दक्षयज्ञदर्शनम् — The Vision of Dakṣa’s Great Sacrifice (and the Onset of Vīrabhadra’s Terror)
अध्यायः २० वायुनारदितेन वृत्तान्तेन आरभ्यते। विष्णुप्रमुखैर्देवैः समारब्धे महासतरे दर्भैः प्रकीर्णे वेद्यां हुताशनाः प्रज्वलन्ति, सुवर्णपात्राणि शोभन्ते, ऋषयः क्रमशो वेदविहितं कर्म कुर्वन्ति; अप्सरसां नृत्यगीतैः वेणुवीणानादैश्च वेदमन्त्रघोषैश्च वातावरणं दिव्यं भवति। तत्र दक्षस्याध्वरे दृष्टे वीरभद्रः मेघगर्जितसिंहनादवत् नादं मुमोच; गणसमूहः तं नादं वर्धयित्वा द्यावापृथिव्योरन्तरं पूरयति। देवाः भयाकुलाः पलायन्ते, वस्त्राभरणानि विकीर्णानि, मेरुर्भिन्नो वा पृथिवी विदीर्यते इति शङ्कन्ते; गहनकानने गजत्रासकरसिंहनादोपमा दृश्यते, केचित् भयात् प्राणानपि त्यजन्ति। ततः पर्वताः विदीर्यन्ते, भूमिः कम्पते, वाताः भ्रमन्ति, समुद्रो मथ्यते—शिवस्य शास्त्रबलस्यागमनं सूचयन् दक्षयज्ञस्य विघ्नं च निकटं दर्शयन्।
Shlokas
Verse 1
वायुरुवाच । ततो विष्णुप्रधानानां सुराणाममितौजसाम् । ददर्श च महत्सत्रं चित्रध्वजपरिच्छदम्
वायुरुवाच । ततो विष्णुप्रधानानां सुराणाममितौजसाम् । ददर्श महत्सत्रं चित्रध्वजपरिच्छदम् ॥
Verse 2
सुदर्भऋतुसंस्तीर्णं सुसमिद्धहुताशनम् । कांचनैर्यज्ञभांडैश्च भ्राजिष्णुभिरलंकृतम्
सुदर्भैः सम्यक् संस्तीर्णं यज्ञभूमिं सुसमिद्धहुताशनां च ददर्शुः। काञ्चनैः यज्ञभाण्डैश्च भ्राजिष्णुभिरलङ्कृतां, दीप्त्या समुज्ज्वलाम्॥
Verse 3
ऋषिभिर्यज्ञपटुभिर्यथावत्कर्मकर्तृभिः । विधिना वेददृष्टेन स्वनुष्ठितबहुक्रमम्
ऋषिभिर्यज्ञपटुभिः कर्मकर्तृभिर्यथावत्। वेददृष्टेन विधिना बहुक्रमं स्वनुष्ठितम्॥
Verse 4
देवांगनासहस्राढ्यमप्सरोगणसेवितम् । वेणुवीणारवैर्जुष्टं वेदघोषैश्च बृंहितम्
देवाङ्गनासहस्राढ्यमप्सरोगणसेवितम्। वेणुवीणारवैर्जुष्टं वेदघोषैश्च बृंहितम्॥
Verse 5
दृष्ट्वा दक्षाध्वरे वीरो वीरभद्रः प्रतापवान् । सिंहनादं तदा चक्रे गंभीरो जलदो यथा
दृष्ट्वा दक्षाध्वरे वीरो वीरभद्रः प्रतापवान्। सिंहनादं तदा चक्रे गम्भीरो जलदो यथा॥
Verse 6
ततः किलकिलाशब्द आकाशं पूरयन्निव । गणेश्वरैः कृतो जज्ञे महान्न्यक्कृतसागरः
ततः किलकिलाशब्दोऽभूदाकाशं पूरयन्निव । गणेश्वरैः कृतो जज्ञे महान् क्षोभितसागरः ॥
Verse 7
तेन शब्देन महताः ग्रस्ता सर्वेदिवौकसः । दुद्रुवुः परितो भीताः स्रस्तवस्त्रविभूषणाः
तेन शब्देन महता ग्रस्ताः सर्वे दिवौकसः । दुद्रुवुः परितो भीताः स्रस्तवस्त्रविभूषणाः ॥
Verse 8
किंस्विद्भग्नो महामेरुः किंस्वित्संदीर्यते मही । किमिदं किमिदं वेति जजल्पुस्त्रिदशा भृशम्
किंस्विद्भग्नो महामेरुः किंस्वित्संदीर्यते मही । किमिदं किमिदं वेति जजल्पुस्त्रिदशा भृशम् ॥
Verse 9
मृगेन्द्राणां यथा नादं गजेंद्रा गहने वने । श्रुत्वा तथाविधं केचित्तत्यजुर्जीवितं भयात्
मृगेन्द्राणां यथा नादं गजेन्द्रा गहने वने । श्रुत्वा तथाविधं केचित्तत्यजुर्जीवितं भयात् ॥
Verse 10
पर्वताश्च व्यशीर्यंत चकम्पे च वसुंधरा । मरुतश्च व्यघूर्णंत चुक्षुभे मकरालयः
पर्वताश्च व्यशीर्यन्त चकम्पे च वसुंधरा । मरुतश्च व्यघूर्णन्त चुक्षुभे मकरालयः ॥
Verse 11
अग्नयो नैव दीप्यंते न च दीप्यति भास्करः । ग्रहाश्च न प्रकाशंते नक्षत्राणि च तारकाः
अग्नयो नैव दीप्यन्ते न च दीप्यति भास्करः। ग्रहाश्च न प्रकाशन्ते नक्षत्राणि च तारकाः॥
Verse 12
एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञवाटं तदुज्ज्वलम् । संप्राप भगवान्भद्रो भद्रैश्च सह भद्रया
एतस्मिन्नेव काले तु यज्ञवाटं तदुज्ज्वलम्। संप्राप भगवान्भद्रो भद्रैश्च सह भद्रया॥
Verse 13
तं दृष्ट्वा भीतभीतो ऽपि दक्षो दृढ इव स्थितः । क्रुद्धवद्वचनं प्राह को भवान् किमिहेच्छसि
तं दृष्ट्वा भीतभीतोऽपि दक्षो दृढ इव स्थितः। क्रुद्धवद्वचनं प्राह—को भवान् किमिहेच्छसि॥
Verse 14
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दक्षस्य च दुरात्मनः । वीरभद्रो महातेजा मेघसंभीरनिस्स्वनः
तस्य दुरात्मनः दक्षस्य तद्वचनं श्रुत्वा महातेजाः वीरभद्रो मेघगर्जितगम्भीरनिस्स्वनं निनाद।
Verse 15
स्मयन्निव तमालोक्य दक्षं देवाश्च ऋत्विजः । अर्थगर्भमसंभ्रान्तमवोचदुचितं वचः
दक्षं तमालोक्य देवाश्च ऋत्विजश्च स्मयन्निव, असम्भ्रान्ताः अर्थगर्भं यथोचितं वचोऽब्रुवन्।
Verse 16
वीरभद्र उवाच । वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः । भागाभिलिप्सया प्राप्ता भागो नस्संप्रदीयताम्
वीरभद्र उवाच— वयं ह्यनुचराः सर्वे शर्वस्यामिततेजसः। भागाभिलिप्सया प्राप्ताः; भागो नः सम्यक् प्रदीयताम्।
Verse 17
अथ चेदध्वरे ऽस्माकं न भागः परिकल्पितः । कथ्यतां कारणं तत्र युध्यतां वा मयामरैः
अथ चेदध्वरेऽस्माकं न भागः परिकल्पितः । कथ्यतां कारणं तत्र, युध्यतां वा मयामरैः ॥
Verse 18
इत्युक्तास्ते गणेंद्रेण देवा दक्षपुरोगमाः । ऊचुर्मन्त्राः प्रमाणं नो न वयं प्रभवस्त्विति
इत्युक्तास्ते गणेंद्रेण देवा दक्षपुरोगमाः । ऊचुर्मन्त्राः प्रमाणं नो न वयं प्रभवस्त्विति ॥
Verse 19
मन्त्रा ऊचुस्सुरा यूयं मोहोपहतचेतसः । येन प्रथमभागार्हं न यजध्वं महेश्वरम्
मन्त्रा ऊचुस्सुरा यूयं मोहोपहतचेतसः । येन प्रथमभागार्हं न यजध्वं महेश्वरम् ॥
Verse 20
मंत्रोक्ता अपि ते देवाः सर्वे संमूढचेतसः । भद्राय न ददुर्भागं तत्प्रहाणमभीप्सवः
मंत्रोक्ता अपि ते देवाः सर्वे संमूढचेतसः । भद्राय न ददुर्भागं तत्प्रहाणमभीप्सवः ॥
Verse 21
यदा तथ्यं च पथ्यं च स्ववाक्यं तद्वृथा ऽभवत् । तदा ततो ययुर्मंदा ब्रह्मलोकं सनातनम्
यदा स्ववाक्यं तथ्यं च पथ्यं च वृथा अभवत्, तदा ते मन्दाः ततो ययुः सनातनं ब्रह्मलोकम्।
Verse 22
अथोवाच गणाध्यक्षो देवान्विष्णुपुरोगमान् । मन्त्राः प्रमाणं न कृता युष्माभिर्बलगर्वितैः
अथ गणाध्यक्षो देवान् विष्णुपुरोगमान् उवाच—“बलगर्विताः यूयं मन्त्रान् प्रमाणतया न कृतवन्तः, न च तान् स्वकर्मणां मापदण्डं मन्यध्वे।”
Verse 23
यस्मादस्मिन्मखे देवैरित्थं वयमसत्कृताः । तस्माद्वो जीवितैस्सार्धमपनेष्यामि गर्वितम्
यस्मादस्मिन् मखे देवैः इत्थं वयम् असत्कृताः, तस्माद् हे गर्विताः! वो जीवितैः सार्धम् अपनेष्यामि।
Verse 24
इत्युक्त्वा भगवान् क्रुद्धो व्यदहन्नेत्रवह्निना । यक्षवाटं महाकूटं यथातिस्रः पुरो हरः
इत्युक्त्वा भगवान् क्रुद्धो नेत्रवह्निना व्यदहत्; यक्षवाटं महाकूटं च, यथा पुरा हरः त्रिपुरं ददाह।
Verse 25
ततो गणेश्वरास्सर्वे पर्वतोदग्रविग्रहाः । यूपानुत्पाट्य होत्ःणां कंठेष्वाबध्य रज्जुभिः
ततः सर्वे गणेश्वराः पर्वतोदग्रविग्रहाः यूपान् उत्पाट्य, होतॄणां कण्ठेषु रज्जुभिः आबध्य तान् जगृहुः।
Verse 26
यज्ञपात्राणि चित्राणि भित्त्वा संचूर्ण्य वारिणि । गृहीत्वा चैव यज्ञांगं गंगास्रोतसि चिक्षिपुः
यज्ञपात्राणि चित्राणि भित्त्वा संचूर्ण्य वारिणि । गृहीत्वा चैव यज्ञांगं गंगास्रोतसि चिक्षिपुः ॥
Verse 27
तत्र दिव्यान्नपानानां राशयः पर्वतोपमाः । क्षीरनद्यो ऽमृतस्रावाः सुस्निग्धदधिकर्दमाः
तत्र दिव्यान्नपानानां राशयः पर्वतोपमाः । क्षीरनद्यो ऽमृतस्रावाः सुस्निग्धदधिकर्दमाः ॥
Verse 28
उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि सुरभीणि च । रसवन्ति च पानानि लेह्यचोष्याणि तानि वै
उच्चावचानि मांसानि भक्ष्याणि सुरभीणि च । रसवन्ति च पानानि लेह्यचोष्याणि तानि वै ॥
Verse 29
वीरास्तद्भुजते वक्त्रैर्विलुंपंति क्षिपंति च । वज्रैश्चक्रैर्महाशूलैश्शक्तिभिः पाशपट्टिशैः
वीरास्तान् वक्त्रैरेव गृहीत्वा भक्षयन्ति, विदार्य क्षिपन्ति च। वज्रैश्चक्रैर्महाशूलैः शक्तिभिः पाशैः पट्टिशैश्च प्रहरन्ति॥
Verse 30
मुसलैरसिभिष्टंकैर्भिधिपालैः परश्वधैः । उद्धतांस्त्रिदशान्सर्वांल्लोकपालपुरस्सरान्
मुसलैरसिभिस्तङ्कैर्भिन्दिपालैः परश्वधैः। उद्धतान् त्रिदशान् सर्वान् लोकपालपुरस्सरान् न्यपातयन्॥
Verse 31
बिभिदुर्बलिनो वीरा वीरभद्रांगसंभवाः । छिंधि भिंधि क्षिप क्षिप्रं मार्यतां दार्यतामिति
तदा बलिनो वीरा वीरभद्राङ्गसम्भवाः। बिभिदुश्च प्रधावन्तः—“छिन्धि भिन्धि क्षिप क्षिप्रं, मार्यतां दार्यताम्” इति॥
Verse 32
हरस्व प्रहरस्वेति पाटयोत्पाटयेति च । संरंभप्रभवाः क्रूराश्शब्दाः श्रवणशंकवः
“हरस्व प्रहरस्व” इति “पाटय उत्पाटय” इति च। संरम्भप्रभवा घोराः शब्दाः श्रवणशङ्कव इवाभवन्॥
Verse 33
यत्रतत्र गणेशानां जज्ञिरे समरोचिताः । विवृत्तनयनाः केचिद्दष्टदंष्ट्रोष्ठतालवः
यत्रतत्र गणेशानां जज्ञिरे समरोचिताः । विवृत्तनयनाः केचिद्दष्टदंष्ट्रोष्ठतालवः ॥
Verse 34
आश्रमस्थान्समाकृष्य मारयन्ति तपोधनात् । स्रुवानपहरन्तश्च क्षिपन्तोग्निं जलेषु च
आश्रमस्थान्समाकृष्य मारयन्ति तपोधनात् । स्रुवानपहरन्तश्च क्षिपन्तोग्निं जलेषु च ॥
Verse 35
कलशानपि भिन्दंतश्छिंदंतो मणिवेदिकाः । गायंतश्च नदन्तश्च हसन्तश्च मुहुर्मुहुः
कलशानपि भिन्दंतश्छिंदंतो मणिवेदिकाः । गायंतश्च नदन्तश्च हसन्तश्च मुहुर्मुहुः ॥
Verse 36
रक्तासवं पिबन्तश्च ननृतुर्गणपुंगवाः । निर्मथ्य सेंद्रानमरान् गणेन्द्रान्वृषेन्द्रनागेन्द्रमृगेन्द्रसाराः
रक्तासवं पिबन्तश्च ननृतुर्गणपुंगवाः। निर्मथ्य सेन्द्रानमरान् गणेन्द्रा वृषेन्द्रनागेन्द्रमृगेन्द्रसाराः॥
Verse 37
चक्रुर्बहून्यप्रतिमभावाः सहर्षरोमाणि विचेष्टितानि । नन्दंति केचित्प्रहरन्ति केचिद्धावन्ति केचित्प्रलपन्ति केचित्
चक्रुर्बहून्यप्रतिमभावाः सहर्षरोमाणि विचेष्टितानि। नन्दन्ति केचित् प्रहरन्ति केचिद् धावन्ति केचित् प्रलपन्ति केचित्॥
Verse 38
नृत्यन्ति केचिद्विहसन्ति केचिद्वल्गन्ति केचित्प्रमथा बलेन । केचिज्जिघृक्षंति घनान्स तोयान्केचिद्ग्रहीतुं रविमुत्पतंति
केचित् प्रमथाः नृत्यन्ति, केचित् विहसन्ति, केचित् बलेन वल्गन्ति। केचित् घनान् सह तोयानि जिघृक्षन्ति, केचित् रविं ग्रहीतुमिवोत्पतन्ति॥
Verse 39
केचित्प्रसर्तुं पवनेन सार्धमिच्छंति भीमाः प्रमथा वियत्स्थाः । आक्षिप्य केचिच्च वरायुधानि महा भुजंगानिव वैनतेयाः
केचित् भीमाः प्रमथाः वियत्स्थाः पवनेन सार्धं प्रसर्तुमिच्छन्ति। केचित् वरायुधानि आक्षिप्य वैनतेयाः इव महाभुजङ्गान् प्रति द्रुतं पतन्ति॥
Verse 40
भ्रमंति देवानपि विद्रवंतः खमंडले पर्वतकूटकल्पाः । उत्पाट्य चोत्पाट्यगृहाणि केचित्सजालवातायनवेदिकानि
देवानपि विद्रावयन्तः भ्रमन्ति खमण्डले पर्वतकूटकल्पाः। केचित् सजालवातायनवेदिकानि गृहाणि उत्पाट्य चोत्पाट्य क्षिपन्ति॥
Verse 41
विक्षिप्य विक्षिप्य जलस्य मध्ये कालांबुदाभाः प्रमथा निनेदुः । उद्वर्तितद्वारकपाटकुड्यं विध्वस्तशालावलभीगवाक्षम्
विक्षिप्य विक्षिप्य जलस्य मध्ये कालाम्बुदाभाः प्रमथाः निनेदुः। उद्वर्तितद्वारकपाटकुड्यं विध्वस्तशालावलभीगवाक्षम्॥
Verse 42
अहो बताभज्यत यज्ञवाटमनाथवद्वाक्यमिवायथार्थम् । हा नाथ तातेति पितुः सुतेति भ्रतर्ममाम्बेति च मातुलेति
अहो बताभज्यत यज्ञवाटमनाथवद्वाक्यमिवायथार्थम्। हा नाथ तातेति पितुः सुतेति भ्रातर्ममाम्बेति च मातुलेति॥
Verse 43
उत्पाट्यमानेषु गृहेषु नार्यो ह्यानाथशब्दान्बहुशः प्रचक्रुः
उत्पाट्यमानेषु गृहेषु नार्यः पुनः पुनरनाथशब्दान् प्रचक्रुः—“वयं हि निराश्रयाः, रक्षकवर्जिताः” इति।
Frequently Asked Questions
It depicts the scene at Dakṣa’s great sacrifice (adhvara/mahāsatra) and the initial shock of Vīrabhadra’s arrival, whose roar and the gaṇas’ tumult throw the devas into panic.
The roar functions as a sign of Śiva-śakti interrupting a ritually correct yet theologically misaligned yajña, revealing that cosmic order is not sustained by externals alone but by rightful alignment with Śiva.
Vīrabhadra and Śiva’s gaṇas are foregrounded, with their sound and presence producing macrocosmic effects—earthquake, wind-turbulence, and ocean-churning—mirroring the collapse of the sacrificial assembly’s security.