कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । केन मानेन कालेस्मिन्नायुस्संख्या प्रकल्प्यते । संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमो ऽवधिः

ऋषय ऊचुः—केन मानेन कालेऽस्मिन्नायुःसंख्या प्रकल्प्यते? संख्यारूपस्य कालस्य कः पुनः परमोऽवधिः?॥

Verse 2

वायुरुवाच । आयुषो ऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते । संख्यारूपस्य कालस्य शांत्त्वतीतकलावधि

वायुरुवाच—आयुषोऽत्र निमेषाख्यमाद्यमानं प्रचक्षते। संख्यारूपस्य कालस्य कलावधिपर्यन्तं मापं, ततोऽप्यतीतम्॥

Verse 3

अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकल्पितः । तादृशानां निमेषाणां काष्ठा दश च पञ्च च

अक्षिपक्ष्मयोः परिक्षेपो यः स निमेषः परिकल्पितः। तादृशानां निमेषाणां पञ्चदश काष्ठा भवति॥

Verse 4

काष्ठांस्त्रिंशत्कला नाम कलांस्त्रिंशन्मुहूर्तकः । मुहूर्तानामपि त्रिंशदहोरात्रं प्रचक्षते

त्रिंशत्काष्ठाः कला नाम, त्रिंशत्कलाः मुहूर्तकः। मुहूर्तानां त्रिंशता च अहोरात्रं प्रचक्षते॥

Verse 5

त्रिंशत्संख्यैरहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः । ज्ञेयं पित्र्यमहोरात्रं मासः कृष्णसितात्मकः

त्रिंशदहोरात्रैर्मासः पक्षद्वयात्मकः स्मृतः। पित्र्यं त्वहोरात्रमेकं मासः कृष्णसितात्मकः॥

Verse 7

मासैस्तैरयनं षड्भिर्वर्षं द्वे चायनं मतम् । लौकिकेनैव मानेन अब्दो यो मानुषः स्मृतः

तैर्मासैः षड्भिरयनं भवति, द्वाभ्यामयनाभ्यां वर्षं मतम्; लौकिकमानेन यः अब्दः स मानुषः स्मृतः।

Verse 8

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रस्य निश्चयः । दक्षिणं चायनं रात्रिस्तथोदगयनं दिनम्

एतद्दिव्यमहोरात्रमिति शास्त्रनिश्चयः; दक्षिणायनं रात्रिः, तथोत्तरायणम् (उदगयनं) दिनम्।

Verse 9

मासस्त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः । संवत्सरो ऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा

मासः त्रिंशदहोरात्रैर्दिव्यो मानुषवत्स्मृतः। संवत्सरोऽपि देवानां मासैर्द्वादशभिस्तथा॥

Verse 10

त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि । दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः

त्रीणि वर्षशतान्येव षष्टिवर्षयुतान्यपि। दिव्यस्संवत्सरो ज्ञेयो मानुषेण प्रकीर्तितः॥

Verse 11

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते । चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः

दिव्येनैव प्रमाणेन युगसंख्या प्रवर्तते। चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो विदुः॥

Verse 12

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते । द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः

पूर्वं कृतयुगं नाम ततस्त्रेता विधीयते । द्वापरं च कलिश्चैव युगान्येतानि कृत्स्नशः ॥

Verse 13

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छतीसंध्या संध्यांशश्च तथाविधः

चत्वारि तु सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम् । तस्य तावच्छतीसन्ध्या सन्ध्यांशश्च तथाविधः ॥

Verse 14

इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन वर्तंते सहस्राणि शतानि च

इतरेषु ससन्ध्येषु ससन्ध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च ॥

Verse 15

एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् । चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते

एतद्द्वादशसाहस्रं साधिकं च चतुर्युगम् । चतुर्युगसहस्रं यत्संकल्प इति कथ्यते ॥

Verse 16

चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरंतरमुच्यते । कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः

चतुर्युगैकसप्तत्या मनोरन्तरमुच्यते । कल्पे चतुर्दशैकस्मिन्मनूनां परिवृत्तयः ॥

Verse 17

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च । सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः

एतेन क्रमयोगेन कल्पमन्वंतराणि च । सप्रजानि व्यतीतानि शतशो ऽथ सहस्रशः ॥

Verse 18

अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः । शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः

अज्ञेयत्वाच्च सर्वेषामसंख्येयतया पुनः । शक्यो नैवानुपूर्व्याद्वै तेषां वक्तुं सुविस्तरः ॥

Verse 19

कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते

कल्पो नाम दिवा प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः । कल्पानां वै सहस्रं च ब्राह्मं वर्षमिहोच्यते ॥

Verse 20

वर्षाणामष्टसाहस्रं यच्च तद्ब्रह्मणो युगम् । सवनं युगसाहस्रं ब्रह्मणः पद्मजन्मनः

वर्षाणामष्टसाहस्रं यत्तद्ब्रह्मणो युगमिति कीर्त्यते। युगसाहस्रं तु सवनं पद्मजन्मनो ब्रह्मणः स्मृतम्॥

Verse 21

सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा । कल्प्यते सकलः कालो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

सवनानां सहस्रं च त्रिगुणं त्रिवृतं तथा। एवं परमेष्ठिनो ब्रह्मणः सकलः कालः कल्प्यते॥

Verse 22

तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः । शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च

तस्य वै दिवसे यांति चतुर्दश पुरंदराः। शतानि मासे चत्वारि विंशत्या सहितानि च॥

Verse 23

अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि

अब्दे पञ्च सहस्राणि चत्वारिंशद्युतानि च। चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्च लक्षाणि चायुषि॥

Verse 24

ब्रह्मा विष्णोर्दिने चैको विष्णू रुद्रदिने तथा । ईश्वरस्य दिने रुद्रस्सदाख्यस्य तथेश्वरः

विष्णोर्दिने ब्रह्मैको ध्येयः, रुद्रदिने तथा विष्णुः। ईश्वरस्य दिने रुद्रो ध्येयः, सदाख्यस्य दिने तथेश्वरः॥

Verse 25

साक्षाच्छिवस्य तत्संख्यस्तथा सो ऽपि सदाशिवः । चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि चायुषि

साक्षाच्छिवस्यैव तत्संख्या; स एव च सदाशिवः। आयुषि चत्वारिंशत्सहस्राणि पञ्चलक्षाणि च कीर्त्यते॥

Verse 26

तस्मिन्साक्षाच्छिवेनैष कालात्मा सम्प्रवर्तते । यत्तत्सृष्टेस्समाख्यातं कालान्तरमिह द्विजाः । एतत्कालान्तरं ज्ञेयमहर्वै पारमेश्वरम् । रात्रिश्च तावती ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः । अहस्तस्य तु या सृष्टी रात्रिश्च प्रलयः स्मृतः

तस्मिन् परमेऽस्मिन् शिवेन साक्षात् कालात्मा प्रवर्तते। द्विजाः, सृष्टिसम्बन्धि यत्कालान्तरमिहोक्तं तदहर्वै पारमेश्वरम्। तावती रात्रिरपि ज्ञेया परमेशस्य कृत्स्नशः। तस्याहः सृष्टिविस्तारो रात्रिः प्रलय उच्यते॥

Verse 27

अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत् । एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया

अहर्न विद्यते तस्य न रात्रिरिति धारयेत्। एषोपचारः क्रियते लोकानां हितकाम्यया।

Verse 28

प्रजाः प्रजानां पतयो मूर्तयश्च सुरासुराः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च

प्रजाः प्रजानां पतयः मूर्तयश्च सुरासुराः। इन्द्रियाणि इन्द्रियार्थाश्च महाभूतानि पञ्च च॥

Verse 29

तन्मात्राण्यथ भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतः । अहस्तिष्ठंति सर्वाणि पारमेशस्य धीमतः

तन्मात्राणि भूतादिर्बुद्धिश्च सह दैवतैः । सर्वाण्यपि परमेेश्वरस्य धीमतः प्रसादादेव स्थितिं क्रियां च लभन्ते ॥

Verse 30

अहरंते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसंभवः । यो विश्वात्मा कर्मकालस्वभावाद्यर्थे शक्तिर्यस्य नोल्लंघनीया

अह्न्यन्ते प्रलीयन्ते रात्र्यन्ते विश्वसम्भवः । विश्वात्मा स शिवो ज्ञेयः कर्मकालस्वभावाद्यर्थे यस्य शक्तिर्नोल्लङ्घनीया ॥

Verse 31

यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शंकराय

यस्यैवाज्ञाधीनमेतत्समस्तं नमस्तस्मै महते शङ्कराय । सर्वाधिपत्यं वहते स पातिः शिवः सदाऽस्माकं शरणं भवतु ॥