव भवंति विषमाः समाः । गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते
गुणाः कालवशादेव भवन्ति विषमाः समाः। गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते॥
Verse 41
तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदंडं घनं महत् । ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते
तदिदं ब्रह्मणो योनिरिदमण्डं घनं महत्। ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते॥
Verse 42
इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः
इतीदृशानामण्डानां सहस्रशः कोट्यो ज्ञेयाः; प्रधानस्य सर्वगत्वात् तिर्यगूर्ध्वमधः सर्वत्र स्थिताः।
Verse 43
तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः । सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शंभोस्तु सन्निधिम्
तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाश्च प्रधानेन सृष्टाः; तथा प्रादुर्भूय शंभोः सन्निधिं पुण्यं लब्धवन्तः।
Verse 44
महेश्वरः परोव्यक्तादंडमव्यक्तसंभवम् । अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे
महेश्वरः परोऽव्यक्ताद् अण्डमव्यक्तसम्भवम् अजनयत्; तस्मादण्डाद् विभुर्ब्रह्मा जज्ञे, तेनैमे लोका निर्मिताः।
Verse 45
अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः । आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य
एष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृत्तो मया अबुद्धिपूर्वः कथितः। कल्पान्तकाले च आत्यन्तिकः प्रलयः केवलमीश्वरस्य लीलाकृत एव॥
Verse 46
यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्मा प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः । अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं पुरुषेण युक्तम्
यत्तत् कारणमप्रमेयं स्मृतं ब्रह्म प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः। अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं च पुरुषेण युक्तम्॥
Verse 47
उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकाल्लोकस्य संतानविवृद्धिहेतून् । अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथांतकाले
रजसः उत्पादकत्वात् अतिरेकात् लोकस्य सन्तानविवृद्धिहेतवो भवन्ति। आदिकाले अष्टौ विकारान् अपि सृष्ट्वा, अन्तकाले तान् एव तथा समश्नाति (लयम् नयति)।
Verse 48
प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः । तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य
प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या स्थितिः या च पुनः प्रवृत्तिः—तत् सर्वम् अप्राकृतवैभवस्य महेश्वरस्य संकल्पमात्रेणैव भवति।
Frequently Asked Questions
A doctrinal cosmogonic account: from avyakta and subsequent evolutes (e.g., buddhi), the three deities—Rudra, Viṣṇu, and Brahmā—arise as causal administrators, and Maheśvara assigns them the distinct cosmic functions of creation, protection, and dissolution across cycles.
The chapter aligns Sāṃkhya-like categories (avyakta, buddhi, vikāra, guṇas) with a Shaiva theism in which Maheśvara is both beyond the guṇas and the inner self of prakṛti–puruṣa, making cosmology a revelation of non-competitive, unitary divine causality.
Maheśvara is presented as guṇatrayātīta, as caturvyūha, as the source of universal pervasion and unobstructed śakti, and as the līlā-kartṛ (playful author) behind the world-process, while the Trimūrti are highlighted as mutually sustaining functional manifestations.