भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
अध्यायेऽस्मिन् वायुनोक्ते युद्धवृत्तान्ते विष्ण्विन्द्रप्रमुखा देवाः भयाकुलाः प्रकीर्णा भवन्ति। स्वाङ्गैः पूर्वमनलिप्तैरेव देवान् पीडितान् दृष्ट्वा, दण्ड्याः केचन अदण्डिताः इति मन्यमानः रुद्रक्रोधसम्भवो गणनायकः भद्रः क्रुद्धोऽभवत्। स शर्वशक्तिनिग्रहसमर्थं त्रिशूलं गृहीत्वा ऊर्ध्वदृष्टिः ज्वलन्मुखः गजेषु सिंह इव देवान् अभ्यधावत्; मत्तगजगत्या चलन् महाह्रदं नानावर्णं मथ्नन्निव कोलाहलं जनयामास। व्याघ्रचर्माम्बरधारी सुवर्णतारकाभरणभूषितः स देवसंघेषु वनदाव इव विचचार; देवाः एकं वीरं सहस्रवत् अपश्यन्। भद्रकाली अपि रणरोषवृद्ध्या मदोन्मत्ता क्रुद्धा बभूव; ज्वालामयत्रिशूलेन देवान् विदारयति। एवं भद्रः रुद्रक्रोधस्य साक्षादुद्गार इव प्रकाशते, रुद्रानुचराणां दण्डन-शोधनकर्तृत्वं प्रतिपादयन्।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । ततस्त्रिदशमुख्यास्ते विष्णुशक्रपुरोगमाः । सर्वे भयपरित्रस्तादुद्रुवुर्भयविह्वलाः
वायुरुवाच—ततः ते त्रिदशमुख्याः विष्णुशक्रपुरोगमाः सर्वे भयपरित्रस्ताः भयविह्वलाः पलायिताः।
Verse 2
निजैरदूषितैरंगैर्दृष्ट्वा देवानुपद्रुतान् । दंड्यानदंडितान्मत्वा चुकोप गणपुंगवः
देवान् उपद्रुतान् दृष्ट्वा निजैरदूषितैरङ्गैः गणपुङ्गवः चुकोप—दण्ड्यान् अदण्डितान् मत्वा।
Verse 3
ततस्त्रिशूलमादाय शर्वशक्तिनिबर्हणम् । ऊर्ध्वदृष्टिर्महाबाहुर्मुखाज्ज्वालाः समुत्सृजन्
ततस्त्रिशूलमादाय शर्वशक्तिनिबर्हणम्। ऊर्ध्वदृष्टिर्महाबाहुर्मुखाज्ज्वालाः समुत्सृजन्॥
Verse 4
अमरानपि दुद्राव द्विरदानिव केसरी । तानभिद्रवतस्तस्य गमनं सुमनोहरम्
द्विरदानिव केसरी यथा, तथैव स अमरानपि दुद्राव। तानभिद्रवतस्तस्य गमनं परमं सुमनोहरं बभौ॥
Verse 5
वाराणस्येव मत्तस्य जगाम प्रेक्षणीयताम् । ततस्तत्क्षोभयामास महत्सुरबलं बली
मत्तवाराणसीव स प्रेक्षणीयतां जगाम। ततः स बली महत्सुरबलं क्षोभयामास॥
Verse 6
महासरोवरं यद्वन्मत्तो वारणयूथपः । विकुर्वन्बहुधावर्णान्नीलपांडुरलोहितान्
यथा महासरोवरं मत्तो वारणयूथपः विकुर्वन् बहुधा वर्णान् नीलपाण्डुरलोहितान्। तथा स एक एव सन् नानारूपाणि प्रकाशयामास॥
Verse 7
विभ्रद्व्याघ्राजिनं वासो हेमप्रवरतारकम् । छिन्दन्भिन्दन्नुद १ लिन्दन्दारयन्प्रमथन्नपि
विभ्रद्व्याघ्राजिनं वासो हेमप्रवरतारकम्। छिन्दन् भिन्दन् नुदन् लिन्दन् दारयन् प्रमथन्नपि॥
Verse 8
व्यचरद्देवसंघेषु भद्रो ऽग्निरिव कक्षगः । तत्र तत्र महावेगाच्चरंतं शूलधारिणम्
देवसंघेषु भद्रः कक्षग्निरिव दीप्तिमान् व्यचरन्। महावेगेन तत्र तत्र शूलधारी विचचार सः॥
Verse 9
तमेकं त्रिदशाः सर्वे सहस्रमिव मेनिरे । भद्रकाली च संक्रुद्धा युद्धवृद्धमदोद्धता
तमेवैकं त्रिदशाः सर्वे सहस्रमिव मेनिरे। भद्रकाली च संक्रुद्धा युद्धवृद्धमदोद्धता॥
Verse 10
मुक्तज्वालेन शूलेन निर्बिभेद रणे सुरान् । स तया रुरुचे भद्रो रुद्रकोपसमुद्भवः
मुक्तज्वालेन शूलेन निर्बिभेद रणे सुरान्। स तया रुरुचे भद्रो रुद्रकोपसमुद्भवः॥
Verse 11
प्रभयेव युगांताग्निश्चलया धूमधूम्रया । भद्रकाली तदायुद्धे विद्रुतत्रिदशाबभौ
प्रभयेव युगान्ताग्निश्चलया धूमधूम्रया। भद्रकाली तदायुद्धे विद्रुतत्रिदशाबभौ॥
Verse 12
कल्पे शेषानलज्वालादग्धाविश्वजगद्यथा । तदा सवाजिनं सूर्यं रुद्रान्रुद्रगणाग्रणीः
कल्पान्ते शेषानलज्वालादग्धं विश्वं यथा भवेत्। तदा सवाजिनं सूर्यं रुद्रान् रुद्रगणाग्रणीः॥
Verse 13
भद्रो मूर्ध्नि जघानाशु वामपादेन लीलया । असिभिः पावकं भद्रः पट्टिशैस्तु यमं यमी
भद्रो मूर्ध्नि जघानाशु वामपादेन लीलया। असिभिः पावकं भद्रः पट्टिशैस्तु यमं यमी॥
Verse 14
रुद्रान्दृढेन शूलेन मुद्गरैर्वरुणं दृढैः । परिघैर्निरृतिं वायुं टंकैष्टंकधरः स्वयम्
ततः स्वयमेव टङ्कधरः प्रभुः दृढेन शूलेन रुद्रान् जघान; दृढैर्मुद्गरैः वरुणं निगृह्य, परिघैर्निरृतिं, तीक्ष्णैस्तङ्कैर्वायुमपि निररुधत्।
Verse 15
निर्बिभेद रणे वीरो लीलयैव गणेश्वरः । सर्वान्देवगणान्सद्यो मुनीञ्छंभोर्विरोधिनः
रणे वीरो गणेश्वरः लीलयैव निर्बिभेद; शम्भोर्विरोधिनः सर्वान् देवगणान् मुनींश्च सद्यः समदमयत्।
Verse 16
ततो देवः सरस्वत्या नासिकाग्रं सुशोभनम् । चिच्छेद करजाग्रेण देवमातुस्तथैव च
ततः देवः सरस्वत्याः सुशोभनं नासिकाग्रं करजाग्रेण चिच्छेद; तथैव देवमातुश्च।
Verse 17
चिच्छेद च कुठारेण बाहुदंडं विभावसोः । अग्रतो द्व्यंगुलां जिह्वां मातुर्देव्या लुलाव च
कुठारेण विभावसोर्बाहुदण्डं चिच्छेद; अग्रतः देव्या मातुः जिह्वायाः द्व्यङ्गुलं च लुलाव।
Verse 18
स्वाहादेव्यास्तथा देवो दक्षिणं नासिकापुटम् । चकर्त करजाग्रेण वामं च स्तनचूचुकम्
ततः स एव प्रभुः स्वाहादेव्याः दक्षिणं नासिकापुटं करजाग्रेण चकर्त, वामं च स्तनचूचुकमपि छित्त्वा न्यपातयत्।
Verse 19
भगस्य विपुले नेत्रे शतपत्रसमप्रभे । प्रसह्योत्पाटयामास भद्रः परमवेगवान्
ततः परमवेगवान् भद्रः प्रसह्य भगस्य विपुले नेत्रे शतपत्रसमप्रभे उत्पाटयामास।
Verse 20
पूष्णो दशनरेखां च दीप्तां मुक्तावलीमिव । जघान धनुषः कोट्या स तेनास्पष्टवागभूत्
पूष्णो दशनरेखां दीप्तां मुक्तावलीमिव धनुषः कोट्या जघान; तेनाभिघातेन स पूषा अस्पष्टवागभूत्।
Verse 21
ततश्चंद्रमसं देवः पादांगुष्ठेन लीलया । क्षणं कृमिवदाक्रम्य घर्षयामास भूतले
ततः देवः चन्द्रमसं पादाङ्गुष्ठेन लीलया क्षणं कृमिवदाक्रम्य भूतले घर्षयामास।
Verse 22
शिरश्चिच्छेद दक्षस्य भद्रः परमकोपतः । क्रोशंत्यामेव वैरिण्यां भद्रकाल्यै ददौ च तत्
भद्रः परमकोपात् दक्षस्य शिरश्चिच्छेद; क्रोशन्त्यामेव वैरिण्यां तत् शिरो भद्रकाल्यै ददौ।
Verse 23
तत्प्रहृष्टा समादाय शिरस्तालफलोपमम् । सा देवी कंडुकक्रीडां चकार समरांगणे
तत्प्रहृष्टा देवी तदादाय शिरस्तालफलोपमम् । सा समराङ्गणे कण्डुकक्रीडां चकार हर्षिता ॥
Verse 24
ततो दक्षस्य यज्ञस्त्री कुशीला भर्तृभिर्यथा । पादाभ्यां चैव हस्ताभ्यां हन्यते स्म गणेश्वरैः
ततो दक्षस्य यज्ञवेदी कुशीला भर्तृभिर्यथा । पादाभ्यां हस्ताभ्यां चैव हन्यते स्म गणेश्वरैः ॥
Verse 25
अरिष्टनेमिने सोमं धर्मं चैव प्रजापतिम् । बहुपुत्रं चांगिरसं कृशाश्वं कश्यपं तथा
अरिष्टनेमिने सोमं धर्मं चैव प्रजापतिम् । बहुपुत्रं चाङ्गिरसं कृशाश्वं कश्यपं तथा ॥
Verse 26
गले प्रगृह्य बलिनो गणपाः सिंहविक्रमाः । भर्त्सयंतो भृशं वाग्भिर्निर्जघ्नुर्मूर्ध्नि मुष्टिभिः
गले प्रगृह्य बलिनो गणपाः सिंहविक्रमाः । भर्त्सयन्तो भृशं वाग्भिर्निर्जघ्नुर्मूर्ध्नि मुष्टिभिः ॥
Verse 27
धर्षिता भूतवेतालैर्दारास्सुतपरिग्रहाः । यथा कलियुगे जारैर्बलेन कुलयोषितः
धर्षिता भूतवेतालैर्दाराः सुतपरिग्रहाः । यथा कलियुगे जारैर्बलेन कुलयोषितः ॥
Verse 28
तच्च विध्वस्तकलशं भग्नयूपं गतोत्सवम् । प्रदीपितमहाशालं प्रभिन्नद्वारतोरणम्
तच्च विध्वस्तकलशं भग्नयूपं गतोत्सवम् । प्रदीपितमहाशालं प्रभिन्नद्वारतोरणम् ॥
Verse 29
उत्पाटितसुरानीकं हन्यमानं तपोधनम् । प्रशान्तब्रह्मनिर्घोषं प्रक्षीणजनसंचयम्
उत्पाटितं सुरानीकं हन्यमानं तपोधनम् । प्रशान्तो ब्रह्मनिर्घोषः प्रक्षीणो जनसंचयः ॥
Verse 30
क्रन्दमानातुरस्त्रीकं हताशेषपरिच्छदम् । शून्यारण्यनिभं जज्ञे यज्ञवाटं तदार्दितम्
क्रन्दमानातुरस्त्रीकं हताशेषपरिच्छदम् । शून्यारण्यनिभं जज्ञे यज्ञवाटं तदार्दितम् ॥
Verse 31
शूलवेगप्ररुग्णाश्च भिन्नबाहूरुवक्षसः । विनिकृत्तोत्तमांगाश्च पेतुरुर्व्यां सुरोत्तमाः
शूलवेगप्ररुग्णाश्च भिन्नबाहूरुवक्षसः । विनिकृत्तोत्तमाङ्गाश्च पेतुरुर्व्यां सुरोत्तमाः ॥
Verse 32
हतेषु तेषु देवेषु पतितेषुः सहस्रशः । प्रविवेश गणेशानः क्षणादाहवनीयकम्
हतेषु तेषु देवेषु पतितेषु सहस्रशः । प्रविवेश गणेशानः क्षणादाहवनीयकम् ॥
Verse 33
प्रविष्टमथ तं दृष्ट्वा भद्रं कालाग्निसंनिभम् । दुद्राव मरणाद्भीतो यज्ञो मृगवपुर्धरः
अथ तं प्रविष्टं भद्रं कालाग्निसंनिभं दृष्ट्वा, मरणभीतः यज्ञो मृगवपुर्धरः दुद्राव।
Verse 34
स विस्फार्य महच्चापं दृढज्याघोषणभीषणम् । भद्रस्तमभिदुद्राव विक्षिपन्नेव सायकान्
स महच्चापं विस्फार्य दृढज्याघोषणभीषणम्, भद्रस्तमभिदुद्राव विक्षिपन्निव सायकान्।
Verse 35
आकर्णपूर्णमाकृष्टं धनुरम्बुदसंनिभम् । नादयामास च ज्यां द्यां खं च भूमिं च सर्वशः
स धनुरम्बुदसंनिभम् आकर्णपूर्णमाकृष्टं, ज्यां नादयामास द्यां खं च भूमिं च सर्वशः।
Verse 36
तमुपश्रित्य सन्नादं हतो ऽस्मीत्येव विह्वलम् । शरणार्धेन वक्रेण स वीरो ऽध्वरपूरुषम्
स तं सन्नादमुपश्रित्य ‘हतोऽस्मि’ इति विह्वलः, शरणार्धेन वक्रेण वीरोऽध्वरपूरुषमभ्यगात्।
Verse 37
महाभयस्खलत्पादं वेपन्तं विगतत्विषम् । मृगरूपेण धावन्तं विशिरस्कं तदाकरोत्
महाभयात् स्खलत्पादं वेपन्तं विगतत्विषं, मृगरूपेण धावन्तं तं तदाक्षणादेव विशिरस्कमकरोत्।
Verse 38
तमीदृशमवज्ञातं दृष्ट्वा वै सूर्यसंभवम् । विष्णुः परमसंक्रुद्धो युद्धायाभवदुद्यतः
तमीदृशमवज्ञातं दृष्ट्वा वै सूर्यसंभवम्। विष्णुः परमसंक्रुद्धो युद्धायाभवदुद्यतः॥
Verse 39
तमुवाह महावेगात्स्कन्धेन नतसंधिना । सर्वेषां वयसां राजा गरुडः पन्नगाशनः
तमुवाह महावेगात् स्कन्धेन नतसंधिना। सर्वेषां वयसां राजा गरुडः पन्नगाशनः॥
Verse 40
देवाश्च हतशिष्टा ये देवराजपुरोगमाः । प्रचक्रुस्तस्य साहाय्यं प्राणांस्त्यक्तुमिवोद्यताः
देवराजपुरोगमा ये देवाः हतशिष्टाः, ते तस्य साहाय्यं शीघ्रं प्रचक्रुः—प्राणान् त्यक्तुमिव उद्यताः।
Verse 41
विष्णुना सहितान्देवान्मृगेन्द्रः क्रोष्टुकानिव । दृष्ट्वा जहास भूतेन्द्रो मृगेन्द्र इव विव्यथः
विष्णुना सहितान् देवान् क्रोष्टुकानिव मृगेन्द्रः दृष्ट्वा, भूतेन्द्रो जहास; मृगेन्द्र इव स मृगेन्द्रः विव्यथः।
Frequently Asked Questions
A combat sequence where Bhadra—arising from Rudra’s anger—charges and wounds the deva hosts with a flame-emitting triśūla, causing Viṣṇu, Indra, and other devas to flee in fear; Bhadrakālī is also depicted as battle-enraged.
It signals the disproportionate potency of Rudra-śakti: a single gaṇa-embodiment of Śiva’s wrath functions as overwhelming, many-fold power, underscoring Śiva’s supremacy over collective deva authority.
Bhadra as Rudra’s wrath-incarnation, Bhadrakālī as a fierce battle-power, and the triśūla as the principal weapon-symbol of punitive cosmic governance.