दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथं दक्षस्य धर्मार्थं प्रवृत्तस्य दुरात्मनः । महेशः कृतवान् विघ्नमेतदिच्छाम वेदितुम्

ऋषय ऊचुः—धर्मार्थं प्रवृत्तस्यापि दुरात्मनः दक्षस्य यज्ञे महेशः कथं विघ्नं कृतवान्? एतद्वयं वेदितुमिच्छामः।

Verse 2

वायुरुवाच । विश्वस्य जगतो मातुरपि देव्यास्तपोबलात् । पितृभावमुपागम्य मुदिते हिमवद्गिरौ

वायुरुवाच—विश्वजगन्मातुः देव्याः तपोबलात् (शिवः) पितृभावमुपागम्य मुदिते हिमवद्गिरौ (तत्रावस्थितः)।

Verse 3

देवे ऽपि तत्कृतोद्वाहे हिमवच्छिखरालये । संकीडति तया सार्धं काले बहुतरे गते

देवेऽपि तत्कृतोद्वाहे हिमवच्छिखरालये। तया सार्धं संकीडति काले बहुतरे गते॥

Verse 4

वैवस्वते ऽंतरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसः स्वयम् । अश्वमेधेन यज्ञेन यक्ष्यमाणो ऽन्वपद्यत

वैवस्वतमन्वन्तरे प्राप्ते दक्षः प्राचेतसः स्वयम् । अश्वमेधयज्ञेन यक्ष्यमाणो यज्ञारम्भं चकार ॥

Verse 5

ततो हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत् । गंगाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते

ततो हिमवतः पृष्ठे दक्षो वै यज्ञमाहरत् । गङ्गाद्वारे शुभे देशे ऋषिसिद्धनिषेविते ॥

Verse 6

तस्य तस्मिन्मखेदेवाः सर्वे शक्र पुरोगमाः । गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा

तस्य तस्मिन्मखे देवाः सर्वे शक्रपुरोगमाः । गमनाय समागम्य बुद्धिमापेदिरे तदा ॥

Verse 7

आदित्या वसवो रुद्रास्साध्यास्सह मरुद्गणैः । ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपा धूमपास्तथा

आदित्या वसवो रुद्राः साध्याः सह मरुद्गणैः । ऊष्मपाः सोमपाश्चैव आज्यपाः धूमपास्तथा ॥

Verse 8

अश्विनौ पितरश्चैव तथा चान्ये महर्षयः । विष्णुना सहिताः सर्वे स्वागता यज्ञभागिनः

अश्विनौ पितरश्चैव तथान्ये महर्षयः । विष्णुना सहिताः सर्वे स्वागता यज्ञभागिनः ॥

Verse 9

दृष्ट्वा देवकुलं सर्वमीश्वरेण विनागतम् । दधीचो मन्युनाविष्टो दक्षमेवमभाषत

दृष्ट्वा देवकुलं सर्वमीश्वरेण विनागतम् । दधीचो मन्युनाविष्टो दक्षमेवमभाषत ॥

Verse 10

दधीच उवाच । अप्रपूज्ये चैव पूजा पूज्यानां चाप्य पूजने । नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः

दधीच उवाच । अप्रपूज्ये चैव पूजा पूज्यानां चाप्यपूजने । नरः पापमवाप्नोति महद्वै नात्र संशयः ॥

Verse 11

असतां संमतिर्यत्र सतामवमतिस्तथा । दंडो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः

असतां संमतिर्यत्र सतामवमतिस्तथा । दण्डो देवकृतस्तत्र सद्यः पतति दारुणः ॥

Verse 12

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत । पूज्यं तु पशुभर्तारं कस्मान्नार्चयसे प्रभुम्

एवमुक्त्वा तु विप्रर्षिः पुनर्दक्षमभाषत । पूज्यं तु पशुभर्तारं कस्मान्नार्चयसे प्रभुम् ॥

Verse 13

दक्ष उवाच । संति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः । एकादशावस्थिता ये नान्यं वेद्मि महेश्वरम्

दक्ष उवाच । सन्ति मे बहवो रुद्राः शूलहस्ताः कपर्दिनः । एकादशावस्थिता ये नान्यं वेद्मि महेश्वरम् ॥

Verse 14

दधीच उवाच । किमेभिरमरैरन्यैः पूजितैरध्वरे फलम् । राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया

दधीच उवाच । किमेभिरमरैरन्यैः पूजितैरध्वरे फलम् । राजा चेदध्वरस्यास्य न रुद्रः पूज्यते त्वया ॥

Verse 15

ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रभुरव्ययः । ब्रह्मादयः पिशाचांता यस्य कैंकर्यवादिनः

ब्रह्मविष्णुमहेशानां स्रष्टा यः प्रभुरव्ययः । ब्रह्मादयः पिशाचान्ता यस्य कैंकर्यवादिनः ॥

Verse 16

प्रकृतीनां परश्चैव पुरुषस्य च यः परः । चिंत्यते योगविद्वद्भि ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

प्रकृतीनां परश्चैव पुरुषस्य च यः परः । चिन्त्यते योगविद्वद्भिः ऋषिभिस्तत्त्वदर्शिभिः ॥

Verse 17

अक्षरं परमं ब्रह्म ह्यसच्च सदसच्च यत् । अनादिमध्यनिधनमप्रतर्क्यं सनातनम्

अक्षरं परमं ब्रह्म ह्यसच्च सदसच्च यत् । अनादिमध्यनिधनमप्रतर्क्यं सनातनम् ॥

Verse 18

यः स्रष्टा चैव संहर्ता भर्ता चैव महेश्वरः । तस्मादन्यं न पश्यामि शंकरात्मानमध्वरे

यः स्रष्टा संहर्ता भर्ता च महेश्वरः। तस्मादन्यं न पश्यामि—अध्वरे शंकरात्मानमेव॥

Verse 19

दक्ष उवाच । एतन्मखेशस्य सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमंत्रपूतम् । विष्णोर्नयाम्यप्रतिमस्य भागं प्रभोर्विभज्यावहनीयमद्य

दक्ष उवाच। एतन्मखेशस्य सुवर्णपात्रे हविः समस्तं विधिमन्त्रपूतम्। अद्य विष्णोः अप्रतिमस्य भागं नयामि, प्रभोर्विभज्य वह्नौ सम्यगाहवनीयम्॥

Verse 20

दधीच उवाच । यस्मान्नाराधितो रुद्रस्सर्वदेवेश्वरेश्वरः । तस्माद्दक्ष तवाशेषो यज्ञो ऽयं न भविष्यति

दधीच उवाच। यस्मान्नाराधितो रुद्रः सर्वदेवेश्वरेश्वरः। तस्माद्दक्ष तवाशेषो यज्ञोऽयं न भविष्यति॥

Verse 21

इत्युक्त्वा वचनं क्रुद्धो दधीचो मुनिसत्तमः । निर्गम्य च ततो देशाज्जगाम स्वकमाश्रमम्

इत्युक्त्वा वचनं क्रुद्धो दधीचो मुनिसत्तमः। निर्गम्य ततो देशाज्जगाम स्वकमाश्रमम्॥

Verse 22

निर्गते ऽपि मुनौ तस्मिन्देवा दक्षं न तत्यजुः । अवश्यमनुभावित्वादनर्थस्य तु भाविनः

निर्गतेऽपि तस्मिन्मुनौ देवा दक्षं न तत्यजुः। अवश्यमनुभाव्यत्वाद्भाविनोऽनर्थस्य निवारणं नाभवत्॥

Verse 23

एतस्मिन्नेव काले तु ज्ञात्वैतत्सर्वमीश्वरात् । दग्धुं दक्षाध्वरं विप्रा देवी देवमचोदयत्

एतस्मिन्नेव काले तु ज्ञात्वैतत्सर्वमीश्वरात्। दग्धुं दक्षाध्वरं विप्रा देवी देवमचोदयत्॥

Verse 24

देव्या संचोदितो देवो दक्षाध्वरजिघांसया । ससर्ज सहसा वीरं वीरभद्रं गणेश्वरम्

देव्याः प्रेरणया देवो दक्षाध्वरविनाशनतत्परः । सहसा ससर्ज वीरं वीरभद्रं गणाधिपम् ॥

Verse 25

सहस्रवदनं देवं सहस्रकमलेक्षणम् । सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिकम्

सहस्रवदनं देवं सहस्रकमलेक्षणम् । सहस्रमुद्गरधरं सहस्रशरपाणिकम् ॥

Verse 26

शूलटंकगदाहस्तं दीप्तकार्मुकधारिणम् । चक्रवज्रधरं घोरं चंद्रार्धकृतशेखरम्

शूलटंकगदाहस्तं दीप्तकार्मुकधारिणम् । चक्रवज्रधरं घोरं चंद्रार्धकृतशेखरम् ॥

Verse 27

कुलिशोद्योतितकरं तडिज्ज्वलितमूर्धजम् । दंष्ट्राकरालं बिभ्राणं महावक्त्रं महोदरम्

कुलिशोद्योतितकरं तडिज्ज्वलितमूर्धजम् । दंष्ट्राकरालं बिभ्राणं महावक्त्रं महोदरम् ॥

Verse 28

विद्युज्जिह्वं प्रलंबोष्ठं मेघसागरनिःस्वनम् । वसानं चर्म वैयाघ्रं महद्रुधिरनिस्रवम्

विद्युज्जिह्वं प्रलम्बोष्ठं मेघसागरनिःस्वनम्। वसानं चर्म वैयाघ्रं महद्रुधिरनिस्रवम्॥

Verse 29

गण्डद्वितयसंसृष्टमण्डलीकृतकुण्डलम् । वरामरशिरोमालावलीकलितशेखरम्

गण्डद्वितयसंसृष्टमण्डलीकृतकुण्डलम्। वरामरशिरोमालावलीकलितशेखरम्॥

Verse 30

रणन्नूपुरकेयूरमहाकनकभूषितम् । रत्नसंचयसंदीप्तं तारहारावृतोरसम्

रणन्नूपुरकेयूरमहाकनकभूषितम्। रत्नसंचयसंदीप्तं तारहारावृतोरसम्॥

Verse 31

महाशरभशार्दूलसिंहैः सदृशविक्रमम् । प्रशस्तमत्तमातंगसमानगमनालसम्

महाशरभशार्दूलसिंहैः सदृशविक्रमं, प्रशस्तमत्तमातङ्गसमानगमनालसम्।

Verse 32

शंखचामरकुंदेन्दुमृणालसदृशप्रभम् । सतुषारमिवाद्रीन्द्रं साक्षाज्जंगमतां गतम्

शङ्खचामरकुन्देन्दुमृणालसदृशप्रभं, सतुषारमिवाद्रीन्द्रं साक्षाज्जङ्गमतां गतम्।

Verse 33

ज्वालामालापरिक्षिप्तं दीप्तमौक्तिकभूषणम् । तेजसा चैव दीव्यंतं युगांत इव पावकम्

ज्वालामालाभिः परिक्षिप्तं दीप्तमौक्तिकभूषणं तत्। तेजसा च दीव्यदिव युगान्ते पावक इव प्रकाशते॥

Verse 34

स जानुभ्यां महीं गत्वा प्रणतः प्रांजलिस्ततः । पार्श्वतो देवदेवस्य पर्यतिष्ठद्गणेश्वरः

स जानुभ्यां महीं गत्वा प्रणतः प्राञ्जलिस्ततः। पार्श्वतो देवदेवस्य पर्यतिष्ठद्गणेश्वरः॥

Verse 35

मन्युना चासृजद्भद्रां भद्रकालीं महेश्वरीम् । आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन गंतुं सहैव तु

मन्युना चासृजद्भद्रां भद्रकालीं महेश्वरीम्। आत्मनः कर्मसाक्षित्वे तेन गन्तुं सहैव तु॥

Verse 36

तं दृष्ट्वावस्थितं वीरभद्रं कालाग्निसन्निभम् । भद्रया सहितं प्राह भद्रमस्त्विति शंकरः

तं दृष्ट्वावस्थितं वीरभद्रं कालाग्निसन्निभम्। भद्रया सहितं प्राह भद्रमस्त्विति शंकरः॥

Verse 37

स च विज्ञापयामास सह देव्या महेश्वरम् । आज्ञापय महादेव किं कार्यं करवाण्यहम्

स च विज्ञापयामास सह देव्या महेश्वरम्। आज्ञापय महादेव किं कार्यं करवाण्यहम्॥

Verse 38

ततस्त्रिपुरहा प्राह हैमवत्याः प्रियेच्छया । वीरभद्रं महाबाहुं वाचा विपुलनादया

ततस्त्रिपुरहा प्राह हैमवत्याः प्रियेच्छया । वीरभद्रं महाबाहुं वाचा विपुलनादया ॥

Verse 39

देवदेव उवाच । प्राचेतसस्य दक्षस्य यज्ञं सद्यो विनाशय । भद्रकाल्या सहासि त्वमेतत्कृत्यं गणेश्वर

देवदेव उवाच । प्राचेतसस्य दक्षस्य यज्ञं सद्यो विनाशय । भद्रকাল्या सहासि त्वमेतत्कृत्यं गणेश्वर ॥

Verse 40

अहमप्यनया सार्धं रैभ्याश्रमसपीपतः । स्थित्वा वीक्षे गणेशान विक्रमं तव दुःसहम्

अहमप्यनया सार्धं रैभ्याश्रमसमीपतः । स्थित्वा वीक्षे गणेशान विक्रमं तव दुःसहम् ॥

Verse 41

वृक्षा कनखले ये तु गंगाद्वारसमीपगाः । सुवर्णशृंगस्य गिरेर्मेरुमंदरसंनिभाः

कनखले ये तु वृक्षाः गङ्गाद्वारसमीपगाः । ते सुवर्णशृङ्गगिरेः पृष्ठवत् मेरुमन्दरसंनिभाः ॥

Verse 42

तस्मिन्प्रदेशे दक्षस्य युज्ञः संप्रति वर्तते । सहसा तस्य यज्ञस्य विघातं कुरु मा चिरम्

तस्मिन्प्रदेशे दक्षस्य यज्ञः संप्रति वर्तते । सहसा तस्य यज्ञस्य विघातं कुरु मा चिरम् ॥

Verse 43

इत्युक्ते सति देवेन देवी हिमगिरीन्द्रजा । भद्रं भद्रं च संप्रेक्ष्य वत्सं धेनुरिवौरसम्

एवं देवेन उक्ते सति देवी हिमगिरीन्द्रजा। भद्रं भद्रमिति संप्रेक्ष्य वत्सं धेनुरिवौरसम्॥

Verse 44

आलिंग्य च समाघ्राय मूर्ध्नि षड्वदनं यथा । सस्मिता वचनं प्राह मधुरं मधुरं स्वयम्

आलिङ्ग्य च समाघ्राय मूर्ध्नि षड्वदनं यथा। सस्मिता वचनं प्राह मधुरं मधुरं स्वयम्॥

Verse 45

देव्युवाच । वत्स भद्र महाभाग महाबलपराक्रम । मत्प्रियार्थं त्वमुत्पन्नो मम मन्युं प्रमार्जक

देव्युवाच। वत्स भद्र महाभाग महाबलपराक्रम। मत्प्रियार्थं त्वमुत्पन्नो मम मन्युं प्रमार्जक॥

Verse 46

यज्ञेश्वरमनाहूय यज्ञकर्मरतो ऽभवत् । दक्षं वैरेण तं तस्माद्भिंधि यज्ञं गणेश्वर

यज्ञेश्वरमनाहूय यज्ञकर्मरतो ऽभवत् । दक्षं वैरेण तं तस्माद्भिंधि यज्ञं गणेश्वर

Verse 47

यज्ञलक्ष्मीमलक्ष्मीं त्वं भद्र कृत्वा ममाज्ञया । यजमानं च तं हत्वा वत्स हिंसय भद्रया

यज्ञलक्ष्मीमलक्ष्मीं त्वं भद्र कृत्वा ममाज्ञया । यजमानं च तं हत्वा वत्स हिंसय भद्रया

Verse 48

अशेषामिव तामाज्ञां शिवयोश्चित्रकृत्ययोः । मूर्ध्नि कृत्वा नमस्कृत्य भद्रो गंतुं प्रचक्रमे

अशेषचित्रकृत्ययोः शिवयोस्तामाज्ञां मूर्ध्नि कृत्वा। नमस्कृत्य भद्रो गन्तुं प्रचक्रमे॥

Verse 49

अथैष भगवान्क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः । वीरभद्रो महादेवो देव्या मन्युप्रमार्जकः

अथ स भगवान्क्रुद्धः प्रेतावासकृतालयः। वीरभद्रो महादेवो देव्या मन्युप्रमार्जकः॥

Verse 50

ससर्ज रोमकूपेभ्यो रोमजाख्यान्गणेश्वरान् । दक्षिणाद्भुजदेशात्तु शतकोटिगविश्वरान्

ससर्ज रोमकूपेभ्यो रोमजाख्यान्गणेश्वरान्। दक्षिणाद्भुजदेशात्तु शतकोटिगविश्वरान्॥

Verse 51

पादात्तथोरुदेशाच्च पृष्ठात्पार्श्वान्मुखाद्गलात् । गुह्याद्गुल्फाच्छिरोमध्यात्कंठादास्यात्तथोदरात्

पादात्तथोरुदेशाच्च पृष्ठात्पार्श्वान्मुखाद्गलात् । गुह्याद्गुल्फाच्छिरोमध्यात्कण्ठादास्यात्तथोदरात् ॥

Verse 52

तदा गणेश्वरैर्भद्रैर्भद्रतुल्यपराक्रमैः । संछादितमभूत्सर्वं साकाशविवरं जगत्

तदा गणेश्वरैर्भद्रैर्भद्रतुल्यपराक्रमैः । संछादितमभूत्सर्वं साकाशविवरं जगत् ॥

Verse 53

सर्वे सहस्रहस्तास्ते सहस्रायुधपाणयः । रुद्रस्यानुचरास्सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः

ते सर्वे सहस्रहस्ताः सहस्रायुधपाणयः। रुद्रस्यानुचराः सर्वे सर्वे रुद्रसमप्रभाः।

Verse 54

शूलशक्तिगदाहस्ताष्टंकोपलशिलाधराः । कालाग्निरुद्रसदृशास्त्रिनेत्राश्च जटाधराः

शूलशक्तिगदाहस्ताः शैलशिखरमहाशिलाधराः। कालाग्निरुद्रसदृशास्त्रिनेत्रा जटाधराश्च ते॥

Verse 55

निपेतुर्भृशमाकाशे शतशस्सिंहवाहनाः । विनेदुश्च महानादाञ्जलदा इव भद्रजाः

निपेतुर्भृशमाकाशे शतशः सिंहवाहनाः। विनेदुश्च महानादाञ्जलदा इव भद्रजाः॥

Verse 56

तैर्भद्रैर्भगवान्मद्रस्तथा परिवृतो बभौ । कालानलशतैर्युक्तो यथांते कालभैरवः

तैर्भद्रैर्भगवान्मद्रस्तथा परिवृतो बभौ। कालानलशतैर्युक्तो यथान्ते कालभैरवः॥

Verse 57

तेषां मध्ये समारुह्य वृषेंद्रं वृषभध्वजः । जगाम भगवान्भद्रश्शुभमभ्रं यथा भवः

तेषां मध्ये समारुह्य वृषेंद्रं वृषभध्वजः। जगाम भगवान्भद्रः शुभमभ्रं यथा भवः॥

Verse 58

तस्मिन्वृषभमारूढे भद्रे तु भसितप्रभः । बभार मौक्तिकं छत्रं गृहीतसितचामरः

तस्मिन् वृषभमारूढे भद्रे तु भसितप्रभः । बभार मौक्तिकं छत्रं गृहीतसितचामरः ॥

Verse 59

स तदा शुशुभे पार्श्वे भद्रस्य भसितप्रभः । भगवानिव शैलेन्द्रः पार्श्वे विश्वजगद्गुरोः

स तदा शुशुभे पार्श्वे भद्रस्य भसितप्रभः । भगवानिव शैलेन्द्रः पार्श्वे विश्वजगद्गुरोः ॥

Verse 60

सो ऽपि तेन बभौ भद्रः श्वेतचामरपाणिना । बालसोमेन सौम्येन यथा शूलवरायुधः

सोऽपि तेन बभौ भद्रः श्वेतचामरपाणिना । बालसोमेन सौम्येन यथा शूलवरायुधः ॥

Verse 61

दध्मौ शंखं सितं भद्रं भद्रस्य पुरतः शुभम् । भानुकंपो महातेजा हेमरत्नैरलंकृतः

दध्मौ शंखं सितं भद्रं भद्रस्य पुरतः शुभम् । भानुकंपो महातेजा हेमरत्नैरलंकृतः ॥

Verse 62

देवदुंदुभयो नेदुर्दिव्यसंकुलनिःस्वनाः । ववृषुश्शतशो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं बलाहकाः

देवदुंदुभयो नेदुर्दिव्यसंकुलनिःस्वनाः । ववृषुः शतशो मूर्ध्नि पुष्पवर्षं बलाहकाः ॥

Verse 63

फुल्लानां मधुगर्भाणां पुष्पाणां गंधबंधवः । मार्गानुकूलसंवाहा वबुश्च पथि मारुताः

फुल्लानां मधुगर्भाणां पुष्पाणां गन्धबान्धवः। मार्गानुकूलसंवाहा ववुः पथि मारुताः॥

Verse 64

ततो गणेश्वराः सर्वे मत्ता युद्धबलोद्धताः । ननृतुर्मुमुदुर्१ एदुर्जहसुर्जगदुर्जगुः

ततो गणेश्वराः सर्वे मत्ता युद्धबलोद्धताः। ननृतुर्मुमुदुरे चेदुर्जहसुर्जगदुर्जगुः॥

Verse 65

तदा भद्रगणांतःस्थो बभौ भद्रः स भद्रया । यथा रुद्रगणांतः स्थस्त्र्यम्बकोंबिकया सह

तदा भद्रगणान्तःस्थो बभौ भद्रः स भद्रया सह । यथा रुद्रगणान्तःस्थस्त्र्यम्बकः अम्बिकया सह शोभते ॥

Verse 66

तत्क्षणादेव दक्षस्य यज्ञवाटं रण्मयम् । प्रविवेश महाबाहुर्वीरभद्रो महानुगः

तत्क्षणादेव दक्षस्य यज्ञवाटं रण्मयं प्रविवेश । महाबाहुर्वीरभद्रो महानुगैः सह ॥

Verse 67

ततस्तु दक्षप्रतिपादितस्य क्रतुप्रधानस्य गणप्रधानः । प्रयोगभूमिं प्रविवेश भद्रो रुद्रो यथांते भुवनं दिधक्षुः

ततस्तु दक्षप्रतिपादितस्य क्रतुप्रधानस्य गणप्रधानः । प्रयोगभूमिं प्रविवेश भद्रो रुद्रो यथान्ते भुवनं दिधक्षुः ॥