रुद्रस्य परमात्मत्वे ब्रह्मपुत्रत्वादिसंशयप्रश्नः — Questions on Rudra’s Supremacy and His ‘Sonship’ to Brahmā
अध्यायः १३ पूर्वोक्तं परमभवात् सृष्ट्युत्पत्तितत्त्वं स्मारयित्वा ऋषयः सिद्धान्तसंशयं प्रकटयन्ति। विरूपाक्षः शूलधरः नीललोहितः कपर्दी इत्यादिभिः स्तुतो रुद्रः युगान्ते ब्रह्मविष्ण्वादीनपि संहरति इति प्रसिद्धम्; तथापि ब्रह्मा-विष्णु-रुद्राः परस्पराङ्गसम्भवाः इति श्रुत्वा तस्य परस्परोत्पत्तिः कथं सम्भवेत्, गुण-प्रधानभावेन च कथं व्याख्येयम् इति पृच्छन्ति। आदिदेवः पुरातनः योगक्षेमप्रदः रुद्रः कथं अव्यक्तजन्मनः ब्रह्मणः पुत्रत्वं प्राप्नोति इति विशेषतः जिज्ञासन्ति। ब्रह्मणः मुनिभ्यः उपदेशानुसारं यथार्थतत्त्वनिर्णयं याचन्ति, पुराणीयवंशपरम्परायाः कारणतत्त्वं स्पष्टीकर्तुं प्रस्तावयन्ति।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । भवता कथिता सृष्टिर्भवस्य परमात्मनः । चतुर्मुखमुखात्तस्य संशयो नः प्रजायते
ऋषय ऊचुः— भवता कथिता सृष्टिर्भवस्य परमात्मनः। चतुर्मुखमुखात्तस्य जाता, तस्मादस्माकं न संशयो जायते॥
Verse 2
देवश्रेष्ठो विरूपाक्षो दीप्तश्शूलधरो हरः । कालात्मा भगवान् रुद्रः कपर्दी नीललोहितः
देवेषु श्रेष्ठो विरूपाक्षो दीप्तश्शूलधरो हरः । कालात्मा भगवान् रुद्रः कपर्दी नीललोहितः ॥
Verse 3
सब्रह्मकमिमं लोकं सविष्णुमपि पावकम् । यः संहरति संक्रुद्धो युगांते समुपस्थिते
सब्रह्मकमिमं लोकं सविष्णुमपि पावकम् । यः संहरति संक्रुद्धो युगान्ते समुपस्थिते ॥
Verse 4
यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रणामं कुरुतो भयात् । लोकसंकोचकस्यास्य यस्य तौ वशवर्तिनौ
यस्य ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रणामं कुरुतो भयात् । लोकसंकोचकस्यास्य यस्य तौ वशवर्तिनौ ॥
Verse 5
यो ऽयं देवः स्वकादंगाद्ब्रह्मविष्णू पुरासृजत् । स एव हि तयोर्नित्यं योगक्षेमकरः प्रभुः
योऽयं देवः स्वकादङ्गाद्ब्रह्मविष्णू पुरासृजत् । स एव हि तयोर्नित्यं योगक्षेमकरः प्रभुः ॥
Verse 6
स कथं भगवान् रुद्र आदिदेवः पुरातनः । पुत्रत्वमगमच्छंभुर्ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः
स कथं भगवान् रुद्र आदिदेवः पुरातनः । पुत्रत्वमगमच्छम्भुर्ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः ॥
Verse 7
प्रजापतिश्च विष्णुश्च रुद्रस्यैतौ परस्परम् । सृष्टौ परस्परस्यांगादिति प्रागपि शुश्रुम
प्रागपि शुश्रुम—प्रजापतिश्च विष्णुश्च, रुद्रसंबन्धिनौ एतौ, सृष्टौ परस्परस्याङ्गादेव परस्परं प्रादुर्भूताविति।
Verse 8
कथं पुनरशेषाणां भूतानां हेतुभूतयोः । गुणप्रधानभावेन प्रादुर्भावः परस्परात्
पुनः कथं खल्वशेषाणां भूतानां, हेतुभूतयोर्द्वयोः, गुणप्रधानभावेन परस्परात् प्रादुर्भावो भवति?
Verse 9
नापृष्टं भवता किंचिन्नाश्रुतं च कथंचन । भगवच्छिष्यभूतेन भवता सकलं स्मृतम्
नापृष्टं भवता किंचिन्नाश्रुतं च कथंचन; भगवच्छिष्यभूतेन भवता सकलं स्मृतम्।
Verse 10
तत्त्वं वद यथा ब्रह्मा मुनीनामवदद्विभुः । वयं श्रद्धालवस्तात श्रोतुमीश्वरसद्यशः
तत्त्वं वद यथा ब्रह्मा मुनीनामवदद्विभुः; वयं श्रद्धालवस्तात श्रोतुमीश्वरसद्यशः।
Verse 11
वायुरुवाच । स्थाने पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिः प्रश्नकोविदैः । इदमेव पुरा पृष्टो मम प्राह पितामहः
वायुरुवाच—स्थाने पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिः प्रश्नकोविदैः; इदमेव पुरा पृष्टो मम प्राह पितामहः।
Verse 12
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा रुद्रसमुद्भवः । यथा च पुनरुत्पत्तिर्ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परम्
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा रुद्रः समुद्भवः; तथा च पुनरुत्पत्तिः ब्रह्मविष्ण्वोः परस्परसम्बन्धतः।
Verse 13
त्रयस्ते कारणात्मानो जतास्साक्षान्महेश्वरात् । चराचरस्य विश्वस्य सर्गस्थित्यंतहेतवः
त्रयस्ते कारणात्मानो जाताः साक्षान्महेश्वरात् । चराचरस्य विश्वस्य सर्गस्थित्यन्तहेतवः ॥
Verse 14
परमैश्वर्यसंयुक्ताः परमेश्वरभाविताः । तच्छक्त्याधिष्ठिता नित्यं तत्कार्यकरणक्षमाः
परमैश्वर्यसंयुक्ताः परमेश्वरभाविताः । तच्छक्त्याधिष्ठिता नित्यं तत्कार्यकरणक्षमाः ॥
Verse 15
पित्रा नियमिताः पूर्वं त्रयोपि त्रिषु कर्मसु । ब्रह्मा सर्गे हरिस्त्राणे रुद्रः संहरणे तथा
पित्रा नियमिताः पूर्वं त्रयोपि त्रिषु कर्मसु । ब्रह्मा सर्गे हरिस्त्राणे रुद्रः संहरणे तथा ॥
Verse 16
तथाप्यन्योन्यमात्सर्यादन्योन्यातिशयाशिनः । तपसा तोषयित्वा स्वं पितरं परमेश्वरम्
तथाप्यन्योन्यमात्सर्यादन्योन्यातिशयाशिनः । तपसा तोषयित्वा स्वं पितरं परमेश्वरम् ॥
Verse 17
लब्ध्वा सर्वात्मना तस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः । ब्रह्मनारायणौ पूर्वं रुद्रः कल्पान्तरे ऽसृजत्
लब्ध्वा सर्वात्मना तस्य परमेष्ठिनः प्रसादम् । रुद्रः कल्पान्तरे पूर्वं ब्रह्मनारायणावसृजत् ॥
Verse 18
कल्पान्तरे पुनर्ब्रह्मा रुद्रविष्णू जगन्मयः । विष्णुश्च भगवान्रुद्रं ब्रह्माणमसृजत्पुनः
कल्पान्तरे पुनर्ब्रह्मा रुद्रविष्णू जगन्मयः । विष्णुश्च भगवान् रुद्रं ब्रह्माणं चासृजत्पुनः ॥
Verse 19
नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणमसृजत्पुनः । एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
नारायणं पुनर्ब्रह्मा ब्रह्माणं चासृजत्पुनः । एवं कल्पेषु कल्पेषु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥
Verse 20
परस्परेण जायंते परस्परहितैषिणः । तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः
परस्परेण जायन्ते परस्परहितैषिणः । तत्तत्कल्पान्तवृत्तान्तमधिकृत्य महर्षिभिः ॥
Verse 21
प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् । शृणु तेषां कथां चित्रां पुण्यां पापप्रमोचिनीम्
प्रभावः कथ्यते तेषां परस्परसमुद्भवात् । शृणु तेषां कथां चित्रां पुण्यां पापप्रमोचिनीम् ॥
Verse 22
कल्पे तत्पुरुषे वृत्तां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । पुरा नारायणो नाम कल्पे वै मेघवाहने
तत्पुरुषकल्पे परमेष्ठिनो ब्रह्मणः प्राचीनं वृत्तान्तं कथ्यते। मेघवाहनकल्पे च पुरा ‘नारायण’ इति नाम कश्चिदासीत्॥
Verse 23
दिव्यं वर्षसहस्रं तु मेघो भूत्वावहद्धराम् । तस्य भावं समालक्ष्य विष्णोर्विश्वजगद्गुरुः
दिव्यं वर्षसहस्रं स मेघो भूत्वा धरामवर्षत्। तस्य भावं समालक्ष्य विश्वजगद्गुरुः विष्णोः सम्बन्धं बुबोध॥
Verse 24
सर्वस्सर्वात्मभावेन प्रददौ शक्तिमव्ययाम् । शक्तिं लब्ध्वा तु सर्वात्मा शिवात्सर्वेश्वरात्तदा
स सर्वः सर्वात्मभावेन शक्तिमव्ययां प्रददौ। तां शक्तिं लब्ध्वा सर्वात्मा तदा शिवात् सर्वेश्वरात् समशक्तिमानभवत्॥
Verse 25
ससर्ज भगावन् विष्णुर्विश्वं विश्वसृजा सह । विष्णोस्तद्वैभवं दृष्ट्वा सृष्टस्तेन पितामहः
भगवान् विष्णुः विश्वसृजा सह विश्वं ससर्ज। तद्वैभवं दृष्ट्वा तेनैव पितामहः सृष्टोऽभवत्॥
Verse 26
आवयोरधिकश्चास्ति स रुद्रो नात्र संशयः । तस्य देवाधिदेवस्य प्रसादात्परमेष्ठिनः
आवयोर्मध्ये योऽधिकः स रुद्रो नात्र संशयः। तस्य देवाधिदेवस्य परमेष्ठिनः प्रसादात् एषा निश्चयता॥
Verse 27
स्रष्टा त्वं भगवानाद्यः पालकः परमार्थतः । अहं च तपसाराध्य रुद्रं त्रिदशनायकम्
त्वं भगवानाद्यः स्रष्टा पालकश्च परमार्थतः। अहं च तपसा रुद्रं त्रिदशनायकमाराधये॥
Verse 28
त्वया सह जगत्सर्वं स्रक्ष्याम्यत्र न संशयः । एवं विष्णुमुपालभ्य भगवानब्जसम्भवः
त्वया सह जगत्सर्वं स्रक्ष्याम्यत्र न संशयः। इत्येवं विष्णुमुपालभ्य भगवानब्जसम्भवोऽब्रवीत्॥
Verse 29
एवं विज्ञापयामास तपसा प्राप्य शंकरम् । भगवन् देवदेवेश विश्वेश्वर महेश्वर
एवं विज्ञापयामास तपसा प्राप्य शंकरम्। भगवन् देवदेवेश विश्वेश्वर महेश्वर॥
Verse 30
तव वामांगजो विष्णुर्दक्षिणांगभवो ह्यहम् । मया सह जगत्सर्वं तथाप्यसृजदच्युतः
तव वामाङ्गजो विष्णुर्दक्षिणाङ्गभवो ह्यहम्। मया सह जगत्सर्वं तथाप्यसृजदच्युतः॥
Verse 31
स मत्सरादुपालब्धस्त्वदाश्रयबलान्मया । मद्भावान्नाधिकस्तेति भावस्त्वयि महेश्वरे
मत्सरात् मया तव आश्रयबलं समाश्रित्य स उपालब्धः; किन्तु मद्भावपरायणत्वात् स एव निश्चयं चकार— “महेश्वर, त्वत्तोऽधिकः कोऽपि नास्ति” इति।
Verse 32
त्वत्त एव समुत्पत्तिरावयोस्सदृशी यतः । तस्य भक्त्या यथापूर्वं प्रसादं कृतवानसि
त्वत्त एवावयोः समुत्पत्तिः, अतः सदृशी; तस्मात् तस्य भक्त्या यथापूर्वं त्वया प्रसादः कृतः।
Verse 33
तथा ममापि तत्सर्वं दातुमर्हसि शंकर । इति विज्ञापितस्तेन भगवान् भगनेत्रहा
“तथा ममापि तत्सर्वं दातुमर्हसि शंकर” इति तेन विज्ञापितः भगवान् भगनेत्रहा।
Verse 34
न्यायेन वै ददौ सर्वं तस्यापि स घृणानिधिः । लब्ध्वैवमीश्वरादेव ब्रह्मा सर्वात्मतां क्षणात्
न्यायेन स घृणानिधिः तस्यापि सर्वं ददौ; एवं ईश्वरादेव प्रसादं लब्ध्वा ब्रह्मा क्षणात् सर्वात्मतां प्राप्तवान्।
Verse 35
त्वरमाणोथ संगम्य ददर्श पुरुषोत्तमम् । क्षीरार्णवालये शुभ्रे विमाने सूर्यसंनिभे
त्वरमाणः स संगम्य क्षीरार्णवालये शुभ्रे सूर्यसंनिभे विमाने स्थितं पुरुषोत्तमं ददर्श।
Verse 36
हेमरत्नान्विते दिव्ये मनसा तेन निर्मिते । अनंतभोगशय्यायां शयानं पंकजेक्षणम्
हेमरत्नसमायुक्ते दिव्ये मनोमये शयने । अनन्तभोगशय्यायां शयानं पङ्कजेक्षणम् अपश्यत् ॥
Verse 37
चतुर्भुजमुदारांगं सर्वाभरणभूषितम् । शंखचक्रधरं सौम्यं चन्द्रबिंबसमाननम्
चतुर्भुजं उदाराङ्गं सर्वाभरणभूषितम् । शङ्खचक्रधरं सौम्यं चन्द्रबिम्बसमं मुखम् ॥
Verse 38
श्रीवत्सवक्षसं देवं प्रसन्नमधुरस्मितम् । धरामृदुकरांभोजस्पर्शरक्तपदांबुजम्
श्रीवत्सवक्षसं देवं प्रसन्नमधुरस्मितम् । धरामृदुकराम्भोजस्पर्शरक्तपदाम्बुजम् ॥
Verse 39
क्षीरार्णवामृतमिव शयानं योगनिद्रया । तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकांडजम्
क्षीरार्णवेऽमृतमिव योगनिद्रया शयानम् । तमसा कालरुद्राख्यं रजसा कनकाण्डजम् ॥
Verse 40
सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम् । तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा प्रगल्भमिदमब्रवीत्
सत्त्वेन सर्वगं विष्णुं निर्गुणत्वे महेश्वरम् । तं दृष्ट्वा पुरुषं ब्रह्मा प्रगल्भमिदमब्रवीत् ॥
Verse 41
ग्रसामि त्वामहं विष्णो त्वमात्मानं यथा पुरा । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिबुद्ध्य पितामहम्
हे विष्णो, अहं त्वां ग्रसामि—यथा त्वं पुरा स्वात्मानं ग्रसितवान्। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा पितामहः प्रतिबुद्धोऽभवत्।
Verse 42
उदैक्षत महाबाहुस्स्मितमीषच्चकार च । तस्मिन्नवसरे विष्णुर्ग्रस्तस्तेन महात्मना
महाबाहुः स उदैक्षत, ईषत्स्मितं चकार च। तस्मिन्नवसरे विष्णुः तेन महात्मना ग्रस्तः।
Verse 43
सृष्टश्च ब्रह्मणा सद्यो भ्रुवोर्मध्यादयत्नतः । तस्मिन्नवसरे साक्षाद्भगवानिन्दुभूषणः
ब्रह्मणा सद्यः भ्रुवोर्मध्यादयत्नतः सृष्टः। तस्मिन्नवसरे साक्षाद्भगवानिन्दुभूषणः प्रादुरभवत्।
Verse 44
शक्तिं तयोरपि द्रष्टुमरूपो रूपमास्थितः । प्रसादमतुलं कर्तुं पुरा दत्तवरस्तयोः
तयोः शक्तिं द्रष्टुं अरूपो भगवान् रूपमास्थितः। अतुलप्रसादं कर्तुं पुरा दत्तवरः स प्रादुरभवत्।
Verse 45
आगच्छत्तत्र यत्रेमौ ब्रह्मनारायणौ स्थितौ । अथ तुष्टुवतुर्देवं प्रीतौ भीतौ च कौतुकात्
स तत्रागच्छत् यत्र ब्रह्मनारायणौ स्थितौ। अथ कौतुकात् प्रीतौ भीतौ च तौ देवं तुष्टुवतुः।
Verse 46
प्रणेमतुश्च बहुशो बहुमानेन दूरतः । भवोपि भगवानेतावनुगृह्य पिनाकधृक्
प्रणेमतुश्च बहुशो बहुमानेन दूरतः। अथ भगवान् भवः पिनाकधृक् एतावदनुगृह्य तान् अनुग्रहमकरोत्॥
Verse 47
सादरं पश्यतोरेव तयोरंतरधीयत
सादरं पश्यतोरेव तयोः स भगवान् शिवः तदन्तरधीयत्, दृष्टिपथात् तिरोऽभवत्।
Frequently Asked Questions
The sages challenge the compatibility of Rudra’s primordial supremacy (ādideva, yuga-end dissolver) with statements that he became Brahmā’s son and that Brahmā, Viṣṇu, and Rudra arise from one another.
The chapter signals that Purāṇic genealogy must be read through causal categories—guṇa and pradhāna—so that “birth” and “sonship” can denote functional manifestation within cosmic process rather than ontological dependence.
Rudra is invoked as Virūpākṣa, Śūladhara, Hara, Kālātmā, Kapardī, and Nīlalohita—emphasizing his fiery, time-associated power of dissolution and lordship over other cosmic authorities.